Το ταξίδι του Ηλία Βενέζη στην Αμερική το 1949

Το 2009, σε μια εκδήλωση αφιερωμένη στον Γιώργο Θεοτοκά και στην επανέκδοση του Δοκιμίου για την Αμερική, μυήθηκα στην ταξιδιωτική λογοτεχνία με θέμα την Αμερική. Ο Θεοτοκάς ανήκε στους πρώτους λογοτέχνες της Γενιάς του ’30 που επισκέφθηκαν την Αμερική λίγα χρόνια μετά το τέλος του Πολέμου, το 1952. Το 2010, κατά την παραλαβή του προσωπικού αρχείου του Ηλία Βενέζη έπεσα πάνω στο χειρόγραφο της Αμερικανικής Γης και τότε συζητώντας με την κόρη του συγγραφέα, Άννα Βενέζη Κοσμετάτου, συνειδητοποίησα ότι ο Βενέζης ήταν ο πρώτος από την περίφημη Γενιά του ’30 που, το 1949, ταξίδεψε στην Αμερική. Με εξαίρεση το Δοκίμιο για την Αμερική του Θεοτοκά που είχε την τύχη να επανεκδοθεί πριν από λίγα χρόνια, αυτού του είδους η ταξιδιωτική λογοτεχνία είναι από δυσεύρετη έως ανύπαρκτη στα ράφια των βιβλιοπωλείων της Αθήνας. Όταν ζήτησα την Αμερικανική Γη από γνωστό βιβλιοπωλείο του κέντρου της Αθήνας μου είπαν ότι πρώτη φορά άκουγαν πως ο Βενέζης είχε γράψει τέτοιο βιβλίο. Ίσως γιατί στην εποχή της παγκοσμιοποίησης τα ταξίδια στην Αμερική έχουν χάσει μέρος από τη μαγεία και τον μύθο που τα περιέβαλλε. Ήδη από τη δεκαετία του ’70, όπως γράφει ο Βασίλης Λαμπρόπουλος, «με την εξάπλωση του κινηματογράφου και κυρίως τον ερχομό της τηλεόρασης στην Ελλάδα το ταξιδιωτικό γραφτό χάνει την πρώτη λειτουργικότητα και αίγλη του. Το κοινό δεν χρειάζεται την αφήγηση του αυτόπτη μάρτυρα για να γνωρίσει ξένες χώρες».[1] Σε αντίθεση με τους υπόλοιπους λογοτέχνες και πνευματικούς ανθρώπους που επισκέφθηκαν την Αμερική στις δεκαετίες του ’50 και του ’60, ο Βενέζης ξεκίνησε το μακρύ του ταξίδι χωρίς την υποστήριξη του αμερικανικού κράτους. Το περίφημο πρόγραμμα μορφωτικών ανταλλαγών Smith-Mundt που ψηφίστηκε από το Αμερικανικό Κογκρέσο το 1948 δεν φαίνεται να είχε ενεργοποιηθεί στην Ελλάδα άμεσα. Το σίγουρο είναι ότι ο Ηλίας Βενέζης και η γυναίκα του δεν γνώριζαν ή δεν περίμεναν την υποστήριξη του αμερικανικού κράτους όταν αποφάσισαν το καλοκαίρι του ’49 να διασχίσουν τον Ατλαντικό. Στην αντίπερα όχθη βρισκόταν ο αδελφός του Βενέζη Θάνος Μέλλος και η γυναίκα του, η μεσόφωνος Ελένη Νικολαΐδη, που είχαν εγκατασταθεί στην Αμερική μόλις ένα χρόνο πριν. Γράφει ο Θάνος Μέλλος στον αδελφό του Ηλία στις 6 Μαΐου του 1949, από τη Νέα Υόρκη: «Έλεγα του Ηλία πως για το ταξείδι του της Αμερικής είναι εξασφαλισμένη μια θέσις σε κάποιο εμπορικό καράβι που θα ξεκινήσει από ένα λιμάνι της Γαλλίας. Ίσως να γίνει τρόπος να μπαρκάρει κι από την Ελλάδα. Το ταξείδι δεν θα στοιχίσει ούτε ένα σεντς. Μας το προσφέρει ο ιδιοκτήτης του βαποριού που είναι φίλος μας. Δεν έχεις παρά να ετοιμάσεις τα χαρτιά σου, Ηλία μου, και να με τηλεγραφίσεις».