Αναμνηστική Φωτογραφία: η αφήγηση της ζωής όπως θα θέλαμε να είναι

Η φωτογραφία γενικά θεωρείται πιστό αντίγραφο της πραγματικότητας, ωστόσο είναι ερμητική και χρειάζονται συμπληρωματικά στοιχεία για την ερμηνεία της. Σειρά «ΑΦΕΛΙΑ», σχεδιασμός: Διονύσης Καψάλης, επιμέλεια: Βασιλική Χατζηγεωργίου, Ματθίλδη Πυρλή. 1. Νύφες (εισαγωγή: Ελιάνα Χουρμουζιάδου), 2. Το εργαστήριο του καλλιτέχνη (εισαγωγή: Κώστας Ιωαννίδης), 3. Η ανάγνωση (εισαγωγή: Γιάννης Παπαθεοδώρου). Αρχείο Φωτογραφίας Ελληνικού Λογοτεχνικού και Ιστορικού Αρχείου, Μορφωτικό Ίδρυμα Εθνικής Τραπέζης, Αθήνα 2016, σελ. 66, 80, και 117 αντίστοιχα. Με αφορμή τα βιβλία της σειράς ΑΦΕΛΙΑ καταρχήν επισημαίνω ότι η φωτογραφική εικόνα μπορεί να διαβαστεί με πολλούς τρόπους, που εξαρτώνται από τις επικρατούσες πολιτισμικές και πολιτικές αντιλήψεις της εποχής στην οποία γίνεται η ανάγνωσή της. Η φωτογραφία γενικά θεωρείται πιστό αντίγραφο της πραγματικότητας, ωστόσο είναι ερμητική και χρειάζονται συμπληρωματικά στοιχεία για την ερμηνεία της. Η αναμνηστική φωτογραφία έχει επανέλθει στην επικαιρότητα και επανεκτιμάται, καθώς θέματα όπως το τετριμμένο, το οικείο, το μπανάλ, έχουν αρχίσει να εξετάζονται από τη θεωρία της φωτογραφίας και ακόμα γιατί πολλές επιστήμες έχουν αρχίσει να τη χρησιμοποιούν ως τεκμήριο στις έρευνές τους. Έτσι μπορούμε να την αναγνώσουμε από την πλευρά της ιστορίας, της κοινωνιολογίας, της ανθρωπολογίας, της αισθητικής, της μόδας κ.λπ. Θα ασχοληθώ εδώ κυρίως με τον τρόπο κατασκευής της. Αρχίζω με το ερώτημα: γιατί φωτογραφίζεται κάποιος; Για να θυμάται τη στιγμή ή για να κατασκευάσει το μνημείο του εαυτού του; Γιατί βάζει τα καλά του ρούχα και το καλό του πρόσωπο και πάει στο στούντιο του φωτογράφου ή τον φωνάζει στο σπίτι του για να τον φωτογραφίσει; Στην αναμνηστική φωτογραφία δυσάρεστες στιγμές δεν υπάρχουν, έχουν απαλειφθεί· ό,τι είναι άξιο να φωτογραφηθεί πρέπει να είναι όμορφο και ευχάριστο. Υπάρχει μόνο μια εξαίρεση που αφορά τη νεκρική φωτογραφία, που πολλές φορές είναι και η μοναδική φωτογραφία του νεκρού. Πρέπει να φθάσουμε σε πολύ νεώτερες εποχές όπου η αναμνηστική φωτογραφία χρησιμοποιείται ως καλλιτεχνικό έργο για να έχουμε δυσάρεστες ή αστείες σκηνές· αναφέρω ως παράδειγμα τον Άντι Γουόσχολ[1] και τη Ναν Γκόλντιν[2]. Θα ήθελα να κάνω μια ακόμη παρατήρηση: τα πρόσωπα στις φωτογραφίες ποζάρουν χωρίς συναίσθημα, δεν μπορούμε να δούμε αν ήταν χαρούμενα, θλιμμένα, εκνευρισμένα, βαριεστημένα, όταν γινόταν η λήψη. Ο φόβος του θανάτου που κρύβεται πίσω από κάθε αναμνηστική φωτογραφία δεν γίνεται αντιληπτός. Όταν το πρόσωπο βρεθεί μπροστά στον φακό μετατρέπεται σε προσωπείο. Στη διαδικασία της φωτογράφισης