Μια βραδιά με την ταινία «Εικοστός αιώνας» – και άλλες μικρές αποκαλύψεις

Ο Καζούο Ισιγκούρο φωτίζει τη διαδρομή του με ένα τρόπο που μαγνητίζει τον αναγνώστη, κινητοποιώντας τον να αναστοχαστεί όσα βιώσαμε μεταπολεμικά και ιδιαίτερα μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Ο λόγος που εκφώνησε ο Καζούο Ισιγκούρο στην τελετή της απονομής του Βραβείου Νόμπελ Λογοτεχνίας στη Στοκχόλμη στις 10 Δεκεμβρίου 2017 φωτίζει τη διαδρομή του με ένα τρόπο που μαγνητίζει τον αναγνώστη κινητοποιώντας τον να αναστοχαστεί όσα βιώσαμε μεταπολεμικά και ιδιαίτερα μετά την πτώση του Τείχους του Βερολίνου. Επίσης ο συγγραφέας του Θαμμένου Γίγαντα θέλησε, από αυτό το τόσο επίσημο βήμα, να κάνει σαφέστερες κάποιες μεταφορές και αλληγορίες του έργου του. Πώς οι κοινωνίες και τα έθνη θυμούνται και λησμονούν, πότε, πώς και γιατί επιλέγουν την εκούσια αμνησία, με τι παράξενους τρόπους καλύπτονται από την ομίχλη της λησμονιάς: οι πάντες ξεχνούν ανθρώπους και γεγονότα ακόμη και της προηγούμενης μέρας. Έτσι, λ.χ., επισημαίνει πως «ο ρατσισμός, στις παραδοσιακές του μορφές και στις εκσυγχρονισμένες εκδοχές που προωθούνται πιο εύκολα, είναι για μια ακόμη φορά σε άνοδο, ξεμουδιάζοντας κάτω από τους πολιτισμένους δρόμους μας σαν ένα θαμμένο τέρας που ξυπνά». Ομίχλη όμως καλύπτει ακόμη και τα περιγράμματα ενός καινούργιου κόσμου που μέχρι να νιώσουμε τα επιτεύγματά του σαν θαύμα ή απειλή ίσως να μην υποψιαζόμαστε την ύπαρξή τους. Αν με συναντούσατε το φθινόπωρο του 1979, θα αντιμετωπίζατε ίσως κάποια δυσκολία να με τοποθετήσετε κοινωνικά, ακόμη και φυλετικά. Ήμουν τότε 24 ετών. Τα χαρακτηριστικά μου θα σας είχαν φανεί γιαπωνέζικα, αλλά, σε αντίθεση με τους περισσότερους Ιάπωνες που έβλεπες στη Βρετανία την εποχή εκείνη, είχα μαλλιά μέχρι τους ώμους και μουστάκι γαμψό σαν του ληστή. Η μόνη αισθητή προφορά στην ομιλία μου ήταν ανθρώπου που είχε ανατραφεί στις νότιες κομητείες της Αγγλίας, αλλοιωμένη κάποιες στιγμές από το νωθρό, παρωχημένο πια ιδίωμα της εποχής των χίπις. Αν είχαμε πιάσει την κουβέντα, θα συζητούσαμε ίσως για το ολοκληρωτικό ποδόσφαιρο της Ολλανδίας ή το τελευταίο άλμπουμ του Μπομπ Ντίλαν ή ίσως για τη χρονιά που είχα μόλις αφιερώσει σε κοινωνική εργασία για τους άστεγους του Λονδίνου. Έτσι και αναφέρατε την Ιαπωνία και με ρωτούσατε για τον πολιτισμό της, μπορεί και να είχατε διακρίνει ένα ίχνος νευρικότητας στην αντίδρασή μου καθώς δήλωνα την άγνοιά μου επειδή δεν είχα πατήσει το πόδι μου στη χώρα εκείνη –ούτε καν για διακοπές– αφότου την άφησα σε ηλικία πέντε ετών. Το φθινόπωρο εκείνο είχα φτάσει με ένα σακίδιο, μια κιθάρα και μια φορητή γραφομηχανή στο Μπάξτον της κομητείας του Νόρφολκ – ένα μικρό εγγλέζικο χωριό με έναν παλιό νερόμυλο και επίπεδους αγρούς ολόγυρα. Είχα πάει σ’ αυτό το μέρος επειδή είχα γίνει δεκτός σ’ ένα μεταπτυχιακό μάθημα Δημιουργικής Γραφής διάρκειας ενός έτους στο Πανεπιστήμιο East Anglia. Το πανεπιστήμιο ήταν δέκα μίλια μακριά, στην κωμόπολη και έδρα καθεδρικού ναού του Νόργουιτς, αλλά δεν είχα αμάξι, και ο μόνος τρόπος να πηγαίνω εκεί ήταν με ένα λεωφορείο που είχε δρομολόγιο μόνο τρεις φορές την ημέρα – πρωί, μεσημέρι και βράδυ. Σύντομα όμως θα ανακάλυπτα ότι δεν επρόκειτο για σπουδαία ταλαιπωρία: σπανίως, η παρουσία μου στο πανεπιστήμιο ήταν υποχρεωτική περισσότερες από δύο φορές την εβδομάδα. Είχα νοικιάσει ένα δωμάτιο ενός μικρού σπιτιού που ανήκε σε έναν τριαντάρη τον οποίο μόλις είχε εγκαταλείψει η γυναίκα του. Χωρίς αμφιβολία, το σπίτι για κείνον ήταν γεμάτο απ’ τα φαντάσματα των ναυαγισμένων ονείρων του – ή ίσως ήθελε απλώς να με αποφεύγει. Όπως και να ’χε, δεν τον έβλεπα και πολύ συχνά. Με άλλα λόγια, μετά τον ξέφρενο ρυθμό της ζωής μου στο Λονδίνο, ιδού εγώ, αντιμέτωπος με ασυνήθιστη ησυχία και μοναξιά, να πρέπει εδώ να μεταμορφωθώ σε συγγραφέα. Στην πραγματικότητα, το μικρό μου δωμάτιο δεν διέφερε από μια κλασική σοφίτα συγγραφέα. Τα ταβάνια είχαν μια κλίση κλειστοφοβική – μολονότι, αν σηκωνόμουν στις μύτες των ποδιών, μπορούσα να κοιτώ απ’ το μοναδικό παράθυρο οργωμένα χωράφια να απλώνονται στον ορίζοντα. Υπήρχε ένα μικρό τραπέζι, που η γραφομηχανή μου και ένα φωτιστικό γραφείου είχαν καταλάβει σχεδόν εξ ολοκλήρου. Στο πάτωμα, αντί για κρεβάτι υπήρχε ένα φαρδύ ορθογώνιο κομμάτι αφρολέξ, που μ’ έκανε να ιδρώνω στον ύπνο μου, ακόμη και τις νύχτες με το τσουχτερό κρύο του Νόρφολκ. Σ’ αυτό ακριβώς το δωμάτιο εξέτασα προσεκτικά τα δύο διηγήματα που είχα γράψει το καλοκαίρι και αναρωτιόμουν αν ήταν αρκετά καλά ώστε να τα υποβάλω στην κρίση των νέων συμφοιτητών μου. (Ήξερα ότι είμαστε μια τάξη έξι φοιτητών και συναντιόμαστε κάθε δεκαπέντε μέρες.) Σ’ αυτό το στάδιο της ζωής μου, δεν είχα γράψει πολλά άλλα άξια λόγου πεζογραφήματα μυθοπλασίας (prose fiction) και είχα κερδίσει τη θέση μου στο μάθημα χάρις σε ένα θεατρικό έργο για το ραδιόφωνο που είχε απορρίψει το BBC. Η αλήθεια είναι ότι ήμουν αρχικά αποφασισμένος να γίνω ροκ σταρ στα είκοσί μου χρόνια, και οι λογοτεχνικές μου φιλοδοξίες μόλις πρόσφατα μου είχαν κάνει γνωστή την ύπαρξή τους. Είχα γράψει τα δύο διηγήματα, που έλεγχα τώρα εξονυχιστικά, σχεδόν σε κατάσταση πανικού παρακινημένος από τα καλά νέα ότι είχα γίνει δεκτός στο πανεπιστημιακό μάθημα. Το ένα αναφερόταν σε ένα μακάβριο σύμφωνο αυτοκτονίας, το άλλο σε οδομαχίες στη Σκοτία, όπου είχα αφιερώσει ένα διάστημα σε κοινωνική εργασία. Τα διηγήματα