[2] Στις 22 Ιουνίου 1949, η εφημερίδα Το Βήμα εκδίδει ειδική κάρτα στον Βενέζη που τον ονομάζει ειδικό ανταποκριτή της εφημερίδας στις Ηνωμένες Πολιτείες, προφανώς για να τον διευκολύνει τόσο στην απόκτηση βίζας όσο και στην παραμονή του στην Αμερική. Σχεδόν ταυτόχρονα με την άφιξή τους στη Νέα Υόρκη, ο αδελφός του Θάνος λαμβάνει επιστολή από το Στέιτ Ντιπάρτμεντ, με χρονολογία 20 Ιουλίου 1949, ότι έχουν ενημερωθεί για την άφιξη του Ηλία Βενέζη και ότι θα ήθελαν να του προσφέρουν τις υπηρεσίες του Orientation and Service Department στη Νέα Υόρκη.[3] Μια δεύτερη επιστολή, στις 9 Αυγούστου 1949, από το Αμερικανικό Υπουργείο Γεωργίας τον προσκαλεί να επισκεφθεί φάρμες στην περιοχή της Νέας Υόρκης. Στο αρχείο του Βενέζη δεν υπάρχει άλλη επιστολή από επίσημο αμερικανικό φορέα μέχρι τις 6 Σεπτεμβρίου 1949, οπότε του ανακοινώνεται ότι με βάση το πρόγραμμα πολιτιστικών ανταλλαγών ανάμεσα στην Αμερική και τις χώρες του ανατολικού ημισφαιρίου (το γνωστό με την ονομασία Smith &Mundt) του προσφέρεται οικονομική υποστήριξη για δύο μήνες για να επισκεφθεί μέρη του επαγγελματικού του ενδιαφέροντος. Επιπλέον του προτείνουν να τον βοηθήσουν με την οργάνωση του ταξιδιού στο εσωτερικό της Αμερικής «arranging an itinerary in harmony with your present interests».[4] Από την επίσημη ανακοίνωση του Στέιτ Ντιπάρτμεντ στον Τύπο, στις 29 Δεκεμβρίου 1949, διαπιστώνουμε ότι ο Ηλίας Βενέζης ήταν όχι μόνον ο πρώτος από την Ελλάδα, αλλά ο πρώτος από την Ευρώπη και από το ανατολικό ημισφαίριο που τιμήθηκε με τη συγκεκριμένη υποτροφία του Στέιτ Ντιπάρτμεντ που είχε ως στόχο να γνωρίσουν οι Ευρωπαίοι διανοούμενοι την Αμερική και να βελτιώσουν την εικόνα της Αμερικής στην Ευρώπη (Ψυχρός Πόλεμος).[5] Με την υποστήριξη αυτού του προγράμματος πολλοί Έλληνες λογοτέχνες θα ταξιδέψουν τα επόμενα χρόνια στην Αμερική: αμέσως μετά τον Βενέζη ακολούθησε ο Καραγάτσης («ακολουθώ –εν Αμερική, και μόνον εν Αμερική– τα αχνάρια σου» γράφει ο Καραγάτσης στον Βενέζη από το Σινσινάτι, στις 29 Σεπτεμβρίου1950),[6] ο Θεοτοκάς το 1952, ακόμα και ο Γιώργος Κατσίμπαλης, το 1954, ο οποίος ήταν αρχικά πολύ αρνητικός: «Τι γυρεύω εγώ στην Αμερική; …Με πιάνει απελπισία όταν συλλογιέμαι πως θα πρέπει να είμαι τρεις ολόκληρους μήνες αιχμάλωτος των Αμερικανών, που θα μ’ εκσφενδονίζουν από τη μια στην άλλη άκρη της απέραντης χώρας τους σαν ποδόσφαιρο και χωρίς να πάρω ανάσα» για να γράψει στον Σεφέρη τρεις μήνες αργότερα: «Το ταξίδι μου στην Αμερική πλησιάζει στο τέλος του. Το άρχισα με δυσφορία αλλά το συνέχισα με τρικούβερτο κέφι. Ήταν κάτι καταπληχτικό. Το καταχάρηκα».