Ώρα για Σσαμπάτ!

Ανάμεσα στις εβραϊκές διασπορικές παραδόσεις, η ονομαζόμενη ρωμανιώτικη κατέχει ξεχωριστή θέση. Κατά την περίοδο της ύστερης αρχαιότητας, μέσα από το πάντρεμα της εβραϊκής θρησκευτικής κοσμοθεωρίας και της ελληνιστικής νεοπλατωνικής φιλοσοφίας και γλώσσας, έλαβε χώρα η γέννηση του Χριστιανισμού και του Δυτικού κόσμου, αλλά και η γέννηση της ελληνόφωνης εβραϊκής παράδοσης, που ενσωμάτωσε προ-βαβυλωνιακά θρησκευτικά στοιχεία. Μετά την εγκατάσταση στον ελλαδικό χώρο, ανέπτυξε ιδιαίτερα ήθη και έθιμα και εξακολούθησε μέσα στους αιώνες να χρησιμοποιεί το δικό της γλωσσικό ιδίωμα, την γραικο-ιουδαϊκή ελληνική γλώσσα. Αδιαμφισβήτητο κέντρο αυτής της μοναδικής παράδοσης υπήρξαν τα Γιάννινα κι εκεί θα επικεντρωθούμε, σε έναν κόσμο που δεν υπάρχει πια, στην άκρη του οποίου, στη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα γεννήθηκε η Εσθήρ Κοέν. Η παρουσίαση αυτή αφιερώνεται στη μνήμη της και μαζί, στη μνήμη όλων των Εβραίων των Ιωαννίνων, της Ελλάδας και της Ευρώπης που δολοφονήθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Αποτελεί ακόμη φόρο τιμής σε όσους επέζησαν, και με αξιοθαύμαστο κουράγιο γέννησαν τους γονείς μας κι εμάς και έχτισαν έναν καινούργιο κόσμο. Αυτή η περιήγηση βασίζεται στις Συλλογές και στα Αρχεία του Εβραϊκού Μουσείου Ελλάδος, που εδώ και 44 χρόνια εστιάζει το ενδιαφέρον του στην έρευνα και παρουσίαση της ιστορίας, της παράδοσης και του διαχρονικού και πολύπλευρου χαρακτήρα των ελληνο-εβραϊκών κοινοτήτων. Η Ελλάδα αποτέλεσε την πύλη προς την Ευρώπη για τον εβραϊκό λαό, καθώς εδώ εντοπίζονται οι αρχαιότερες εβραϊκές κοινότητες της Γηραιάς Ηπείρου. Οι Ρωμανιώτες Εβραίοι έχουν συνεχή παρουσία στον ελλαδικό χώρο από τα ελληνιστικά χρόνια, από τα τέλη του 4ου αι. π.Χ. μέχρι σήμερα. Τα Ιωάννινα άρχισαν στον 8ο αι. να αποκτούν σπουδαιότητα ως αστικό κέντρο, το οποίο προσέλκυσε πιθανότατα και Εβραίους από την ευρύτερη περιοχή, αλλά σαφή ιστορική αναφορά για την παρουσία εβραϊκού πληθυσμού στην πόλη έχουμε μόλις κατά το πρώιμο 14ο αι., επί Ανδρονίκου Β΄ του Παλαιολόγου. Οι Ρωμανιώτες Εβραίοι ήταν η συντριπτική πλειονότητα του εβραϊκού πληθυσμού στην Ελλάδα μέχρι τον ύστερο 15ο αιώνα και την άφιξη των Σεφαραδιτών. Συνδύασαν γόνιμα τις τοπικές παραδόσεις των Ιωαννίνων με τα δικά τους ήθη και έθιμα και διαμόρφωσαν τη μοναδική ελληνο-εβραϊκή παράδοση, με ιδιαίτερες διατροφικές, ενδυματολογικές και χειροτεχνικές συνήθειες. Στις