δεν ήταν και τόσο καλά. Ξεκίνησα ένα άλλο, για έναν έφηβο που δηλητηριάζει τη γάτα του. Η υπόθεση διαδραματίζεται όπως και οι άλλες στη σύγχρονη Βρετανία. Έπειτα, μια νύχτα, την τρίτη ή την τέταρτη εβδομάδα μου σ’ εκείνο το μικρό δωμάτιο, έπιασα ξαφνικά τον εαυτό μου να γράφει, με φρέσκια και φουριόζα ένταση, για την Ιαπωνία – για το Ναγκασάκι, την πόλη όπου γεννήθηκα, τις τελευταίες μέρες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Πρέπει να επισημάνω ότι αυτό με εξέπληξε κάπως κι εμένα. Σήμερα, η επικρατούσα ατμόσφαιρα είναι τέτοια ώστε ένας φιλόδοξος νέος συγγραφέας μικτής πολιτισμικής κληρονομιάς εξερευνά ουσιαστικά ενστικτωδώς τις «ρίζες» του με το έργο του. Όμως αυτό κάθε άλλο παρά αποτελούσε τον κανόνα τότε. Μας χώριζαν ακόμη μερικά χρόνια από την έκρηξη της «πολυπολιτισμικής» λογοτεχνίας στη Βρετανία. Ο Σαλμάν Ρούσντι ήταν ένας άγνωστος με ένα εξαντλημένο μυθιστόρημα στο ενεργητικό του. Αν ρωτούσες τον κόσμο ποιος είναι ο σπουδαιότερος νέος Βρετανός μυθιστοριογράφος της εποχής, η απάντηση θα μπορούσε να είναι: η Μάργκαρετ Ντραμπλ. Από τους παλαιότερους συγγραφείς, θα ανέφεραν τους Άιρις Μέρντοχ, Κίνγκσλεϊ Έιμις, Ουίλιαμ Γκόλντινγκ, Άντονι Μπέρτζες, Τζον Φόουλς. Ξένοι όπως ο Γκαμπριέλ Γκαρσία Μάρκες, ο Μίλαν Κούντερα ή ο Μπόρχες διαβάζονταν ελάχιστα, τα ονόματά τους δεν σήμαιναν τίποτε, ακόμη και για μανιώδεις αναγνώστες. Τέτοιο ήταν το λογοτεχνικό κλίμα της εποχής ώστε, όταν τελείωσα εκείνο το πρώτο γιαπωνέζικο διήγημα, μολονότι διαισθανόμουν ότι είχα ανακαλύψει μια σημαντική νέα κατεύθυνση, άρχισα αμέσως να αναρωτιέμαι μήπως αυτό το νέο εγχείρημα θα έπρεπε να το δω σαν ένα είδος προσωπικής μου ικανοποίησης. Μήπως θα έπρεπε να επιστρέψω γρήγορα σε πιο «φυσιολογικά» θέματα. Μόνο ύστερα από πολλούς δισταγμούς άρχισα να δείχνω σε άλλους το διήγημά μου και παραμένω μέχρι σήμερα βαθύτατα ευγνώμων στους συμφοιτητές μου, στους δασκάλους μου Μάλκολμ Μπράντμπερι και Άντζελα Κάρτερ και στον μυθιστοριογράφο Πολ Μπέιλι –τον συγγραφέα που φιλοξενούσε το πανεπιστήμιο τη χρονιά εκείνη ως επισκέπτη καθηγητή– για την αποφασιστικά ενθαρρυντική τους ανταπόκριση. Εάν ήταν λιγότερο θετικοί, είναι πιθανό να μην είχα γράψει ποτέ ξανά για την Ιαπωνία. Πάντως, έτσι όπως ήρθαν τα πράγματα, επέστρεψα στο δωμάτιό μου και έγραφα και έγραφα. Καθ’ όλη τη διάρκεια του χειμώνα του 1979-80 και μέχρι προχωρημένη άνοιξη, δεν μίλησα σχεδόν σε κανέναν πέρα από τους άλλους πέντε συμφοιτητές μου, τον παντοπώλη του χωριού, από τον οποίο αγόραζα δημητριακά για το πρωινό και αρνίσια νεφρά, στα οποία στήριξα την επιβίωσή μου, και τη φιλενάδα μου, τη Λόρνα (σήμερα σύζυγό μου), που με επισκεπτόταν κάθε δεύτερο σαββατοκύριακο. Η ζωή μου δεν ήταν ισορροπημένη, αλλά εκείνους τους τέσσερις ή πέντε μήνες κατάφερα να τελειώσω το μισό από το πρώτο μου μυθιστόρημα, Χλομή θέα των λόφων – που διαδραματίζεται επίσης στο Ναγκασάκι, στα χρόνια της ανάκαμψης μετά τη ρίψη της ατομικής βόμβας. Θυμάμαι πού και πού ότι την περίοδο εκείνη πάλευα με κάποιες ιδέες για διηγήματα που δεν διαδραματίζονταν στην Ιαπωνία, αλλά διαπίστωνα πως έχανα απότομα το ενδιαφέρον μου. Εκείνοι οι μήνες ήταν κρίσιμοι για μένα, καθώς χωρίς αυτούς πιθανόν να μην είχα γίνει ποτέ συγγραφέας. Από τότε, δεν είναι λίγες οι φορές που έχω ανατρέξει στο παρελθόν και έχω αναρωτηθεί: Τι μου συνέβαινε; Τι ήταν όλη αυτή η αλλόκοτη ενεργητικότητα; Έχω καταλήξει στο συμπέρασμα ότι εκείνη ακριβώς τη στιγμή της ζωής μου είχα αφιερωθεί σε μια επιτακτική προσπάθεια να περισώσω κάτι. Για να το εξηγήσω αυτό, θα χρειαστεί να ανατρέξω λίγο πιο πίσω στο παρελθόν. Είχα έρθει στην Αγγλία, ετών πέντε, με τους γονείς και την αδελφή μου τον Απρίλιο του 1960, στην πόλη Γκίλφορντ της κομητείας του Σάρεϊ, τριάντα μίλια νότια του Λονδίνου. Επρόκειτο για προάστιο κατοικιών για ανθρώπους εύπορους που εργάζονταν στο Λονδίνο. Ο πατέρας μου ήταν επιστήμονας ερευνητής, ωκεανογράφος, που είχε έρθει να εργαστεί για τη βρετανική κυβέρνηση. Μάλιστα, το μηχάνημα που αργότερα εφηύρε ανήκει σήμερα στη μόνιμη συλλογή του Μουσείου των Επιστημών στο Λονδίνο. Οι φωτογραφίες που τραβήξαμε λίγο μετά την άφιξή μας δείχνουν μια εποχή της Αγγλίας που δεν υπάρχει πια. Οι άνδρες φορούν μάλλινα βε πουλόβερ με γραβάτες, τα αυτοκίνητα έχουν ακόμη μαρσπιέ και μια ρεζέρβα πίσω. Οι Μπιτλς, η σεξουαλική επανάσταση, φοιτητικές εκδηλώσεις διαμαρτυρίας, «πολυπολιτισμικότητα» ήταν όλα εκεί, αλλά είναι δύσκολο να πιστέψει κανείς ποια Αγγλία πρωτοσυνάντησε η οικογένειά μου, δύσκολο ακόμη και να το υποψιαστεί. Ήταν εξαιρετικά ασυνήθιστο να συναντήσεις έναν ξένο από τη Γαλλία ή την Ιταλία, πόσο μάλλον από την Ιαπωνία. Ζούσαμε με την οικογένεια μου σε ένα συγκρότημα δώδεκα κατοικιών ακριβώς εκεί όπου τελείωναν οι πλακόστρωτοι δρόμοι και άρχιζε η εξοχή. Απείχε λιγότερο από πέντε λεπτά με τα πόδια από το τοπικό αγρόκτημα και το κατηφορικό μονοπάτι με τις σειρές των αγελάδων που σέρνονταν μπρος-πίσω, από το ένα λιβάδι στο άλλο. Το γάλα τότε το έφερναν με άλογο και κάρο. Μια συνηθισμένη εικόνα που θυμάμαι ζωηρά από τις πρώτες μου μέρες στην Αγγλία ήταν οι σκαντζόχοιροι –τα χαριτωμένα αγκαθωτά νυκτόβια πλάσματα που αφθονούσαν τότε στην περιοχή– πατημένοι από τις ρόδες των αυτοκινήτων κατά τη διάρκεια της νύχτας, αφήνονται στην πρωινή πάχνη και εναποτίθενται επιμελώς στις άκρες των δρόμων περιμένοντας τους οδοκαθαριστές να τους