[7] Πράγματι το Στέιτ Ντιπάρτμεντ οργάνωσε ένα οδοιπορικό για τον Βενέζη από τη ανατολική στη δυτική ακτή και από το βόρειο τμήμα της χώρας στο νότιο. Στις 6 Οκτωβρίου τον βρίσκουμε στο Σαν Φρανσίσκο, στις 11 στο Γιόσεμαϊτ Παρκ της Καλιφόρνιας, στις 13 στο Λος Άντζελες που την βρίσκει απογοητευτική ως πόλη, ένα «κράμα επαρχίας και υπερπρωτεύουσας», «χωρίς έκφραση», «χωρίς χαρακτήρα».[8] Στο Λος Άντζελες δεν θα παραλείψει να επισκεφθεί το Χόλυγουντ, «τον κόσμο της αυταπάτης». H Κατίνα Παξινού τον είχε προειδοποιήσει όταν της είπε πόσο καιρό λογάριαζε να ξοδέψει στο Χόλυγουντ: «Μα τι θαρρείτε πως έχετε να δείτε;», του είπε. «Λίγες ώρες και θα ’χετε τελειώσει!».[9] Στο μεταξύ είχε ήδη λάβει στα χέρια του τηλεγράφημα από τον Δήμαρχο της Τουσόν στην Αριζόνα που τον περίμενε στις 22 Οκτωβρίου να γιορτάσουν μαζί την αδελφοποίηση της Τουσόν με την πόλη των Τρικάλων στην Ελλάδα.[10] Από επιστολή που έστειλε στον Διοικητή της Τραπέζης Ελλάδος (και προϊστάμενό του), στις 19 Νοεμβρίου 1949, μαθαίνουμε ότι, ενόσω ο Βενέζης ήταν στην Αμερική, δύο μεγάλες αμερικανικές εφημερίδες, η Washington Post και η Chicago Tribune, αναδημοσίευαν σε μετάφραση αποσπάσματα από τις ραδιοφωνικές εκπομπές του Βενέζη στη Φωνή της Αμερικής.[11] Στο αρχείο του ο Ηλίας Βενέζης κράτησε αποκόμματα αμερικανικών και ελληνικών εφημερίδων της ομογένειας με άρθρα για το ταξίδι του, χάρτες, οδηγούς, φυλλάδια από μουσεία, πάρκα και ό,τι άλλο θα μπορούσε να τον βοηθήσει στο ταξιδιωτικό χρονικό που σχεδίαζε να γράψει. Οι εντυπώσεις του Βενέζη από το ταξίδι της Αμερικής δημοσιεύτηκαν από τις εκδόσεις Εστία, το 1955, σε μια ωραία, εικονογραφημένη από τον Σπύρο Βασιλείου έκδοση, με τίτλο Αμερικανική Γη. Όποιος γνωρίζει το έργο του Βενέζη δεν μπορεί να μην συσχετίσει τον τίτλο της Αμερικανικής Γης με αυτόν της Αιολικής Γης. Αυτό επισημαίνεται και σε μια κριτική του Ανδρέα Καραντώνη, του κατεξοχήν κριτικού της Γενιάς του ’30, ο οποίος μαζί με την Αμερικανική Γη του Βενέζη, στο ίδιο άρθρο παρουσίασε και το Δοκίμιο για την Αμερική του Γιώργου Θεοτοκά, που είχε εκδοθεί από τον Ίκαρο μόλις ένα χρόνο νωρίτερα, το 1954. Γράφει ο Καραντώνης: «ο Βενέζης, στην Αμερική, πήρε μαζύ του και τον συγγραφέα της “Αιολικής Γης” και την γραφίδα του συγγραφέα της “Αιολικής Γης” … [και] μας έδωσε μια Αμερική συναισθηματική, λυρική, ανθρώπινα μυθοποιημένη».