Σκέψεις για μια παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας

Καθένας που έτυχε να μελετήσει, να διδάξει ή να διδαχτεί ευρωπαϊκή ή παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας έχει αντιληφθεί πως τις περισσότερες φορές δεν προκύπτει παρά μια παράθεση πληροφοριών για επιμέρους εθνικές λογοτεχνίες, με ελάχιστη σύνδεση μεταξύ τους. Pascale Casanova, Η παγκόσμια πολιτεία των γραμμάτων, μτφρ. Έφη Γιαννοπούλου, Πατάκη, Αθήνα 2012, σελ. 451 Καθένας που έτυχε να μελετήσει, να διδάξει ή να διδαχτεί ευρωπαϊκή ή παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας έχει αντιληφθεί πως τις περισσότερες φορές δεν προκύπτει παρά μια παράθεση πληροφοριών για επιμέρους εθνικές λογοτεχνίες, με ελάχιστη σύνδεση μεταξύ τους. Η συνολική εικόνα δεν υπάρχει, ενώ παραγνωρίζονται οι εξωλογοτεχνικοί παράγοντες που επηρεάζουν την εξέλιξη της ιστορίας της λογοτεχνίας σε πολλά σημεία του κόσμου. Η γαλλίδα ερευνήτρια και κριτικός λογοτεχνίας Πασκάλ Καζανοβά, μαθήτρια του Πιερ Μπουρντιέ, στο βιβλίο της Η Παγκόσμια Πολιτεία των Γραμμάτων επιχειρεί να καταλάβει και να περιγράψει ακριβώς αυτό το φαινόμενο ενός παγκόσμιου λογοτεχνικού χώρου που, καθώς αποδεικνύει, διέπει το λογοτεχνικό γίγνεσθαι εδώ και αιώνες, με γνώμονα δεδομένα κάθε άλλο παρά λογοτεχνικά. Πρόκειται για μια ξεχωριστή γεωγραφία –η Καζανοβά μιλά για πρωτεύουσες και περιφέρεια, για κέντρο και έκκεντρους χώρους, για πολέμους και συμμαχίες, για κυρίαρχες και μη κυρίαρχες γλώσσες–, για μια γεωγραφία η αναγνώριση της οποίας προσκρούει στον μύθο περί της οικουμενικότητας του λογοτεχνικού λόγου και της ισότητας στην τέχνη, αλλά και στις μεθόδους της εξιδανίκευσης που προκύπτει από την πίστη στο όραμα που ονομάζεται «βασίλειο της καθαρής δημιουργίας». Έτσι, όπως παρατηρεί η Καζανοβά, από πολύ νωρίς στην παγκόσμια λογοτεχνική ιστορία διαμορφώνεται μια «άνιση δομή» που χτίζεται με όρους χρηματιστηρίου μέσα από νίκες και ήττες σε μάχες, επαναστάσεις, συγκρούσεις. Η λογοτεχνική αξία, υποστηρίζει η συγγραφέας, δεν εναπόκειται μόνο στη λογοτεχνικότητα ενός κειμένου, καθώς υπεισέρχονται παράγοντες όπως η παλαιότητά του, η ταύτισή του με το «εθνικό κεφάλαιο» της μιας ή της άλλης «πατρίδας», η συμπερίληψή του στον σχολικό ή εθνικό κανόνα. Η αποδοχή ενός έργου δεν μπορεί παρά να είναι πολύ πιο εύκολη όταν η γλώσσα στην οποία είναι γραμμένο μιλιέται από πολλούς πολύγλωσσους ομιλητές. Αυτοί οι ομιλητές και αναγνώστες «νομοθετούν» κατά κάποιον τρόπο, αφού αποφαίνονται περί του τι είναι λογοτεχνικό και τι όχι, καθιστώντας συγχρόνως