περισυλλέξουν. Όλοι οι γείτονές μας πήγαιναν στην εκκλησία και, όταν πήγαινα να παίξω με τα παιδιά τους, παρατήρησα ότι έλεγαν μια σύντομη προσευχή πριν το φαγητό. Είχα γραφτεί στο κατηχητικό και σύντομα τραγουδούσα στη χορωδία της εκκλησίας. Στα δέκα μου χρόνια, ήμουν ο πρώτος ιάπωνας αρχιχορωδός που είδαν στο Γκίλφορντ. Φοίτησα στο τοπικό δημοτικό σχολείο –όπου ήμουν ο μόνος μαθητής που δεν ήταν Άγγλος, πιθανότατα στα χρονικά του σχολείου– και από τα ένδεκά μου χρόνια ταξίδευα με το τρένο για το κλασικό γυμνάσιο σε μια γειτονική κωμόπολη, μοιραζόμουν το βαγόνι κάθε πρωί με άνδρες κοινωνικής τάξης που φορούσαν ριγέ κοστούμια και στρογγυλά σκληρά καπέλα μπόουλερ και κατευθύνονταν στα γραφεία τους στο Λονδίνο. Στο στάδιο αυτό, ήμουν πια πλήρως εκπαιδευμένος στους τρόπους που ανέμενε κανείς από τους νεαρούς Άγγλους της μεσαίας τάξης την εποχή εκείνη. Επισκεπτόμενος ένα φιλικό σπίτι, ήξερα ότι θα έπρεπε να στέκομαι προσοχή στη στιγμή μόλις ένας ενήλικος περνούσε από το δωμάτιο. Έμαθα ότι κατά τη διάρκεια του γεύματος έπρεπε να ζητώ την άδεια για να σηκωθώ από το τραπέζι. Καθώς ήμουν το μόνο ξένο αγόρι στη γειτονιά, μια φήμη με ακολουθούσε παντού στην περιοχή. Τα άλλα παιδιά ήξεραν ποιος ήμουν προτού καν τα συναντήσω. Οι μεγάλοι, εντελώς άγνωστοι σε μένα, μου απευθύνονταν μερικές φορές με το όνομά μου στον δρόμο ή στο τοπικό κατάστημα. Όταν αναπολώ την περίοδο εκείνη, θυμάμαι ότι δεν είχαν περάσει ακόμη είκοσι χρόνια από το τέλος ενός παγκοσμίου πολέμου, τότε που οι Γιαπωνέζοι αποτελούσαν άσπονδο εχθρό, και εκπλήσσομαι με την εγκαρδιότητα και την ενστικτώδη γενναιοδωρία με την οποία η οικογένειά μας έγινε δεκτή από αυτή την τυπική αγγλική κοινότητα. Η συμπάθεια, ο σεβασμός και η περιέργεια που διατηρώ στη μνήμη μου ως σήμερα για τη γενιά των Βρετανών που πέρασαν τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και αμέσως μετά οικοδόμησαν ένα αξιοθαύμαστο νέο κράτος πρόνοιας προέρχονται κυρίως από τις προσωπικές μου εμπειρίες εκείνων των χρόνων. Ωστόσο, όλο αυτό το διάστημα, ζούσα στο σπίτι με τους ιάπωνες γονείς μου μια ζωή διαφορετική. Στο σπίτι ίσχυαν διαφορετικοί κανόνες, διαφορετικές προσδοκίες, διαφορετική γλώσσα. Η αρχική πρόθεση των γονιών μου ήταν να επιστρέψουμε στην Ιαπωνία μετά από έναν χρόνο, ίσως δύο. Στην πραγματικότητα, τα πρώτα έντεκα χρόνια μας στην Αγγλία, βρισκόμασταν σε μια διαρκή κατάσταση επιστροφής «του χρόνου» στην πατρίδα, με αποτέλεσμα η οπτική των γονιών μου να παραμένει οπτική επισκέπτη, όχι μετανάστη. Αντάλλασσαν συχνά παρατηρήσεις για τα παράξενα έθιμα των ντόπιων, χωρίς να αισθάνονται καμιά υποχρέωση να τα υιοθετήσουν. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, επικρατούσε η εκτίμηση ότι θα επέστρεφα να ζήσω ως ενήλικος στην Ιαπωνία και κατέβαλλαν προσπάθειες να μη μείνει πίσω η ιαπωνική πλευρά της εκπαίδευσής μου. Κάθε μήνα έφτανε ένα δέμα από την Ιαπωνία, με τα κόμικς του προηγούμενου μήνα, τα περιοδικά, τις εκπαιδευτικές εκδόσεις, και όλα αυτά με ανυπομονησία έσπευδα να τα ξεκοκαλίσω. Εκείνα τα δέματα έπαψαν κάποια στιγμή να φτάνουν κατά την εφηβεία μου –ίσως μετά τον θάνατο του παππού μου–, όμως η κουβέντα των γονιών μου για φίλους παλιούς, συγγενείς, επεισόδια της ζωής τους στην Ιαπωνία, όλα αυτά διατήρησαν σταθερή την παροχή εικόνων και εντυπώσεων. Αλλά κι εγώ πάντα είχα το προσωπικό μου απόθεμα αναμνήσεων – ανέλπιστα εκτενές και γλαφυρό: των παππούδων μου, των αγαπημένων μου παιχνιδιών που άφησα πίσω, του παραδοσιακού γιαπωνέζικου σπιτιού που μέναμε (το οποίο ακόμη και σήμερα μπορώ να το ανασυνθέσω στον νου μου δωμάτιο δωμάτιο), το νηπιαγωγείο μου, την τοπική στάση του τραμ, το αγριόσκυλο που ζούσε κοντά στη γέφυρα, την καρέκλα στο κουρείο ειδικά μετασκευασμένη για αγοράκια, με ένα τιμόνι αυτοκινήτου στερεωμένο μπροστά από τον μεγάλο καθρέπτη. Το αποτέλεσμα όλων αυτών ήταν, καθώς μεγάλωνα και πολύ πριν διανοηθώ καν να δημιουργήσω μυθιστορηματικούς κόσμους πεζογραφίας, να κατασκευάζει ο νους μου εργωδώς με κάθε λεπτομέρεια ένα μέρος που το λέγαν «Ιαπωνία» – ένα μέρος στο οποίο εγώ κατά κάποιον τρόπο ανήκα και από το οποίο αντλούσα μια κάποια αίσθηση της ταυτότητάς μου και της αυτοπεποίθησής μου. Το γεγονός ότι στην πραγματικότητα δεν είχα ποτέ επιστρέψει στην Ιαπωνία τα χρόνια εκείνα, το μόνο που κατάφερε ήταν να κάνει πιο εναργή και πιο προσωπική την εικόνα που είχα σχηματίσει για τη χώρα. Εξ ου και η ανάγκη μου να διαφυλάξω, να περισώσω. Γιατί, όταν έγινα είκοσι πέντε χρόνων, άρχισα να συνειδητοποιώ μερικά βασικά πράγματα – αν και ποτέ δεν το διατύπωσα με σαφήνεια την εποχή εκείνη. Είχα αρχίσει να αποδέχομαι ότι «η δική μου» Ιαπωνία ίσως και να μην αντιστοιχούσε σε κανένα από τα μέρη που θα μπορούσα να πάω με αεροπλάνο. Ότι ο τρόπος ζωής για τον οποίο μιλούσαν οι γονείς μου, και τον οποίο θυμόμουν από τα πρώτα παιδικά μου χρόνια, είχε σε μεγάλο βαθμό χαθεί κατά τη διάρκεια των δεκαετιών 1960 και 1970. Ότι, εν πάση περιπτώσει, η Ιαπωνία που υπήρχε μέσα στο κεφάλι μου μπορεί και να ήταν πάντα μια συναισθηματική κατασκευή από μνήμες, φαντασίες και εικασίες συνταιριασμένες από ένα παιδί. Και, ίσως το πιο σημαντικό, συνειδητοποιούσα πια ότι χρόνο με το χρόνο, καθώς μεγάλωνα, αυτή η δική μου Ιαπωνία –αυτός ο λατρεμένος τόπος με τον οποίο μεγάλωσα– γινόταν ολοένα και πιο αχνή. Είμαι βέβαιος τώρα ότι το συναίσθημα εκείνο, πως η «δική μου» Ιαπωνία