[12] Δύο ταξιδιωτικά κείμενα για την Αμερική που δημοσιεύτηκαν τόσο κοντά χρονικά και κρίθηκαν μαζί δεν θα μπορούσαν να παρουσιαστούν χωριστά ακόμα και σήμερα. Σχεδόν 60 χρόνια αργότερα νομίζω ότι αξίζει να ξανακάνουμε μαζί τους το ταξίδι της Αμερικής. Η αντίληψη της μοίραςΚαι ο Βενέζης και ο Θεοτοκάς εντυπωσιάζονται από το γεγονός ότι όλα είναι δυνατά στην Αμερική και προσπαθούν να το εξηγήσουν ο καθένας με τον τρόπο του. Ο απλός εργάτης στην αυτοκινητοβιομηχανία του Ford που εξελίσσεται σε διευθυντικό στέλεχος κάνει τον Βενέζη να αναλογίζεται «πόσο δυνατή είναι για τον Αμερικανό η αίσθηση του ατόμου. Η αίσθηση πως το παν αρχίζει από σένα μόνο. Πως υπάρχει για τον καθένα περιθώριο να κερδίσει πρώτα την πίστη μέσα του, ύστερα να κερδίσει τη ζωή στο στίβο έξω… εκεί όπου το πεπρωμένο χάνει την ασιατική υφή του και γίνεται δύναμη κινητήρια…».[13] Παρομοίως ο Θεοτοκάς γράφει ότι στην Αμερική «δεν υπάρχει μοίρα ούτε για τα άτομα ούτε για τους λαούς: όλα είναι στο χέρι μας».[14] Στην αυτοκρατορία του Ερρίκου ΦορντΣτο αρχείο Βενέζη υπάρχει ένας ολόκληρος φάκελος με φυλλάδια της αυτοκινητοβιομηχανίας Ford και στο βιβλίο του αφιερώνει ένα ολόκληρο κεφάλαιο στην επίσκεψή του «Στην αυτοκρατορία του Ερρίκου Φορντ». Ίσως είναι και ένα από τα καλύτερα κεφάλαια του βιβλίου. Εκεί όπου ο Θεοτοκάς γράφει ένα κεφάλαιο-ύμνο στο οργανωτικό πνεύμα των Αμερικανών και την εντυπωσιακή εφαρμογή των συστημάτων Taylor και Ford στη μεγάλη βιομηχανία (σ. 109),[15] ο Βενέζης βλέποντάς το στην πράξη αναρωτιέται αν η καταμερισμένη και ορθολογιστικά οργανωμένη εργασία «που επαναλαμβάνεται στερεότυπα, μονότονα, εξακολουθητικά… εξαφάνισε την ικμάδα, σύντριψε την ψυχή, καταρράκωσε την προσωπικότητα;». Οι περιγραφές του Βενέζη είναι μοναδικές. Διαβάζοντάς τις είχα την αίσθηση ότι ήμουν στον Θαυμαστό Καινούργιο Κόσμο του Άλντους Χάξλεϊ, ειδικά όταν o Βενέζης περιγράφει την Αλυσίδα Συναρμολόγησης (Assembly Line) στην Ford. «Ήταν η περίφημη “Γραμμή” της ορθολογιστικής παραγωγής των αυτοκινήτων που εγκαινίασε ο Χένρυ Φορντ. Τι ήταν αυτή η γραμμή; Ένα τραίνο που προχωρούσε αργά. Κάπου 1700μ. μάκρος. Απ’ τη μια κι απ’ την άλλη πλευρά της γραμμής του τραίνου, σε κάθε δυο μέτρα, κάθονταν δυο άνθρωποι αντικρυστά. Σε κάθε βαγονάκι του τραίνου, στην αφετηρία του, τοποθετούν το πλαίσιο του αυτοκινήτου – ένα σασί. Όσο το βαγόνι προχωρεί αργά, οι αντικριστοί εργάτες, με μια στερεότυπη, υπολογισμένη χρονικά, κίνηση, προσθέτουν στο πλαίσιο τα διάφορα τμήματα του αμαξιού που έρχονται με βαγονάκια, με αλυσίδες από ψηλά. Στην άλλη άκρη της γραμμής το αυτοκίνητο βγαίνει