αρχές του 20ού αιώνα, οι Εβραίοι της πόλης συμμετείχαν στην κοινωνική και πολιτική ζωή της τοπικής κοινωνίας, ενώ παράλληλα συντηρούσαν και την εβραϊκή τους ταυτότητα μέσα από ιδιαίτερες μορφές καθημερινότητας. Η Συναγωγή αποτελούσε πάντα το κέντρο της εβραϊκής κοινότητας και χώρο ομαδικής προσευχής και μελέτης. Οι δύο συναγωγές των Ιωαννίνων διαφύλαξαν το ιδιαίτερο λατρευτικό τυπικό και την εβραϊκή ως γλώσσα λατρείας, ενώ ανήκαν στον ρωμανιώτικο τύπο, στον οποίο ανιχνεύονται βυζαντινές και ρωμανικές επιδράσεις. Η Kαχάλ Καντόσς Γιασσάν, το «παλιό Συναγώι», οικοδομήθηκε εντός των τειχών του Κάστρου, από Εβραίους της Ιταλίας και της Σικελίας, που μετοίκησαν στην πόλη τον 16ο αιώνα. Η Kαχάλ Καντόσς Χαντάσς (νέα συναγωγή) που καταστράφηκε στα χρόνια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου οικοδομήθηκε περί τα μέσα του 19ου αι. στην σημερινή οδό Γιοσέφ Ελιγιά. Οι Ρωμανιώτες των Ιωαννίνων συνήθιζαν περιπάτους στη λίμνη και στην εξοχή, όταν ο καιρός το επέτρεπε, ή συγκεντρώσεις σε σπίτια. Τα Ριμονίμ από τα Ιωάννινα, τα οποία φιλοτεχνήθηκαν μεταξύ του 18ου και 19ου αιώνα, θεωρούνται εξαιρετικά έργα τέχνης. Τα Ριμονίμ, που σημαίνει ρόδια, κατασκευάζονταν αφενός για να κοσμήσουν τους ξύλινους ορθοστάτες του Κυλίνδρου του Νόμου (Τορά) και αφετέρου για να τονίσουν την πνευματική γονιμότητα και ζωή της Τορά. Αυτό το ζεύγος επιστέψεων των ορθοστατών της Τορά δωρήθηκε στη συναγωγή κατά την εορτή του Σαβουώτ, το έτος 5524 (1764). Το ιδιαίτερο ρωμανιώτικο έθιμο της αφιέρωσης ασημένιων πλακιδίων στη συναγωγή, ραμμένων πάνω στο παρόχετ ή σε άλλα συναγωγικά υφάσματα, ήταν ιδιαιτέρως διαδεδομένο ανά τους αιώνες στην εβραϊκή κοινότητα των Ιωαννίνων. Αναφέρονται ως Ταχσσιτίμ (στολίδια) ή Σσανταγιότ, από την επιγραφή «Ελ Σσαντάι» που σημαίνει «Παντοδύναμος Θεός». Η εικονιζόμενη Σσανταγιά χρονολογείται στις αρχές του 17ου αιώνα. Ενεπίγραφη οξυκόρυφη αψίδα με το «Ελ Σσαντάι», επιστέφει ορθογώνιο πλακίδιο με εκτεταμένη εγχάρακτη επιγραφή αφιέρωσης στη συναγωγή από δέκα ραβίνους, οι οποίοι ονοματίζονται ο κάθε ένας ξεχωριστά. Ιδιαίτερη ακμή γνώρισε η Εβραϊκή Κοινότητα των Ιωαννίνων στις αρχές του 19ου αιώνα, ενώ από τα μέσα του, η εβραϊκή γειτονιά απλώθηκε και εκτός Κάστρου. Στα αρχοντικά ή στα φτωχόσπιτα, η καθημερινή ζωή, στενά δεμένη με το Κάστρο και τη Λίμνη, ακολουθούσε τον κύκλο του χρόνου και τα στάδια της ζωής. Από τις βασικότερες υπαγορεύσεις του ιουδαϊσμού είναι