τη γλώσσα στην οποία αναφέρονται κυρίαρχη. Η Καζανοβά εντοπίζει τη γέννηση του παγκόσμιου λογοτεχνικού χώρου στην Ευρώπη του 16ου αιώνα, θεωρώντας σταθμό την έκδοση του La Défense et illustration de la langue française του ντυ Μπελλαί, το 1549, όταν για πρώτη φορά διατυπώνεται η διεκδίκηση της χρήσης της «χυδαίας» γαλλικής γλώσσας απέναντι στην κυριαρχία των λατινικών. Ο δεύτερος σταθμός που μεγαλώνει τον χάρτη της λογοτεχνικής γεωγραφίας εντοπίζεται την εποχή της λεγόμενης «λεξικογραφικής επανάστασης» σύμφωνα με τον Μπένεντικτ Άντερσον, κατά τη διάρκεια δηλαδή της επινόησης ή της επανεπινόησης των εθνικών γλωσσών, από τα τέλη του 18ου και καθ’ όλη τη διάρκεια του 19ου αιώνα. Τρίτος σταθμός στη διεύρυνση του λογοτεχνικού χώρου είναι η αποαποικιοκρατικοποίηση που εντάσσει στο πεδίο του διεθνούς λογοτεχνικού ανταγωνισμού έως τότε αποκλεισμένους λογοτέχνες. Κατά τον σχηματισμό του λογοτεχνικού χάρτη η Καζανοβά διακρίνει το Παρίσι ως την αδιαμφισβήτητη πρωτεύουσα. Πέρα από τις αναρίθμητες περιγραφές του Παρισιού, έχουμε τις αναφορές στη γαλλική επανάσταση, τους μποέμ, τον παρισινό τρόπο ζωής των φτωχών καλλιτεχνών, τη συρροή λογοτεχνών απ’ όλο τον κόσμο, τις ξένες κοινότητες που συνεχώς ανανεώνονται, από τα μέσα κιόλας του 19ου αιώνα. Η επικράτηση αυτή του Παρισιού έχει φυσικά και μια εθνική πλευρά. Η Καζανοβά επισημαίνει πως η επιβεβαίωση του οικουμενικού πνεύματος της τέχνης είναι μόνο εν μέρει μη εθνική: «Η Γαλλία και οι Γάλλοι δεν έπαψαν ποτέ να ασκούν και να επιβάλλουν, κυρίως στις αποικιακές επιχειρήσεις τους, αλλά και στις διεθνείς τους σχέσεις, έναν “ιμπεριαλισμό του εθνικού” (“η Γαλλία μητέρα των τεχνών…”). Αυτή η εθνική χρήση ενός αποεθνικοποιημένου κεφαλαίου έχει χρησιμοποιηθεί και για να στηρίξει τις πιο χονδροειδείς μορφές εθνικισμού (…)» (σ. 59). Με αυτά τα δεδομένα είναι, επομένως, και κατανοητή η τεράστια κυριαρχία που ασκεί επί σειρά ετών η γαλλική γλώσσα. Μετά τον πόλεμο που κηρύσσουν στα λατινικά, οι γαλλόφωνοι λόγιοι με επικεφαλής τον Φρανσουά ντε Μαλέρμπ επιδίδονται σε μια επιχείρηση «εμπλουτισμού» της γλώσσας τους, καλούν τους ομότεχνούς τους να υιοθετήσουν την προφορικότητα στον γραπτό λόγο, να έρθουν σε ρήξη με τα λατινικά πρότυπα, να καινοτομήσουν. Με πρόταγμα «το κάλλος της γλώσσας» οι Γάλλοι διανοούμενοι συγκεντρώνουν τις δυνάμεις τους στη διατύπωση γραμματικών νόμων, στην κωδικοποίηση που εκτείνεται σε όλο τον 17ο αιώνα. «Τα ρυθμιστικά πονήματα που αφορούν το λεξιλόγιο, τη γραμματική, την ορθογραφία και την προφορά είναι πολύ περισσότερα στη Γαλλία