έτοιμο για έλεγχο. Σε 9 ώρες 450 αυτοκίνητα… Έβλεπα, σωπαίνοντας, την αέναη, την ασταμάτητη γραμμή του τραίνου. Την κίνηση των ανθρώπων, τη βίδα που γύριζε ο ένας εργάτης. Το χτύπημα που έκανε ο άλλος. Το τμήμα του αμαξιού που ερχόταν από ψηλά – πάντα στην ίδια στιγμή, την υπολογισμένη, την αμετάτρεπτη… Κοίταζα τα πρόσωπα των εργατών, να μαντέψω: Είχε τσακίσει τα νεύρα τους, την ψυχή τους, τούτη η απίστευτη συγκέντρωση όλου του κορμιού, όλης της ενέργειάς του, όλου του νου, στην ελάχιστη αυτοματική κίνηση;».[16] Για να καταλήξει λίγο αργότερα: «Θα έπρεπε να δουλέψω εγώ ο ίδιος για να μπορώ να πω τι κάνει στην ψυχή του ανθρώπου η μεταβολή του σε αυτόματο». Εκεί που ο Βενέζης αναρωτιέται και θέλει να βάλει τον εαυτό του υπό δοκιμασία, ο Θεοτοκάς αποτιμά ότι ο συντονισμός, η σταθερότητα, η ακρίβεια της οργάνωσης εξοικονομούν πολλή προσπάθεια, ότι οι εργάσιμες ημέρες έχουν περιοριστεί στις 5 και οι εργάσιμες ώρες στις 40. Για τον Θεοτοκά μόνο «η μεγάλη, μαζική βιομηχανική παραγωγή» θα οδηγήσει τη μάζα «να εξυψωθεί σ’ ένα όσο το δυνατό ανώτερο επίπεδο ζωής» και θα «προσφέρει σε κάθε μέλος της τα αγαθά που θα του επιτρέψουν να λυτρωθεί από την κατάθλιψη και την αγωνία της υλικής ανέχειας και να ζήσει με ανθρωπιά, με υγιεινούς όρους, με αξιοπρέπεια και, τέλος πάντων, μ’ ευχαρίστηση».[17] Το εκπαιδευτικό σύστημαΚαι οι δύο εντυπωσιάζονται από το αμερικανικό εκπαιδευτικό σύστημα. O Βενέζης μιλάει «για την ακτινοβολία της χαράς που θα βρείτε σ’ όλα τα αμερικανικά Πανεπιστήμια».[18] Ο Θεοτοκάς αναρωτιέται «πώς αυτοί οι αθλητικοί νέοι κι αυτά τα όμορφα, ολόδροσα κορίτσια κατορθώνουν ν’ ανοίξουν και κανένα βιβλίο μέσα σε τόσην ευτυχία. Φαίνεται πως το κατορθώνουν, ωστόσο, άλλοι περισσότερο κι άλλοι λιγότερο… Μαθαίνουν όμως, οπωσδήποτε, ν’ αγαπούν το ίδρυμα που τους μορφώνει… να το αναπολούν σ’ όλην τη ζωή τους με νοσταλγία… πάντα πρόθυμοι να του προσφέρουν τις υπηρεσίες τους και την οικονομική τους ενίσχυση, αν μπορούν».[19] Χωνευτήρι των λαώνΟ Θεοτοκάς αφιέρωσε ξεχωριστό κεφάλαιο στα διάφορα έθνη που «χωρίς φραγμούς και ορισμένες από πριν αναλογίες, μπλέκουνται με αναρίθμητους συνδυασμούς, αλληλοεπηρεάζουνται, παντρεύουνται αναμεταξύ τους, συγχωνεύουνται και γεννούν ένα καινούριο έθνος με νεανική, πρωτότυπη ιδιοσυγκρασία, με δροσερό πνεύμα… με όλα τα γνωρίσματα της νιότης».