ήταν μοναδική, αλλά και συγχρόνως εξαιρετικά εύθραυστη –κάτι δηλαδή που δεν επιδεχόταν αντικειμενική επαλήθευση– ήταν που μου έδινε την ώθηση να εργάζομαι αδιάκοπα σ’ εκείνο το μικρό δωμάτιο στο Νόρφολκ. Αυτό που έκανα ήταν να καταγράφω στο χαρτί τα ιδιαίτερα χρώματα εκείνου του κόσμου, τα ήθη, το εθιμοτυπικό, την αξιοπρέπεια, τα ελαττώματα, οτιδήποτε είχα ποτέ σκεφτεί για το μέρος εκείνο, προτού ξεθωριάσουν για πάντα απ’ το μυαλό μου. Επιθυμούσα να ξαναχτίσω τη δική μου Ιαπωνία ως μυθοπλασία, να τη διασφαλίσω, έτσι ώστε να μπορώ στο εξής να δείχνω ένα βιβλίο και να λέω: «Ναι, εκεί είναι η δική μου Ιαπωνία, εκεί μέσα». Άνοιξη 1983, τριάμισι χρόνια αργότερα. Η Λόρνα κι εγώ είμαστε τώρα στο Λονδίνο, κατοικούμε σε δυο δωμάτια στην κορυφή ενός ψηλού στενού σπιτιού, που έστεκε πάνω σε λόφο σ’ ένα από τα ψηλότερα σημεία της πόλης. Υπήρχε μια κεραία εκπομπής τηλεοπτικού σήματος εκεί κοντά και, όταν προσπαθούσαμε να ακούσουμε δίσκους στο πικάπ, φασματικές φωνές τηλεοπτικών μεταδόσεων εισέβαλλαν κάθε τόσο στα ηχεία μας. Το καθιστικό δεν είχε καναπέ ή πολυθρόνα, μονάχα δύο στρώματα στο πάτωμα καλυμμένα με μαξιλάρια. Υπήρχε επίσης ένα φαρδύ τραπέζι όπου έγραφα κατά τη διάρκεια της μέρας και όπου δειπνούσαμε τα βράδια. Το σπίτι δεν ήταν πολυτελές, αλλά μας άρεσε που ζούσαμε εκεί. Είχα δημοσιεύσει το πρώτο μου μυθιστόρημα τον προηγούμενο χρόνο και είχα επίσης γράψει ένα σενάριο για μια ταινία μικρού μήκους, που σύντομα επρόκειτο να μεταδοθεί από τη βρετανική τηλεόραση. Ήμουν για ένα διάστημα λελογισμένα υπερήφανος για το πρώτο μου μυθιστόρημα, αλλά εκείνη την άνοιξη ένα εκνευριστικό αίσθημα ανικανοποίητου είχε εμφανιστεί και εγκατασταθεί. Ιδού το πρόβλημα. Το πρώτο μου μυθιστόρημα και το πρώτο μου τηλεοπτικό σενάριο έμοιαζαν υπερβολικά. Όχι στο θέμα τους, αλλά στη μέθοδο και στο ύφος. Όσο περισσότερο εξέταζα το μυθιστόρημα, τόσο περισσότερο έμοιαζε με σενάριο – διάλογος και οδηγίες. Μέχρις ενός σημείου αυτό δεν ήταν πρόβλημα, αλλά η επιθυμία μου τώρα ήταν να γράψω μυθοπλασία που να μπορεί να λειτουργεί σωστά μονάχα στο χαρτί. Γιατί να γράψω μυθιστόρημα αν πρόκειται να προσφέρει πάνω-κάτω την ίδια εμπειρία που έχει κανείς ανοίγοντας μια τηλεόραση; Πώς η γραπτή μυθοπλασία θα μπορούσε να ελπίζει να επιβιώσει απέναντι στην ισχύ κινηματογράφου και τηλεόρασης αν δεν προσέφερε κάτι μοναδικό, κάτι που οι άλλες μορφές δημιουργίας δεν θα μπορούσαν να προσφέρουν; Εκείνη περίπου την εποχή, κόλλησα έναν ιό και έμεινα μερικές μέρες στο κρεβάτι. Όταν πια είχα αρχίσει να συνέρχομαι και δεν ήθελα να κοιμάμαι όλη την ώρα, ανακάλυψα ότι το βαρύ αντικείμενο του οποίου η παρουσία ανάμεσα στα σκεπάσματα με ενοχλούσε τόσες μέρες ήταν τελικά ο πρώτος τόμος του Ανάμνηση των περασμένων γεγονότων του Μαρσέλ Προυστ (όπως είχε μεταφραστεί τότε ο τίτλος). Ήταν εκεί, κι έτσι άρχισα να το διαβάζω. Η εμπύρετη ακόμη κατάστασή μου ίσως να συνετέλεσε, αλλά τα τμήματα του έργου «Εισαγωγή» και «Κομπρέ» ήταν που με κράτησαν εντελώς καθηλωμένο. Τα διάβασα ξανά και ξανά. Πέρα από την καθαρή ομορφιά του ίδιου του κειμένου, με συνεπήραν τα μέσα με τα οποία ο Προυστ έκανε το ένα επεισόδιο να οδηγεί στο επόμενο. Η διάταξη γεγονότων και σκηνών δεν ακολουθούσε τις συνήθεις χρονολογικές απαιτήσεις ούτε εκείνες της γραμμικής πλοκής. Αντίθετα, παρεκβάσεις συνειρμικών σκέψεων ή ιδιοτροπίες της μνήμης φαίνεται να κινούν τη γραφή από το ένα επεισόδιο στο επόμενο. Μερικές φορές, έπιανα τον εαυτό μου να απορεί: γιατί αυτές οι δύο φαινομενικά άσχετες στιγμές είχαν τοποθετηθεί πλάι πλάι στο μυαλό του αφηγητή; Έβλεπα ξαφνικά έναν συναρπαστικό, πιο ελεύθερο τρόπο συγγραφής για το δεύτερο μυθιστόρημά μου. Τρόπο που μπορούσε να γεννά έναν πλούσιο κόσμο στο χαρτί και να προσφέρει κινήσεις εσωτερικές που δεν είναι δυνατόν να τις συλλάβει καμιά οθόνη. Αν μπορούσα να περνάω από το ένα χωρίο στο επόμενο σύμφωνα με τους συνειρμούς του αφηγητή και τους μαιάνδρους των αναμνήσεών του, θα μπορούσα να συγγράφω όπως περίπου ένας ζωγράφος αφηρημένης τέχνης θα αποφάσιζε να τοποθετήσει σχήματα και χρώματα στον καμβά εδώ κι εκεί. Θα μπορούσα να τοποθετήσω μια σκηνή που διαδραματίζεται δυο ημέρες πριν ακριβώς δίπλα σε μια άλλη που διαδραματίζεται είκοσι χρόνια πριν και να ζητήσω από τον αναγνώστη να συλλογιστεί για τη σχέση των δύο σκηνών. Άρχισα να σκέπτομαι ότι με έναν τέτοιο τρόπο θα μπορούσα να υποδηλώνω τα πολλά επίπεδα αυταπάτης και άρνησης που θολώνουν την αντίληψη του καθενός μας για τον εαυτό του και το παρελθόν του. Μάρτιος 1988, 33 ετών. Είχαμε τώρα καναπέ και έχω ξαπλώσει φαρδύς-πλατύς κι ακούω ένα άλμπουμ του Τομ Γουέιτς. Την περασμένη χρονιά, η Λόρνα κι εγώ είχαμε αγοράσει δικό μας σπίτι σε περιοχή του Νότιου Λονδίνου ευχάριστη κι ας μην ήταν της μόδας, και στο σπίτι αυτό για πρώτη φορά είχα δικό μου γραφείο. Ήταν μικρό και δεν είχε πόρτα, αλλά ήμουν ενθουσιασμένος που μπορούσα να πετώ τα χαρτιά μου ολόγυρα και να μη χρειάζεται να τα μαζεύω στο τέλος της μέρας. Και στο γραφείο αυτό –ή έτσι τουλάχιστον πίστευα– είχα μόλις τελειώσει το τρίτο μου μυθιστόρημα. Ήταν το πρώτο που δεν είχε ιαπωνικό σκηνικό – καθώς η προσωπική μου Ιαπωνία είχε γίνει λιγότερο εύθραυστη χάρις στη συγγραφή των προηγούμενων μυθιστορημάτων μου. Στην πραγματικότητα, το καινούργιο μου βιβλίο, που επρόκειτο να τιτλοφορηθεί Τα απομεινάρια μιας μέρας, έμοιαζε αγγλικό στο έπακρο – αν και είχα την ελπίδα όχι με τον τρόπο πολλών βρετανών συγγραφέων της παλαιότερης γενιάς. Είχα φροντίσει να μη θεωρώ δεδομένο, όπως ένιωθα ότι πολλοί από εκείνους θεωρούσαν, ότι οι αναγνώστες μου ήταν όλοι Άγγλοι, με έμφυτη εξοικείωση με τις λεπτές εννοιολογικές αποχρώσεις της αγγλικής και τα ιδιαίτερα ενδιαφέροντα των Άγγλων. Ως τότε, συγγραφείς όπως ο Σαλμάν Ρούσντι και ο Β.