απ’ ό,τι στην πλειονότητα των άλλων ευρωπαϊκών χωρών». (σ. 94) Η γαλλική γλώσσα σύντομα θεωρείται πρότυπη γλώσσα, τέλεια, την οποία δύσκολα μπορούν να συναγωνιστούν οι άλλες: ο Φρειδερίκος Β΄ της Πρωσίας προτείνει στα μέσα του 18ου αιώνα τον εκλατινισμό των γερμανικών, με πρόσθεση φωνηέντων στο τέλος των λέξεων, έτσι ώστε ο τελικός ήχος να «τέρπει το αυτί» όπως στα γαλλικά. (σ. 41) Πέρα όμως από την εδραίωση των γαλλικών ως κυρίαρχης γλώσσας και του Παρισιού ως λογοτεχνικής πρωτεύουσας, ενδιαφέρον παρουσιάζει ο τρόπος με τον οποίο η Καζανοβά περιγράφει τον σχηματισμό των άλλων λογοτεχνικών τόπων. Είναι αναμενόμενο οι επιμέρους λογοτεχνίες να αναπτύχθηκαν κατά τη διαδικασία του σχηματισμού των αντίστοιχων εθνών-κρατών. Συγχρόνως προς τους αγώνες για την καθιέρωση των εθνικών γλωσσών, οι διανοούμενοι της κάθε χώρας αναπτύσσουν και την αντίστοιχη λογοτεχνία. Επαναστατική στο πνεύμα στην αρχή, η λογοτεχνία αυτή υποστηρίζει την εθνική ανεξαρτησία και διαπνέεται από αγωνιστικότητα και ανατρεπτικότητα. Αργότερα αυτονομείται και χειραφετείται από τους μηχανισμούς του κράτους και της εθνικής επιταγής. Μετά από αυτό οι εθνικές επιβολές δεν αφορούν τις επόμενες γενιές λογοτεχνών. Η Καζανοβά προτείνει μια ιστορία της λογοτεχνίας, όπου ο ερευνητής θα επικεντρώνεται ακριβώς στη στάση των λογοτεχνών απέναντι στην εθνική τους κουλτούρα: «μόνο εστιάζοντας στον τρόπο τους να επινοούν την προσωπική τους ελευθερία, να διαιωνίζουν, να λησμονούν ή να προδίδουν τη λογοτεχνική (και γλωσσική) τους κληρονομιά μπορούμε να κατανοήσουμε όλη τη διαδρομή των συγγραφέων, καθώς και το λογοτεχνικό τους πρόγραμμα, την κατεύθυνση και την τροχιά που επιλέγουν για να γίνουν αυτό που είναι». (σ. 67) Σύμφωνα με την Καζανοβά, η κίνηση κάθε λογοτεχνίας είναι διττή και αμφίρροπη: Στην αρχή μια κίνηση προοδευτικής διεύρυνσης προς την εθνική ανεξαρτησία και ύστερα μια κίνηση αυτονόμησης ενάντια στις εθνικές επιβολές. Η γλωσσική και λογοτεχνική αφύπνιση των άλλων ευρωπαϊκών χωρών εκκινεί από τη θεωρητική αντίσταση στην κυριαρχία της γαλλικής γλώσσας από τον Χέρντερ στην Πραγματεία περί της καταγωγής της γλώσσας. Εκεί τοποθετείται η απαρχή της αντίστασης της Γερμανίας και της Αγγλίας στην γαλλική πνευματική κυριαρχία. Ανάμεσα στο 1820 και το 1920, η «φιλολογικολεξικογραφική επανάσταση» κατά τον όρο του Άντερσον επιτρέπει στους λαούς μέσω της διεύρυνσης του λογοτεχνικού χώρου τη διεκδίκηση μιας ισότιμης λογοτεχνικής και πολιτικής ύπαρξης. Για την Καζανοβά, η προτεινόμενη από τον Χέρντερ «επιστροφή» στις «λαϊκές γλώσσες» σηματοδότησε