[20] Ο Βενέζης αναγνωρίζει τα ίδια στοιχεία που τα βρίσκουμε διάσπαρτα στην αφήγησή του. Κάπου στους καταρράκτες του Νιαγάρα βλέποντας τους Αμερικανούς να απογοητεύονται από το θέαμα γιατί αλλιώς το είχαν ονειρευτεί, διαπιστώνει και αυτός ότι «οι Αμερικανοί είναι ένας λαός νέος με παιδική καρδιά, με την ίδια διάθεση που έχει το παιδί να πιστεύει εύκολα και να ονειρεύεται». Ενώ προς το τέλος του βιβλίου γράφει ότι «η [Αμερικανική] γη έκαμε το καταπληκτικότερο θαύμα: πήρε απ’ όλα τα μέρη της υδρόγειας σφαίρας όσους καταφύγανε σ’ αυτήν, όσους την ικέτεψαν, χώνεψε μέσα της τις φυλές, τα έθνη, τις ιδιοτυπίες, κι έδωσε σε όσους ρίζωσαν απάνω της το αίσθημα της γονιμότητας, το δικαίωμα σε μια ευτυχία κατακτημένη και διαρκή».[21] Αν σκεφτούμε ότι όταν επισκέφθηκαν ο Βενέζης και ο Θεοτοκάς την Αμερική ήταν ακόμα νωπή στη μνήμη τους η φρίκη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της κατακερματισμένης Ευρώπης, τότε μπορούμε να καταλάβουμε τον εντυπωσιασμό τους μπροστά στο φαινόμενο του αμαλγάματος των εθνών. Τους Αμερικανούς τους ενώνει το μέλλον (ή το παρόν)Προσπαθώντας να καταλάβει την έννοια του αμερικανικού έθνους και της εθνικής συνείδησης στην Αμερική, ο Θεοτοκάς καταλήγει ότι πρόκειται για μια ομαδική πίστη στο μέλλον. Ενώ τα ευρωπαϊκά έθνη τα δένει το κοινό παρελθόν, τους Αμερικανούς τους ενώνει το μέλλον.[22] Παρόμοια εμπειρία καταθέτει και ο Βενέζης, που επιλέγει να χρησιμοποιήσει στην πρώτη λευκή σελίδα του βιβλίου του, ένα στίχο από την Τρικυμία του Σαίξπηρ (“What is past is prologue”) που τον είδε, στην αρχή του ταξιδιού του, χαραγμένο στη βάση ενός αγάλματος (του γλύπτη Ρόμπερτ Έιτκεν) με τον τίτλο Future (Μέλλον), έξω από το νεοκλασικό κτίριο των Εθνικών Αρχείων στη Ουάσινγκτον και που τον κράτησε στο μυαλό του σε όλη τη διάρκεια του μεγάλου ταξιδιού στα ενδότερα της Αμερικής. Ως βασανισμένος πρόσφυγας ο ίδιος είδε με συμπάθεια τους κυνηγημένους και δυστυχισμένους Ευρωπαίους αποίκους της Αμερικής. Ο συγγραφέας της Αιολικής Γης οσφράνθηκε την ανάγκη αυτών των ανθρώπων «να ξεχάσουν το δεσμό τους με τον παλιό κόσμο, να αποβάλουν το παρελθόν τους και ό,τι ήταν μνήμη πικρίας και ταπείνωσης. Αυτό τους κάνει να μην αισθάνονται το παρελθόν. Να μην αισθάνονται ακόμα, και μέλλον. Ό,τι έχει σημασία είναι το παρόν», παρατηρεί στοχαστικά ο Βενέζης και διαφοροποιείται από τον Θεοτοκά.[23] Θα τελειώσω με ένα απόσπασμα από την κριτική του Καραντώνη για τις δύο Αμερικές, του Βενέζη και του Θεοτοκά: «Ο κοσμοθεωρητικός Θεοτοκάς μας έδειξε και μελέτησε το τελειωμένο έργο, μοιρασμένο σε πόλεις σύγχρονες, σε εργοστάσια μεγαθήρια, σε καταπληκτικά, κτιριακά συγκροτήματα, και προ παντός σε πολιτειακούς θεσμούς εργασίας παραγωγής και διανομής αγαθών. Ο Bενέζης, που κύρια φροντίδα του είναι ο άνθρωπος, ο χρόνος και η μοίρα του, έκλεισε σε μικρές αυτόνομες ιστορίες με τη μορφή σύγχρονου παραμυθιού το ανθρώπινο ξεκίνημα της σημερινής γιγαντιαίας και πολύπλοκης Αμερικής».