Σ. Νάιπολ είχαν ανοίξει τον δρόμο για μια πιο διεθνή, εξωστρεφή βρετανική λογοτεχνία, που διόλου δεν αξίωνε κεντρικό ρόλο ή εξ ορισμού σπουδαιότητα για τη Βρετανία. Η γραφή τους ήταν μετα-αποικιοκρατική με την ευρύτερη δυνατή έννοια. Ήθελα, όπως αυτοί, να γράψω «διεθνές» μυθιστόρημα που θα μπορούσε εύκολα να διαπερνά τα πολιτισμικά και γλωσσικά σύνορα, ακόμη και αν η ιστορία μου διαδραματιζόταν σε έναν κόσμο που φαινόταν χαρακτηριστικά αγγλικός. Η δική μου εκδοχή της Αγγλίας θα ήταν μια κάπως μυθική εκδοχή, το γενικό περίγραμμα της οποίας, πίστευα, ήταν ήδη παρόν στη φαντασία πολλών ανθρώπων σε διάφορα μέρη του κόσμου, συμπεριλαμβανομένων και εκείνων που δεν είχαν ποτέ επισκεφθεί τη χώρα. Το μυθιστόρημα που είχα μόλις τελειώσει ήταν για έναν Άγγλο μπάτλερ που συνειδητοποιεί, πολύ αργά, ότι είχε ζήσει τη ζωή του ακολουθώντας λάθος αξίες. Και ότι είχε αφιερώσει τα καλύτερά του χρόνια στην υπηρεσία ενός υποστηρικτή των Ναζί. Ότι, έχοντας αποτύχει να αναλάβει την ηθική και πολιτική ευθύνη της ζωής του, έχει με την πιο βαθιά έννοια της λέξης σπαταλήσει τη ζωή αυτή. Κι ακόμα: ότι, στην προσπάθειά του να γίνει ο τέλειος υπηρέτης, είχε απαγορεύσει στον εαυτό του να αγαπήσει ή να αγαπηθεί από τη μοναδική γυναίκα που τον συγκινούσε. Είχα διαβάσει προσεκτικά το χειρόγραφό μου αρκετές φορές και ήμουν αρκετά ικανοποιημένος. Ωστόσο, υπήρχε ένα ενοχλητικό συναίσθημα ότι κάτι έλειπε. Τότε, όπως λέω, ιδού εγώ, στο σπίτι μας ένα απόγευμα, στον καναπέ μας, ακούγοντας Τομ Γουέιτς. Και ο Τομ Γουέιτς αρχίζει να τραγουδά ένα τραγούδι με τον τίτλο «Ruby’s arms». Ίσως κάποιοι να το ξέρετε. (Μέχρι που σκέφτηκα να σας το τραγουδήσω, αλλά άλλαξα γνώμη.) Είναι μια μπαλάντα για έναν άνδρα, πιθανόν στρατιώτη, που αφήνει την ερωμένη του να κοιμάται στο κρεβάτι και φεύγει. Είναι νωρίς το πρωί, κατηφορίζει τον δρόμο, ανεβαίνει στο τρένο. Τίποτε ασυνήθιστο ως εδώ. Αλλά το τραγούδι ο Τομ Γουέιτς το τραγουδά με τη φωνή ενός σκληρού αμερικάνου περιπλανώμενου ρέμπελου που δεν ήταν διόλου συνηθισμένος να αποκαλύπτει τα βαθύτερα συναισθήματά του. Και να που έρχεται η στιγμή, στη μέση του τραγουδιού, και ο τραγουδιστής μάς πληροφορεί ότι σπαράζει η καρδιά του. Στιγμή σχεδόν αφόρητα συγκινητική εξαιτίας της έντασης μεταξύ του ίδιου του συναισθήματος και της τεράστιας αντίστασης που προφανώς χρειάστηκε να ξεπεραστεί ώστε αυτό να δηλωθεί. Ο Τομ Γουέιτς τραγουδά τον στίχο με καθαρτήρια μεγαλοπρέπεια και νιώθεις τη στωικότητα μιας ολόκληρης ζωής ενός σκληρού άνδρα να καταρρέει μπρος σε μια θλίψη συγκλονιστική. Σκηνή από την ταινία του Χάουαρντ Χοκς "Εικοστός Αιώνας" (1934) με τους Τζον Μπάριμορ και Κάρολ Λόμπαρντ. Καθώς άκουγα τον Τομ Γουέιτς, συνειδητοποίησα τι είχα ακόμη να κάνω. Είχα αβασάνιστα πάρει την απόφαση, κάποτε πολύ παλιά, ότι ο άγγλος μπάτλερ μου θα κρατούσε τις συναισθηματικές του άμυνες, ότι θα είχε καταφέρει να κρυφτεί πίσω τους, και από τον εαυτό του και από τον αναγνώστη, μέχρι τέλους. Τώρα έβλεπα ότι έπρεπε να πάρω πίσω εκείνη την απόφαση. Έστω για μια στιγμή, προς το τέλος της ιστορίας μου, μια στιγμή που έπρεπε να επιλέξω προσεκτικά, έπρεπε να κάνω την πανοπλία του να ραγίσει. Έπρεπε να επιτρέψω να ρίξουμε μια κλεφτή ματιά σ’ έναν απέραντο και τραγικό καημό. Θα πρέπει να αναφέρω εδώ ότι έχω πάρει, σε αρκετές άλλες περιπτώσεις, καθοριστικά μαθήματα από τις φωνές των τραγουδιστών. Αναφέρομαι εδώ λιγότερο στους στίχους των τραγουδιών και περισσότερο στο ίδιο το τραγούδισμα. Όπως γνωρίζουμε, η ανθρώπινη φωνή είναι ικανή να εκφράζει στο τραγούδι ένα ανυπολόγιστα σύνθετο μίγμα συναισθημάτων. Με τα χρόνια, συγκεκριμένες πλευρές της γραφής μου έχουν επηρεαστεί, μεταξύ άλλων, από τους Μπομπ Ντίλαν, Νίνα Σιμόν, Έμιλου Χάρις, Ρέι Τσαρλς, Μπρους Σπρίνγκστιν, Τζίλιαν Ουέλτς και τη φίλη και συνεργάτιδά μου Στέισι Κεντ. Πιάνοντας κάτι στη φωνή τους, έχω πει στον εαυτό μου: «Ω ναι, αυτό είναι. Αυτό είναι που πρέπει να συλλάβω σ’ αυτή τη σκηνή. Κάτι πολύ κοντά σ’ αυτό». Συχνά είναι ένα συναίσθημα που δεν μπορώ ακριβώς να το εκφράσω με λόγια, αλλά να το, στη φωνή του τραγουδιστή, και έτσι ξέρω πια τι να επιδιώξω. Τον Οκτώβριο του 1999, ήμουν προσκεκλημένος του γερμανού ποιητή Κρίστοφ Χόιμπνερ, εκ μέρους της Διεθνούς Επιτροπής του Άουσβιτς, να επισκεφθώ για μερικές μέρες το άλλοτε στρατόπεδο συγκέντρωσης. Το κατάλυμά μου στο Άουσβιτς ήταν στο Κέντρο Συνάντησης των Νέων, στον δρόμο που συνδέει το πρώτο στρατόπεδο συγκέντρωσης του Άουσβιτς με το στρατόπεδο θανάτου στο Μπίρκεναου δύο μίλια μακριά. Με ξενάγησαν στα μέρη εκείνα και συνάντησα, ανεπίσημα, τρεις επιζήσαντες. Ένιωσα ότι είχα βρεθεί κοντά, γεωγραφικά τουλάχιστον, στην καρδιά της σκοτεινής δύναμης κάτω από τη σκιά της οποίας είχε μεγαλώσει η γενιά μου. Στο Μπίρκεναου ένα βροχερό απόγευμα στάθηκα μπρος στα χαλάσματα των θαλάμων αερίων –που είναι τώρα, παράξενο γιατί, παραμελημένοι και αφρόντιστοι– αφημένοι περίπου όπως τους είχαν αφήσει οι Γερμανοί αφού πρώτα τους ανατίναξαν και ύστερα τράπηκαν σε φυγή, να