οι άνθρωποι προβάλλουν συνήθως τον ιδεατό εαυτό τους, αυτό που νομίζουν ή θα ήθελαν να είναι και αυτό που θα ήθελαν να θυμούνται οι άλλοι γι’ αυτούς. Το πώς θα σταθεί ο φωτογραφιζόμενος όμως είναι συνήθως σκηνοθετημένο από τον φωτογράφο, ο οποίος εφαρμόζει κώδικες που εξαρτώνται αφενός από τις επικρατούσες αντιλήψεις για το τι είναι σωστό, καλό, σοβαρό και αφετέρου από την κυρίαρχη αισθητική της εικονογραφίας. Πρόκειται δηλαδή για μια φωτογραφία απόλυτα κωδικοποιημένη, όπου το προσωπικό στοιχείο, η υποκειμενικότητα, ο ψυχισμός και τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του προσώπου έχουν κρυφτεί πίσω από μια καθωσπρέπει επιφάνεια. Μια φωτογραφία που δεν απευθύνεται στο παρόν αλλά προορίζεται να γίνει ένα μνημείο για το μέλλον. Μια παιγνιώδης και ενδιαφέρουσα δουλειά πάνω στους κώδικες που διέπουν την αναμνηστική φωτογραφία από τον 19ο αιώνα ως σήμερα έχει γίνει από τον φωτογράφο Μάρτιν Παρρ, που ποζάρει ο ίδιος σε διάφορα στούντιο και σκηνικά ανά τον κόσμο[3]. Οι κώδικες βέβαια αλλάζουν ανάλογα με την εποχή, τη χώρα, τη θρησκεία, τον πολιτισμό, την κοινωνική τάξη. Κάτι που σε μια εποχή θεωρείται κακόγουστο ή απαγορευμένο σε μια άλλη μπορεί να αντιστραφεί. Ένα καλό παράδειγμα είναι η συνήθεια να φωτογραφίζουν παλιότερα τα πολύ μικρά παιδιά γυμνά, σήμερα σε πολλές χώρες αυτό είναι σχεδόν απαγορευμένο. Τη μεταβολή αυτή την παρακολουθούμε και στα βιβλία της σειράς ΑΦΕΛΙΑ. Καθώς τα χρόνια περνάνε οι πόζες γίνονται πιο ελεύθερες, κάποια συναισθήματα αρχίζουν να εισβάλλουν δειλά. Στον πρώτο τόμο της σειράς Νύφες αυτό είναι εμφανές. Η γαμήλια φωτογραφία είναι αυτή που στο πέρασμα του χρόνου έχει ελάχιστα αλλάξει, ο γάμος ήταν και παραμένει ακόμα κάτι πολύ σοβαρό στη συνείδηση του κόσμου και δεν μπορεί να αστειευτεί κάποιος με αυτόν, οι αλλαγές αφορούν τη πόζα και το ύφος. Υπάρχουν εικόνες σχεδόν μνημειακές, όπως το «Ζευγάρι νεονύμφων από το Μενίδι» (εικ. 30) ‒ τα πρόσωπα απολύτως σοβαρά, παγωμένα, κοιτούν το φακό, κανένα συναίσθημα δεν πλανιέται στο βλέμμα τους. Σε ένα λιτό σκηνικό στέκονται για τη φωτογραφία της πιο σημαντικής ίσως στιγμής της ζωής τους. Πλάι σ’ αυτή την εικόνα οι νύφες της Nelly’s μοιάζουν χολιγουντιανές υπερπαραγωγές (εικ. 18, 27). Ανάμεσα σε αυτά τα δυο άκρα θα ήθελα να μνημονεύσω τη θαυμάσια φωτογραφία της Αμαλίας Φλέμινγκ, τόσο φυσική και αβίαστη (εικ. 36). Πάνω αριστερά: Στρατιώτες ποζάρουν δίπλα στην προτομή του Παύλου Μελά, στο ατελιέ του Θωμά Θωμόπουλου, Αθήνα περ. 1910. Πάνω δεξιά: Ο Νικηφόρος Λύτρας, περ. 1900. Κάτω (από αριστερά): Στρατιώτες ποζάρουν δίπλα στην προτομή του Παύλου Μελά, στο ατελιέ του Θωμόπουλου, Ο ανδριάντας του Μοχάμετ Άλι στην