[24] [1] Βασίλης Λαμπρόπουλος, «Το ταξίδι του Έλληνα διανοουμένου στην Αμερική», επίμετρο στην επανέκδοση του Δοκιμίου για την Αμερική του Γιώργου Θεοτοκά, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα 2009, σ. 237-257. [2] Αρχείο Ηλία Βενέζη, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Αμερικανική Σχολή Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα, Ενότητα VI, Φάκ. 2, Υποφ. 1. [3] Ό.π. [4] Ό.π. [5] Στο δελτίο τύπου μεταξύ άλλων αναφέρεται «Elias Venezis, one of the leading writers of present day Greece, has just received the first grant awarded by the State Department in the Eastern Hemisphere under the program authorized by the Smith-Mundt Act for the international exchange of leaders and specialists… Mr. Venezis came to this country on his own initiative some two months ago for the purpose of obtaining a first hand knowledge of America and the American way of life, which he plans to incorporate into a book to be published on his return to Greece… He has been awarded a grant to enable him to remain here for an additional two months and to continue his observations in other sections of the country» (Αρχείο Ηλία Βενέζη, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Ενότητα VI, Φάκ. 2, Υποφ. 2). [6] Αρχείο Ηλία Βενέζη, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Ενότητα V, Φάκ. 5, Υποφ. 3. [7] Δημήτρης Δασκαλόπουλος (επιμ.), Γ.Κ. Κατσίμπαλης & Γιώργος Σεφέρης, «Αγαπητέ μου Γιώργο», Αλληλογραφία (1924-1970), β΄ τόμος, Ίκαρος, Αθήνα 2009, σ. 345-347 (Αθήνα, 27.4.54), 353 (Cambridge, Harvard, 8.7.54). [8] Η. Βενέζης, Αμερικανική Γη, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», Αθήνα 1955 [1977], σ. 187. [9] Ό.π., σ. 194, 197. [10] Αρχείο Ηλία Βενέζη, Γεννάδειος Βιβλιοθήκη, Ενότητα VI, Φάκ. 2, Υποφ. 1. [11] Ό.π. [12] Α. Καραντώνης, «Δύο Αμερικές», περ. Ραδιοπρόγραμμα, 7 Ιουλίου 1955, σ. 12. [13] Η. Βενέζης, ό.π., σ. 79. [14] Γ. Θεοτοκάς, Δοκίμιο για την Αμερική, Βιβλιοπωλείον της «Εστίας», επανέκδοση Αθήνα 2009, σ. 88. [15] Γ. Θεοτοκάς, ό.π., σ. 109. [16] Η. Βενέζης, ό.π., σ. 85-87. [17] Γ. Θεοτοκάς, ό.π., σ. 38-39, 109. [18] Η. Βενέζης, ό.π., σ. 48. [19] Γ. Θεοτοκάς, ό.π., σ. 117. [20] Γ. Θεοτοκάς, ό.π., σ. 57. [21] Βενέζης, ό.π., σ. 69, 324. [22] Γ. Θεοτοκάς, ό.π., σ. 60. [23] Η. Βενέζης, ό.π., σ. 162. [24] Βλ. σημ. 13.

Το ταξίδι του Ηλία Βενέζη στην Αμερική το 1949

Σύνδεση