γλιτώσουν από τον Κόκκινο Στρατό. Έβλεπες τώρα μονάχα υγρές, σπασμένες πλάκες, εκτεθειμένες στο δριμύ κλίμα της Πολωνίας, που φθείρονταν χρόνο με το χρόνο. Οι οικοδεσπότες μου μιλούσαν για το δίλημμά τους. Πρέπει τα απομεινάρια αυτά να προστατευθούν; Πρέπει να κατασκευαστούν θόλοι από πλεξιγκλάς, να τα επιστεγάσουν, να τα διαφυλάξουν για τα μάτια των επερχόμενων γενεών; Ή θα πρέπει να αφεθούν, αργά και φυσικά, να αποσυντεθούν ως την ανυπαρξία; Μου φάνηκε πως επρόκειτο για μια ισχυρή μεταφορά ενός ευρύτερου διλήμματος. Πώς πρέπει να συντηρούνται τέτοιες μνήμες; Θα μεταμόρφωναν οι γυάλινοι θόλοι αυτά τα λείψανα του Κακού και των μαρτυρίων σε ήπια μουσειακά εκθέματα; Τι πρέπει να επιλέγουμε να θυμόμαστε; Πότε είναι προτιμότερο να ξεχνάς και να συνεχίζεις τον δρόμο σου; Ήμουν 44 ετών. Μέχρι τότε θεωρούσα ότι ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, η φρίκη και οι θρίαμβοι, ανήκαν στη γενιά των γονιών μου. Όμως τώρα συνειδητοποιώ ότι, πριν περάσουν πολλά χρόνια, πολλοί από αυτούς που υπήρξαν μάρτυρες των τρομερών εκείνων γεγονότων από πρώτο χέρι δεν θα ζουν πια. Οπότε; Έπεσε το βάρος της θύμησης στους ώμους της δικής μου γενιάς; Τα χρόνια του Πολέμου δεν τα βιώσαμε, ωστόσο ανατραφήκαμε από γονείς που η ζωή τους καθορίστηκε ανεξίτηλα από αυτά. Είχα εγώ, ήδη, ως δημόσιος αφηγητής ιστοριών, ένα καθήκον του οποίου δεν είχα επίγνωση μέχρι τώρα; Ένα καθήκον να μεταδώσω, όσο καλύτερα μπορώ, αυτές τις μνήμες και τα διδάγματα από τη γενιά των γονιών μας στη γενιά που ακολουθεί τη δική μας; Λίγο καιρό αργότερα, μιλούσα ενώπιον ακροατηρίου στο Τόκιο και μια κυρία από την αίθουσα με ρώτησε, πράγμα που συνηθίζεται, με τι θα καταπιανόμουν στη συνέχεια. Πιο συγκεκριμένα, επισήμανε ότι τα βιβλία μου συχνά αναφέρονταν σε άτομα που είχαν περάσει τη ζωή τους σε καιρούς μεγάλων κοινωνικών και πολιτικών αναταραχών, και τα οποία εκ των υστέρων ξανακοιτούσαν το παρελθόν τους και πάλευαν να συμφιλιωθούν με τις πιο σκοτεινές, πιο επαίσχυντες αναμνήσεις τους. Τα επόμενα βιβλία μου, ρώτησε, θα συνέχιζαν να καλύπτουν παρόμοια θεματική περιοχή; Έπιασα τον εαυτό μου, εντελώς ανέτοιμο, να αυτοσχεδιάζει μια απάντηση. Ναι, είπα, είχα συχνά γράψει για τέτοια άτομα, που παλεύουν μεταξύ λήθης και μνήμης. Αλλά στο μέλλον αυτό που στ’ αλήθεια επιθυμούσα ήταν να γράψω μια ιστορία για τον τρόπο που ένα έθνος ή μια κοινότητα αντιμετώπισαν τα ίδια αυτά ερωτήματα. Ένα έθνος θυμάται και ξεχνά όπως πάνω-κάτω και ένα άτομο; Ή υπάρχουν σημαντικές διαφορές; Τι ακριβώς είναι οι μνήμες ενός έθνους; Πού φυλάσσονται; Πώς διαμορφώνονται και ελέγχονται; Υπάρχουν άραγε φορές που η λήθη είναι ο μόνος τρόπος να σταματήσουν κύκλοι βίας ή να πάψει μια κοινωνία να αποσυντίθεται στο χάος ή στον πόλεμο; Αφετέρου, είναι δυνατόν, στην πράξη, σταθερά κι ελεύθερα έθνη να οικοδομηθούν πάνω σε θεμέλια εκούσιας αμνησίας και απεγνωσμένης δικαιοσύνης; Άκουσα τον εαυτό μου να λέει σ’ εκείνη που υπέβαλε το ερώτημα ότι ήθελα να βρω έναν τρόπο να γράψω για όλα αυτά, αλλά ότι προς το παρόν, δυστυχώς, δεν μπορούσα να φανταστώ πώς θα το έκανα. Ένα βράδυ στις αρχές του 2001, αφού χαμηλώσαμε τα φώτα στο μπροστινό δωμάτιο του σπιτιού μας στο Βόρειο Λονδίνο (όπου είχαμε μετακομίσει εν τω μεταξύ), η Λόρνα κι εγώ αρχίσαμε να παρακολουθούμε, από μια σχετικά καλής ποιότητας βιντεοταινία, το φιλμ Εικοστός αιώνας του Χάουαρντ Χοκς, που είχε βγει στις αίθουσες το 1934. Σύντομα, ανακαλύψαμε ότι ο τίτλος της ταινίας δεν αναφερόταν στον αιώνα που μόλις είχαμε αφήσει πίσω μας, αλλά σε ένα περίφημο τρένο πολυτελείας της εποχής εκείνης που συνέδεε τη Νέα Υόρκη με το Σικάγο. Όπως κάποιοι από σας θα γνωρίζετε, η ταινία είναι μια κωμωδία σε γοργό ρυθμό, που διαδραματίζεται κυρίως στο τρένο και αναφέρεται σε έναν παραγωγό του Μπρόντγουεϊ που, με εντεινόμενη απόγνωση, προσπαθεί να εμποδίσει την πρωταγωνίστριά του να πάει στο Χόλιγουντ να γίνει αστέρι του σινεμά. Η ταινία έχει χτιστεί γύρω από την εξαιρετική κωμική ερμηνεία του Τζον Μπάριμορ, ενός από τους σπουδαίους ηθοποιούς της εποχής. Οι εκφράσεις του προσώπου του, οι χειρονομίες, σχεδόν κάθε φράση που αρθρώνει παριστάνονται κατάφορτα από επίπεδα ειρωνείας, αντιφάσεων, από τις τραγελαφικές αποκοτιές ενός ανθρώπου που πνίγεται στον εγωκεντρισμό και την αυτοδραματοποίησή του. Είναι από πολλές απόψεις μια λαμπρή ερμηνεία. Ωστόσο, καθώς η ταινία συνέχιζε να εκτυλίσσεται, έπιασα τον εαυτό μου περιέργως να μη συμμετέχει. Στην αρχή απόρησα. Συνήθως, μου άρεσε ο Μπάριμορ και ήμουν μέγας θαυμαστής των άλλων ταινιών του Χάουαρντ Χοκς της περιόδου εκείνης, Ξαναπαντρεύομαι τη γυναίκα μου και Μόνο οι άγγελοι έχουν φτερά. Τότε, στη συμπλήρωση της πρώτης περίπου ώρας της ταινίας, μου ήρθε μια απλή, εντυπωσιακή ιδέα. Ο λόγος που τόσο συχνά τόσο πολλοί ζωντανοί, αναμφισβήτητα πειστικοί χαρακτήρες στα μυθιστορήματα, στις ταινίες και στα θεατρικά έργα δεν κατάφεραν να με αγγίξουν ήταν επειδή οι χαρακτήρες αυτοί δεν συνδέονταν με κανέναν από τους υπόλοιπους χαρακτήρες μέσω μιας ενδιαφέρουσας ανθρώπινης σχέσης. Και αμέσως μου ήρθε η ακόλουθη σκέψη, που αφορούσε το δικό μου έργο: Μήπως θα έπρεπε να πάψω να ανησυχώ για τους χαρακτήρες μου και ν’ αρχίσω να ανησυχώ για τις σχέσεις των χαρακτήρων μου μεταξύ τους; Καθώς το τρένο με το χαρακτηριστικό του κροτάλισμα απομακρυνόταν δυτικότερα και ο Τζον Μπάριμορ γινόταν όλο και πιο υστερικός, μου