μια επανάσταση που ανέτρεψε τις λογοτεχνικές ιεραρχίες και εκθρόνισε τη λογοτεχνική «αριστοκρατία». Πάντα μετά από τέτοιου είδους διαδικασίες ακολουθούν η ανακήρυξη των γλωσσών σε εργαλείο εθνικής χειραφέτησης, αλλά και σχετικά σύντομα η κωδικοποίησή τους από εθνικούς γλωσσολόγους, γραμματικούς, νομοθέτες. Το επόμενο βήμα για τους λογοτέχνες είναι η απάρνηση των εθνικών και εθνικιστικών τάσεων στη λογοτεχνία, η αυτονόμησή τους από το εθνικό πρόταγμα, η «αποεθνικοποίησή» τους. Μια άλλη ενδιαφέρουσα κατηγορία που πραγματεύεται η Καζανοβά, είναι αυτή του λογοτεχνικού χρόνου. Υποστηρίζει πως στην ιστορία της λογοτεχνίας υπάρχει το κέντρο, «ο μεσημβρινός του Γκρήνουιτς», εκεί όπου συντελείται η νεωτερικότητα, όπου οι λογοτεχνικές εξελίξεις «τρέχουν» με ταχύτητα και επινοείται το εκάστοτε μοντέρνο, καθώς και η περιφέρεια, όπου υπάρχει μεγαλύτερη καθυστέρηση, όπου οι εξελίξεις ακολουθούν και το μοντέρνο υιοθετείται αργότερα: «…ο πρώτος μεσημβρινός ορίζει το παρόν, δηλαδή, στην τάξη της λογοτεχνικής δημιουργίας, τη νεωτερικότητα. Μπορούμε έτσι να μετρήσουμε την απόσταση από το κέντρο ενός έργου ή ενός corpus έργων ανάλογα με τη χρονική τους απόκλιση από τους κανόνες που ορίζουν τη συγκεκριμένη στιγμή της αξιολόγησης το παρόν της λογοτεχνίας» (σ. 122). Πρόκειται για μια εξαιρετικά ενδιαφέρουσα θεώρηση που εξηγεί την «καθυστέρηση» και τους αναχρονισμούς στις καλλιτεχνικές και λογοτεχνικές εξελίξεις από χώρα σε χώρα, καθώς, βεβαίως, και την επιβολή του κέντρου –που η Καζανοβά εντοπίζει και πάλι στο Παρίσι– στη διαμόρφωση του κανόνα. Το κέντρο, έτσι, όχι μόνο οικειοποιείται το νόμιμο παρόν της λογοτεχνίας, αλλά απολαμβάνει και την εξουσία της κανονικοποίησης. Η Καζανοβά παραθέτει μια σειρά περιπτώσεων λογοτεχνών από έκκεντρες χώρες που ένιωθαν μακριά από το λογοτεχνικό γίγνεσθαι ακριβώς λόγω της χωροχρονικής απόστασης των χωρών τους από τον λογοτεχνικό «μεσημβρινό του Γκρήνουιτς». Ο Οκτάβιο Πας σε ένα κείμενό του το 1990, με τον χαρακτηριστικό τίτλο Η αναζήτηση του παρόντος, εξέφρασε αυτή την τραυματική απόσταση από το κέντρο με πολλή παραστατικότητα: «Ένιωθα ότι ο κόσμος σχιζόταν: δεν κατοικούσα πλέον στο παρόν. Το τώρα μου ήταν διασπασμένο: ο αληθινός χρόνος ήταν αλλού (…). Ο χρόνος μου ήταν χρόνος πλασματικός. (…) Έτσι άρχισε η αποπομπή μου από το παρόν. Για μας, τους Ισπανοαμερικανούς, αυτό το πραγματικό παρόν δεν κατοικούσε στις χώρες μας· ήταν ο χρόνος που βίωναν οι άλλοι, οι Άγγλοι, οι Γάλλοι, οι Γερμανοί. Ήταν ο χρόνος της Νέας Υόρκης, του Παρισιού, του Λονδίνου». (σ. 