η τήρηση της αργίας του Σσαμπάτ, μέρας αφιερωμένης στην προσευχή και στη μελέτη του Νόμου και αποχής από κάθε παραγωγική εργασία. Στις εβραϊκές γειτονιές της πόλης, ο τελάλης κάθε Παρασκευή απόγευμα σήμαινε την «Ώρα για Σσαμπάτ». Οι Ρωμανιώτισσες των Ιωαννίνων, που φημίζονταν για τη νοικοκυροσύνη τους, εκτός από το συγύρισμα του σπιτιού, κάθε Παρασκευή απόγευμα ολοκλήρωναν τις οικιακές δουλειές, έστρωναν τα «καλά» κεντήματα και ασπρόρουχα κι ασβέστωναν το φρύδι στις αυλές. Τα εβραϊκά καταστήματα έκλειναν, το φαγητό ήταν έτοιμο, τα καντήλια είχαν ανάψει λίγο πριν το ηλιοβασίλεμα. Οι άντρες πήγαιναν στο Συναγώι, επέστρεφαν στα σπίτια για το δείπνο του Σσαμπάτ και ευλογούσαν τα παιδιά τους. Το πρωί του Σσαμπάτ χριστιανός γείτονας άναβε στα εβραϊκά σπίτια το καντήλι και το μαγκάλι. Οι Ρωμανιώτες των Ιωαννίνων συνήθιζαν περιπάτους στη λίμνη και στην εξοχή, όταν ο καιρός το επέτρεπε, ή συγκεντρώσεις σε σπίτια. Οι Γιαννιώτες Εβραίοι δεν διαφοροποιούνταν ενδυματολογικά από τις χριστιανούς συντοπίτες τους. Το παραδοσιακό ενδυματολογικό ιδίωμα άρχισε να εξασθενεί κυρίως στις αρχές του 20ού αι., για να εκπέσει οριστικά με το τέλος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Στις καθημερινές σχέσεις τους οι Ρωμανιώτες χρησιμοποιούσαν την ελληνική γλώσσα. Γράφοντάς τη με εβραϊκούς χαρακτήρες και ενσωματώνοντας σε αυτή εβραϊκές λέξεις και φράσεις και επιρροές από τους εκάστοτε κατακτητές της Δυτικής Ελλάδας, διαμόρφωσαν τη γραικο-ιουδαϊκή, ένα μελωδικό γλωσσικό ιδίωμα, που χρησιμοποιείται σε σημαντικό βαθμό και στη ρωμανιώτικη συναγωγική λειτουργία. Ήταν συνηθισμένη πρακτική στα Ιωάννινα να δημιουργούν χειρόγραφα όπως αυτό, τα οποία περιείχαν λεπτομερείς οδηγίες για τις προετοιμασίες για τον εορτασμό του Πέσσαχ, του εβραϊκού Πάσχα, στη γραικο-ιουδαϊκή. Συμπεριλάμβαναν ευλογίες, γραμμένες πάντα στην εβραϊκή γλώσσα. Τη χιονισμένη 25η Μαρτίου 1944, 1.870 Γιαννιώτες Εβραίοι μεταφέρθηκαν με 97 σκεπαστά φορτηγά, μέσω Τρικάλων, στη Λάρισα, από όπου, άθλια στοιβαγμένοι σε τρένα, εκτοπίστηκαν στο Άουσβιτς. Στα ναζιστικά στρατόπεδα εξόντωσης εξολοθρεύθηκε το 92% του ρωμανιώτικου εβραϊσμού των Ιωαννίνων. Σίγησε το κάλεσμα του τελάλη «Ώρα για Σσαμπάτ» από τη Μικρή και τη Μεγάλη Ρούγα, τη Λειβαδιώτη, την Κουντουριώτου, το Κάστρο και το Κουρμανιό. Μετά τη λήξη του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, η Εβραϊκή Κοινότητα των Ιωαννίνων αριθμούσε 181 μέλη.

Σύνδεση