ήρθε στον νου η περίφημη διάκριση του Έ. Μ. Φόρστερ μεταξύ τρισδιάστατων και δισδιάστατων χαρακτήρων. Ένας χαρακτήρας μιας ιστορίας έγινε τρισδιάστατος, έλεγε, εξαιτίας του γεγονότος ότι «μας εξέπληξαν πειστικά». Χάρις σ’ αυτό «στρογγύλεψαν» οι χαρακτήρες. Αλλά, αναρωτήθηκα τώρα, εάν ένας χαρακτήρας ήταν τρισδιάστατος, ενώ όλες οι σχέσεις του ή της δεν ήταν; Κάποια άλλη στιγμή της ίδιας σειράς διαλέξεων, ο Φόρστερ είχε χρησιμοποιήσει μια πνευματώδη μεταφορά: να αποσπάς την υπόθεση από ένα μυθιστόρημα με εμβρυουλκό και, κρατώντας την ψηλά, σαν σκουλήκι που συστρέφεται και σπαρταρά, να την εξετάζεις στο φως. Δεν θα μπορούσα κι εγώ να πραγματοποιήσω μια παρόμοια άσκηση και να κρατήσω ψηλά στο φως τις διάφορες σχέσεις που διαπλέκονται σε κάθε ιστορία; Θα μπορούσα να κάνω το ίδιο με το δικό μου έργο – σε ιστορίες που έχω ολοκληρώσει και άλλες που σχεδιάζω; Θα μπορούσα να εξετάσω, ας πούμε, τη σχέση μέντορα - μαθητή. Έχει να μας πει κάτι καίριο, κάτι νέο; Ή μήπως τώρα, που την κοιτούσα εξεταστικά, έγινε ολοφάνερο ότι πρόκειται για τετριμμένο στερεότυπο, πανομοιότυπο με εκείνα που συναντά κανείς σε εκατοντάδες μέτριες ιστορίες; Επίσης, αυτή η σχέση μεταξύ δύο φίλων ανταγωνιστικών: είναι δυναμική; Έχει συναισθηματική απήχηση; Εξελίσσεται; Εκπλήσσει πειστικά; Είναι τρισδιάστατη; Ένιωσα ξαφνικά ότι κατανοούσα καλύτερα γιατί στο παρελθόν ποικίλες πλευρές του έργου μου είχαν αποτύχει, παρόλο που εφάρμοζα γιατρειές απελπισίας. Πέρασε απ’ το μυαλό μου η σκέψη –καθώς συνέχιζα να χαζεύω τον Τζον Μπάριμορ– ότι όλες οι καλές ιστορίες, αδιάφορο πόσο ανατρεπτική ή παραδοσιακή είναι η αφήγηση, έπρεπε να περιέχουν σχέσεις που είναι σημαντικές για μας. Που μας συγκινούν, μας διασκεδάζουν, μας εξοργίζουν, μας εκπλήσσουν. Ίσως στο μέλλον, αν έδινα περισσότερη προσοχή στις σχέσεις των χαρακτήρων, οι χαρακτήρες μου θα φρόντιζαν ο ίδιοι τον εαυτό τους. Καθώς σας τα λέω αυτά, μου περνά από τον νου ότι μπορεί να επισημαίνω πράγματα που ήταν πάντα απολύτως προφανή σε σας. Αλλά το μόνο που μπορώ να πω είναι ότι ήταν μια ιδέα που μου ήρθε απρόσμενα αργά στον συγγραφικό μου βίο, και τη βλέπω τώρα σαν ένα σημείο καμπής, ανάλογης σημασίας με τα άλλα που σας περιέγραψα σήμερα. Έκτοτε, άρχισα να χτίζω τις ιστορίες μου με διαφορετικό τρόπο. Όταν έγραφα το μυθιστόρημα Μη μ’ αφήσεις ποτέ, για παράδειγμα, ξεκίνησα ευθύς εξαρχής μελετώντας το τρίγωνο των κεντρικών του σχέσεων, και ύστερα τις άλλες σχέσεις που απλώθηκαν σαν βεντάλια γύρω απ’ αυτό. Σημαντικά σημεία καμπής στη σταδιοδρομία ενός συγγραφέα –ίσως και σε πολλών άλλων τη σταδιοδρομία– εμφανίζονται έτσι. Είναι συχνά μικρές, απρόσμενες στιγμές. Χαμηλόφωνες, ιδιωτικές σπίθες αποκάλυψης. Δεν εμφανίζονται συχνά και, όταν αυτό συμβεί, θα εμφανιστούν χωρίς φανφάρες, χωρίς να τις προωθούν μέντορες ή συνάδελφοι. Για να τραβήξουν την προσοχή, θα πρέπει συχνά να ανταγωνιστούν πιο βροντόφωνες, φαινομενικά πιο επείγουσες απαιτήσεις. Κάποιες φορές, αυτό που αποκαλύπτουν πηγαίνει κόντρα στο ρεύμα της κυρίαρχης άποψης. Όταν όμως εμφανίζονται, έχει σημασία να είσαι σε θέση να τις αναγνωρίσεις. Αλλιώς, θα γλιστρήσουν μέσα απ’ τα δάχτυλά σου. Έχω δώσει έμφαση εδώ στα μικρά και ιδιωτικά, επειδή ουσιαστικά γύρω από αυτά περιστρέφεται η δουλειά μου. Ένα πρόσωπο γράφει σε ένα ήσυχο δωμάτιο προσπαθώντας να συνδεθεί με ένα άλλο πρόσωπο που διαβάζει σε ένα άλλο ήσυχο –ή ίσως όχι και τόσο ήσυχο– δωμάτιο. Οι ιστορίες μπορεί να ψυχαγωγούν, μερικές φορές διδάσκουν ή επιχειρηματολογούν. Αλλά για μένα το ουσιώδες είναι ότι χάρις σ’ αυτές επικοινωνούμε με συναισθήματα. Ότι απευθύνονται σε όσα μοιράζονται οι άνθρωποι πέρα από σύνορα και διαχωριστικές γραμμές. Ολόγυρά τους, μεγάλες φαντασμαγορικές βιομηχανίες τις πολιορκούν. Η βιομηχανία του βιβλίου, η βιομηχανία του κινηματογράφου, η βιομηχανία της τηλεόρασης, η βιομηχανία του θεάτρου. Ωστόσο, τελικά, οι ιστορίες μιλούν για ένα πρόσωπο που λέει σε ένα άλλο: Έτσι το νιώθω εγώ. Μπορείς να καταλάβεις τι λέω; Μήπως κι εσύ το νιώθεις έτσι; Κι έτσι φτάνουμε στο Παρόν. Πρόσφατα συνειδητοποίησα ότι για κάποια χρόνια ζούσα σε μια γυάλα. Ότι δεν είχα καταφέρει να παρατηρήσω την απόγνωση και τις αγωνίες πολλών ανθρώπων γύρω μου. Συνειδητοποίησα ότι ο κόσμος μου –ένας πολιτισμένος τόπος γεμάτος ερεθίσματα, με είρωνες, ανοιχτόμυαλους ανθρώπους– ήταν στην πραγματικότητα πολύ μικρότερος απ’ ό,τι είχα ποτέ φανταστεί. 2016, χρονιά απρόσμενων –και για μένα καταθλιπτικών– πολιτικών γεγονότων στην Ευρώπη και στην Αμερική, και εμετικών πράξεων τρομοκρατίας παντού στην υδρόγειο, με ανάγκασε να αναγνωρίσω ότι η αδιάκοπη πρόοδος των φιλελεύθερων-ανθρωπιστικών αξιών που είχα θεωρήσει δεδομένες από τα παιδικά μου χρόνια μπορεί να είναι μια ψευδαίσθηση. Ανήκω σε μια γενιά που ρέπει προς την αισιοδοξία, και γιατί όχι; Παρακολουθήσαμε τους μεγαλυτέρους μας να μετασχηματίζουν με επιτυχία την Ευρώπη από έναν τόπο ολοκληρωτικών καθεστώτων, γενοκτονίας και σφαγής χωρίς προηγούμενο στην Ιστορία σε μια πολυζήλευτη περιοχή φιλελεύθερων δημοκρατιών που ζουν φιλικά, σχεδόν χωρίς μεταξύ τους σύνορα. Παρακολουθήσαμε τις παλιές αποικιακές αυτοκρατορίες να γκρεμίζονται ανά τον κόσμο μαζί με τις απαράδεκτες θεωρίες που τις στήριζαν. Είδαμε σημαντική πρόοδο στον φεμινισμό, στα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων και στις μάχες σε πολλά μέτωπα εναντίον του ρατσισμού. Μεγαλώσαμε