127) Η αίσθηση αυτή της απομόνωσης από τις εξελίξεις μπορεί να αφορά τους λογοτέχνες που παρακολουθούν τα τεκταινόμενα στο «κέντρο», δεν ενδιαφέρει όμως καθόλου τους «εθνικούς» λογοτέχνες της εκάστοτε Ακαδημίας, που «θεωρούν αρμόζοντες για τις λογοτεχνικές πρακτικές μόνο τους εθνικούς κανόνες και τα όρια» (σ. 129) Πολλοί λογοτέχνες από έκκεντρες χώρες υπέφεραν και υποφέρουν από τα απαρχαιωμένα γούστα και τη συντήρηση των «εθνικών» λογοτεχνών. Είναι χαρακτηριστικό το παράδειγμα του Γιουγκοσλάβου Ντανίλο Κις που φέρνει η Καζανοβά, το παράπονο του οποίου το 1973 θα μπορούσε να έχει διατυπωθεί και από κάποιον Έλληνα λογοτέχνη της ίδιας εποχής: «Εξακολουθούμε να γράφουμε στη χώρα μας μια κακή πρόζα, αναχρονιστική στην έκφραση και τη θεματολογία της, ολοκληρωτικά στηριγμένη στην παράδοση του 19ου αιώνα, μια πρόζα δίχως τόλμη για πειραματισμούς, επαρχιακή, τοπική, στην οποία αυτό το τοπικό χρώμα δεν είναι τις περισσότερες φορές παρά ένα μέσο για να διατηρήσουμε την εθνική ταυτότητα ως ουσία του πεζού λόγου». (σ. 129) Μια άλλη ενδιαφέρουσα έννοια που εισάγει η συγγραφέας είναι αυτή του «επιταχυντή» του λογοτεχνικού χρόνου: πρόκειται για όσους, προερχόμενοι από «καθυστερημένους» εθνικούς χώρους δημιουργούν νέες μορφές για να καθιερωθούν στο κέντρο και να συμβάλλουν στη σταδιακή ενοποίηση του λογοτεχνικού χώρου. Πέρα από την κυριαρχία που ασκούν στους προερχόμενους από έκκεντρους χώρους λογοτέχνες οι εθνικές και ακαδημαϊκές επιταγές, εννοείται πως υπάρχουν και οι πολιτικοί παράγοντες ανάσχεσης. Τρανό παράδειγμα εδώ η ισπανική δικτατορία του Φράνκο: οι αφηγήσεις που φέρνει στην επιφάνεια η Καζανοβά φανερώνουν την τεράστια απομόνωση και χρονική καθυστέρηση στην οποία είχαν υποβληθεί οι Ισπανοί λογοτέχνες επί σαράντα χρόνια. Τα απολυταρχικά καθεστώτα στρέφονταν σε μια έντονη «εθνικοποίηση» της λογοτεχνίας, οπότε και περιθωριοποιούσαν τους δημιουργούς τους: «Κατά τη διάρκεια των μακροχρόνιων δικτατοριών του Φράνκο και του Σαλαζάρ ο ισπανικός και ο πορτογαλικός λογοτεχνικός χώρος υποδουλώθηκαν και προσαρτήθηκαν άμεσα από τις πολιτικές αρχές μέσω της λογοκρισίας και της επιβολής περιεχομένων και μορφών. (…) Εκεί λοιπόν όπου κάθε μεσολάβηση και κάθε ανεξαρτησία έχουν καταργηθεί οι δημιουργοί βρίσκονται και πάλι μπροστά στη χαρακτηριστική επιλογή των αναδυόμενων συστημάτων: να παράγουν μια πολιτική λογοτεχνία στην υπηρεσία των εθνικών συμφερόντων ή να αυτοεξοριστούν». (σ. 244) Οι αυτοεξόριστοι συχνά συναθροίζονται στο Παρίσι, σε άλλες εποχές στο Βερολίνο και αλλού. Μη μπορώντας να δημοσιεύσουν