με φόντο τη μεγάλη σύγκρουση –ιδεολογική και στρατιωτική– καπιταλισμού και κομμουνισμού και υπήρξαμε μάρτυρες της έκβασης που πολλοί από μας πίστευαν ότι ήταν η ευτυχέστερη. Αν όμως τώρα κοιτάξουμε πίσω, η εποχή που ακολούθησε την πτώση του Τείχους του Βερολίνου μοιάζει εποχή εφησυχασμού, χαμένων ευκαιριών. Πελώριες ανισότητες –πλούτου και ευκαιριών– έχει επιτραπεί να αναπτυχθούν μεταξύ εθνών και εντός αυτών. Συγκεκριμένα, η καταστροφική εισβολή στο Ιράκ το 2003 και τα δύσκολα χρόνια πολιτικών λιτότητας που επιβλήθηκαν στον μέσο άνθρωπο ύστερα από το σκανδαλώδες οικονομικό κραχ του 2008 μάς οδήγησαν σε ένα Παρόν όπου ιδεολογίες της Άκρας Δεξιάς και φυλετικοί εθνικισμοί πληθαίνουν. Ο ρατσισμός, στις παραδοσιακές του μορφές και στις εκσυγχρονισμένες εκδοχές που προωθούνται πιο εύκολα, είναι για μια ακόμη φορά σε άνοδο, ξεμουδιάζοντας κάτω από τους πολιτισμένους δρόμους μας σαν ένα θαμμένο τέρας που ξυπνά. Προς το παρόν, δεν φαίνεται να έχουμε κάποιον προοδευτικό σκοπό να μας ενώνει. Αντίθετα, ακόμη και στις ευημερούσες δημοκρατίες της Δύσης, έχουμε διασπαστεί σε αντίπαλα στρατόπεδα και ανταγωνιζόμαστε σκληρά για πρώτες ύλες ή δύναμη. Και λίγο πιο πέρα –ή μήπως είμαστε ήδη εκεί;– μας περιμένουν οι προκλήσεις που γεννούν τα εκπληκτικά καινοτόμα άλματα της επιστήμης, της τεχνολογίας, της ιατρικής. Νέες γενετικές τεχνολογίες –όπως η τεχνική επεξεργασίας γονιδίων CRISPR[1]– και πρόοδοι στην τεχνητή νοημοσύνη και στη ρομποτική θα μας φέρουν θαυμαστά, σωτήρια για τη ζωή οφέλη, αλλά μπορεί επίσης να δημιουργήσουν βάναυσα αξιοκρατικά συστήματα διακυβέρνησης, που να θυμίζουν απαρτχάιντ, και μαζική ανεργία, ακόμη και για κείνους που ανήκουν στη σημερινή επαγγελματική ελίτ. Ιδού εγώ, λοιπόν, ένας άνδρας εξηντάρης, τρίβω τα μάτια μου και προσπαθώ να διακρίνω, εκεί έξω στην ομίχλη, τα περιγράμματα αυτού του κόσμου που μέχρι χθες δεν υποψιαζόμουν καν ότι υπήρχαν. Μπορώ εγώ, ένας κουρασμένος συγγραφέας, μιας διανοητικά κουρασμένης γενιάς, να βρω τώρα την ενέργεια να ρίξω μια ερευνητική ματιά σ’ αυτόν τον τόπο, τον διόλου οικείο; Μου έχει μείνει κάτι ακόμα που θα μπορούσε να προσφέρει προοπτική, να προσφέρει στιβάδες συναισθημάτων στα επιχειρήματα, στις μάχες και στους πολέμους που θα έρθουν καθώς οι κοινωνίες παλεύουν να προσαρμοστούν σε αλλαγές πελώριες; Θα πρέπει να συνεχίσω, και να κάνω ό,τι καλύτερο μπορώ. Γιατί πιστεύω ακόμα ότι η λογοτεχνία είναι σημαντική, και θα είναι ιδιαίτερα σημαντική καθώς διασχίζουμε τα δύσκολα αυτά εδάφη. Όμως θα έχω στραμμένο το βλέμμα μου στους συγγραφείς της νεότερης γενιάς, να μας εμπνέουν και να μας καθοδηγούν. Αυτή είναι η δική τους εποχή, και εκείνοι θα έχουν τη γνώση και το ένστικτο γι’ αυτήν, που εγώ δεν θα έχω. Στον κόσμο των βιβλίων, του κινηματογράφου, της τηλεόρασης και του θεάτρου βλέπω σήμερα τολμηρά, συναρπαστικά ταλέντα: γυναίκες και άνδρες στα σαράντα τους, στα τριάντα, στα είκοσι. Έτσι είμαι αισιόδοξος. Γιατί δεν θα ’πρεπε να είμαι; Επιτρέψτε μου όμως να τελειώσω με μια έκκληση – αν θέλετε, την έκκλησή μου με την ευκαιρία του Βραβείου Νόμπελ! Είναι δύσκολο να βάλεις ολόκληρο τον κόσμο σε τάξη, αλλά τουλάχιστον ας σκεφτούμε πώς μπορούμε να προετοιμάσουμε τη δική μας μικρή γωνιά, τη γωνιά αυτή της «λογοτεχνίας», όπου διαβάζουμε, γράφουμε, δημοσιεύουμε, συστήνουμε, καταγγέλλουμε και βραβεύουμε βιβλία. Αν πρόκειται να παίξουμε κάποιον ρόλο σε αυτό το αβέβαιο μέλλον, αν θέλουμε να αξιοποιήσουμε με τον καλύτερο τρόπο τους συγγραφείς τού σήμερα και του αύριο, πιστεύω ότι πρέπει να γίνουμε πιο ανοιχτοί. Και αυτό μπορεί να συμβεί με δύο συγκεκριμένους τρόπους. Πρώτον, πρέπει να διευρύνουμε τον κοινό μας λογοτεχνικό κόσμο ώστε να περιλαμβάνει πολύ περισσότερες φωνές, έξω από τις ασφαλείς ζώνες των πολιτισμών των ελίτ του «πρώτου κόσμου». Πρέπει να ψάξουμε πιο ενεργητικά να ανακαλύψουμε τα αριστουργήματα όσων παραμένουν σήμερα άγνωστοι λογοτεχνικοί πολιτισμοί, είτε οι συγγραφείς τους ζουν σε κράτη μακρινά είτε στις δικές μας κοινότητες. Δεύτερον: πρέπει να φροντίσουμε ιδιαίτερα να μην ορίσουμε πολύ στενά ή συντηρητικά αυτό που θεωρούμε ότι συνιστά καλή λογοτεχνία. Η επόμενη γενιά θα έρθει με κάθε είδους νέους, κάποιες φορές χαοτικούς τρόπους να μας πει σημαντικές και θαυμάσιες ιστορίες. Πρέπει να κρατάμε το μυαλό μας ανοιχτό σε κείνους, ιδιαίτερα όσον αφορά το λογοτεχνικό είδος και τη φόρμα, έτσι ώστε να μπορέσουμε να τους φροντίσουμε και να τιμήσουμε τους καλύτερους από αυτούς. Σε μια εποχή επικίνδυνα αυξανόμενων διαιρέσεων, πρέπει να αφουγκραστούμε. Καλή γραφή και καλή ανάγνωση θα γκρεμίσουν τα φράγματα. Μπορεί ακόμα και να έχουμε μια καινούργια καλή ιδέα, ένα σπουδαίο όραμα ανθρωπιάς και να συσπειρωθούμε γύρω του. Προς τη Σουηδική Ακαδημία, το Ίδρυμα Νόμπελ, και προς τον λαό της Σουηδίας που με την πάροδο των χρόνων έχουν κάνει το Βραβείο Νόμπελ ένα αστραφτερό σύμβολο του καλού για το οποίο εμείς οι άνθρωποι πασχίζουμε, απευθύνω τις ευχαριστίες μου. © THE NOBEL FOUNDATION 2017 — Μετάφραση: Μάνος Βασιλάκης [1] Σ.τ.μ.: Clustered Regularly Interspaced Short Palindromic Repeats: Τακτικά Παρεμβαλλόμενες Βραχείες Παλινδρομικές Επαναλήψεις: αλληλουχία DNA που περιέχει επαναλήψεις αλληλουχιών βάσεων και μπορεί να εισαχθεί σε γονιδίωμα ως μέρος μιας θεραπείας επεξεργασίας γονιδίων.

Μια βραδιά με την ταινία «Εικοστός αιώνας» – και άλλες μικρές αποκαλύψεις

Σύνδεση