στη γλώσσα τους και προκειμένου να ακουστούν εξαρτώνται από τους μεταφραστές. Ενίοτε αυτομεταφράζονται (βλ. Ναμπόκοφ). Σημαντικό χώρο στην ανάλυση της Καζανοβά καταλαμβάνει η περίπτωση της ιρλανδικής λογοτεχνίας, με τον Τζόυς που αντιπαραθέτει τη δική του πρωτεύουσα, το Δουβλίνο, στο Λονδίνο και το Παρίσι, αλλά και τον αντιεθνικισμό του και τον κοσμοπολιτισμό του στην ιρλανδική εθνική ιδέα, καθώς και η περίπτωση του Κάφκα ως μη εθνικού λογοτέχνη στην Τσεχία, που ανακαλύπτει μόνος του και γοητεύεται από το γίντις θέατρο, ενώ δηλώνει αντιεθνικιστής, αντισιωνιστής, σοσιαλιστής σε έναν κύκλο σιωνιστών, εθνικιστών, γερμανόφιλων, αντιγιντιστών. Είναι πολλά ακόμη τα θέματα που πραγματεύεται η Καζανοβά – ανάμεσά τους η λειτουργία της μετάφρασης στη διάδοση της λογοτεχνίας, ο ρόλος της «λογοτεχνικής κληρονομιάς», ο ρόλος της έννοιας του «λαού», η μάχη για την «παλαιότητα», αλλά και η διεκδίκηση της ανανέωσης (Αμερική), η ένταξη στη διεθνή λογοτεχνική σκηνή των λογοτεχνών από πρώην αποικίες και οι προϋποθέσεις της. Μεγάλη συζήτηση μπορεί να γίνει σχετικά με την έννοια της οικουμενικότητας της λογοτεχνίας, μια έννοια που η συγγραφέας, δικαίως, μεταχειρίζεται με την αρμόζουσα ειρωνεία. Πώς είναι δυνατόν να θεωρούμε κάτι οικουμενικό όταν η θεώρησή του έρχεται από ένα και μόνο γεωγραφικό πλάτος και μήκος, ενώ για το ανήκειν σε αυτό τίθενται όροι και προϋποθέσεις κάθε άλλο παρά οικουμενικοί; Η Καζανοβά δεν αφήνει ασχολίαστο και τον άλλον μείζονα παράγοντα διαμόρφωσης της λογοτεχνικής γεωγραφίας: την όλο και αυξανόμενη εμπορευματοποίηση του λογοτεχνικού βιβλίου από το οποίο ζητούνται μεγάλες βραχυπρόθεσμες αποδόσεις, χωρίς καμία διάθεση από τους μεγάλους εκδοτικούς οίκους για μακροχρόνιες επενδύσεις: «Οι πιο ελεύθερες περιοχές του λογοτεχνικού χώρου βρίσκονται (…) αναγκαστικά υπό την απειλή της δύναμης των νόμων του διεθνούς εμπορίου, οι οποίοι, μετασχηματίζοντας τους όρους παραγωγής, αλλάζουν τη μορφή των ίδιων των κειμένων». (σ. 219) Τα σημεία για τα οποία θα μπορούσε να διατυπωθεί αυστηρή κριτική ή να εκφραστεί η επιθυμία συμπλήρωσης του βιβλίου είναι τα εξής: πρώτον, η επανάληψη της ιδέας περί γεωγραφικού χώρου στο πρώτο μέρος του βιβλίου με την παραπάνω απ’ όσο θα ήταν αναγκαίο επιμονή στο Παρίσι – κάτι που θα έπρεπε να είχε αποφευχθεί ακριβώς λόγω της την καταγωγής της συγγραφέως· δεύτερο, η μικρή σε έκταση ανάλυση των οικονομικών και εμπορικών παραγόντων διαμόρφωσης της χωροχρονικής χαρτογραφίας στην παγκόσμια λογοτεχνία (λείπει εντελώς ο προβληματισμός για ανάλογους παράγοντες σε προγενέστερα του καπιταλισμού χρόνια), καθώς και, τρίτο, η ελάχιστη αναφορά στις ιδεολογικές, εκτός από τις εθνικές, συγκρούσεις που κατατάσσουν τους συγγραφείς στο ένα ή το άλλο κυρίαρχο ή «ενδεές» λογοτεχνικό περιβάλλον. Για παράδειγμα, οι αναφορές στη λογοτεχνική γεωγραφία που επιβάλλει η προσκόλληση στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό, η Μόσχα ως λογοτεχνική πρωτεύουσα της Αριστεράς σε ολόκληρο τον κόσμο ‒και παρισινών λογοτεχνών, του Αραγκόν αλλά και του Σαρτρ πρωτοστατούντων‒ δεν αναφέρεται καθόλου. Στον σοσιαλιστικό ρεαλισμό ως καθοριστικό δόγμα που απέρρεε από μια ιδεολογία που σάρωνε στη διεθνή λογοτεχνία γίνονται αναφορές μόνο περιστασιακά στο πλαίσιο της πραγμάτευσης των απολυταρχικών καθεστώτων. Είναι φανερό πως η Καζανοβά, όχι αδίκως γοητευμένη από τις θεωρίες των Μπένεντικτ Άντερσον, Βάλτερ Μπένιαμιν, Πιερ Μπουρντιέ και Φερνάν Μπρωντέλ, η επιρροή των οποίων είναι πασιφανής στο βιβλίο αυτό, επικέντρωσε το ενδιαφέρον της κυρίως στην αντίφαση ανάμεσα στο εθνικό και το αντεθνικό, στο τοπικό/εθνικιστικό και το διεθνές, οικουμενικό, χωρίς να δίνει μεγάλη σημασία στην πολιτική ιδεολογία. Πάντως σε κάθε περίπτωση πρόκειται για ένα πολύ ενδιαφέρον, για ένα ευφυές βιβλίο, το βασικό συμπέρασμα του οποίου επιβεβαιώνεται μέσα από πολλά παραδείγματα από λογοτέχνες όλου του κόσμου (και από την Κίνα, την Αφρική, την Ιαπωνία): Για να μπορέσει κανείς να μιλήσει για την παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας συνολικά, αποσπώμενος από την παράλληλη παράθεση επιμέρους εθνικών ιστοριών, θα πρέπει να λάβει υπόψη του μια εντελώς ιδιαίτερη γεωγραφία που έχει προκύψει μέσα από διεργασίες που ξεκίνησαν στην Ευρώπη του 16ου αιώνα και επέβαλαν έναν «μεσημβρινό του Γκρήνουιτς», έναν κεντρικό χωροχρόνο για όλους τους πρωταγωνιστές. Η απόσταση από τον μεσημβρινό αυτό είναι εξαιρετικά σημαντική για την κατανόηση της πορείας ανθρώπων, βιβλίων, γούστων και λογοτεχνικών πολιτικών σε όλον τον κόσμο και απαντά σε πολλές μέχρι τώρα απορίες σχετικά με την ανάδυση των πρωτοποριών, με την κατανόηση του μοντέρνου, αλλά και με την «καθυστέρηση» στα λογοτεχνικά πράγματα. Σε κάθε περίπτωση πάντως, η γένεση του λογοτεχνικού χώρου παρουσιάζεται, πολύ σωστά, από την Καζανοβά ως «μια διαδικασία μέσω της οποίας επινοείται αργά, δύσκολα, μέσα από αδιάκοπους αγώνες και αντιπαλότητες, η λογοτεχνική ελευθερία, ενάντια σε όλα τα εξωγενή όρια (πολιτικά, εθνικά, γλωσσικά, εμπορικά, διπλωματικά) που της επιβάλλονται».

Σκέψεις για μια παγκόσμια ιστορία της λογοτεχνίας

Σύνδεση