αυλή του ατελιέ του Δημητριάδη στο Παρίσι, Ο δισκοβόλος στο εργαστήριο του Κώστα Δημητριάδη, Παρίσι 1924. (Από το βιβλίο Στο εργαστήριο του καλλιτέχνη). Στον δεύτερο τόμο της σειράς, Το εργαστήριο του καλλιτέχνη, οι φωτογράφοι φαίνεται να είναι λίγο πιο ελεύθεροι ως προς το κάδρο και τη στιγμή που φωτογραφίζουν. Εκτός από ελάχιστους καλλιτέχνες που ποζάρουν με περισσή σοβαροφάνεια, οι υπόλοιποι απεικονίζονται την ώρα που δουλεύουν ή στέκουν δίπλα στα έργα τους με αστείες ή απρόοπτες πόζες. Σε μια εικόνα ο γλύπτης Κώστας Δημητριάδης (εικ. 18) στέκεται σε ένα χώρο γεμάτο ζωγραφικά πορτραίτα και γλυπτά. Το σημείο που στέκεται, ο φωτισμός και η γωνία λήψεως έχουν σαν αποτέλεσμα την ενσωμάτωσή του μέσα στον χώρο, ένα έκθεμα και αυτός. Σε μια άλλη ένας στρατιώτης ποζάρει κρατώντας στο ένα χέρι το όπλο του και με το άλλο ακουμπάει στη προτομή του Παύλου Μελά, η οποία είναι τοποθετημένη πάνω σε ένα άλλο γλυπτό που απεικονίζει ένα γυμνό άντρα (εικ. 11). Το έργο «Πενθούν πνεύμα ή Κλαίων άγγελος» (εικ. 8) έχει φωτογραφηθεί από τέτοια γωνία ώστε μέσα από τα φτερά του να φαίνεται το κεφάλι του Χριστού από μια εικόνα που υπάρχει πίσω. Τέτοιες εκπλήξεις και ανατροπές έχουμε αρκετές σ’ αυτό τον τόμο, αλλά λόγω του θέματος η γειτνίαση σοβαρού και αστείου δεν μας εκπλήσσει, όπως δεν μας εκπλήσσουν και τα γυμνά που υπάρχουν στον τόμο· όλα επιτρέπονται στο εργαστήρι του καλλιτέχνη. Η Ανάγνωση, τρίτος τόμος της σειράς, επιφύλασσε για μένα τις περισσότερες εκπλήξεις. Σήμερα κανένας δεν θα διανοούνταν να ζητήσει από φωτογράφο να τον φωτογραφίσει ενώ διαβάζει, ούτε μπροστά στη βιβλιοθήκη του. Τέτοιες εικόνες μόνο ατάλαντοι φωτογράφοι κάνουν πλέον όταν καλούνται να φωτογραφίσουν συγγραφείς και διανοούμενους. Γιατί βλέπουμε λοιπόν τόσο πολλούς να φωτογραφίζονται με αυτόν τον τρόπο τότε; Είμαστε σε μια εποχή που ένα μεγάλο μέρος του πληθυσμού είναι αναλφάβητο και ακόμα και αυτοί που δεν είναι, δεν έχουν αρκετό χρόνο για διάβασμα. Η ανάγνωση βιβλίων λοιπόν και η κατοχή τους είναι προνόμιο ταξικό και δείχνει την υπεροχή του εικονιζόμενου. Εδώ η σκηνοθεσία είναι σχεδόν απαραίτητη. Έτσι βλέπουμε τη Ζωίτσα Παπάζογλου (εικ. 1) να κρατάει ένα χοντρό βιβλίο με βλέμμα στραμμένο προς τα πάνω, σαν να προσεύχεται· η φωτογραφία έχει γίνει εμφανώς σε στούντιο. Πιο κάτω βλέπουμε κάποια άλλη μέσα σε ένα περίτεχνο σκηνικό, ντυμένη με ένα υπέροχο φόρεμα να έχει ακουμπήσει το κεφάλι στο χέρι, σαν να προσπαθεί να καταλάβει ή να αποστηθίσει το περιεχόμενο του βιβλίου (εικ. 2). Υπάρχουν και εδώ απρόσμενες φωτογραφίες. Ένα κορίτσι, ντυμένο, καλοχτενισμένο, με μπότες και γάντια ποζάρει κρατώντας ένα βιβλίο, ανεβασμένο σε μια καρέκλα (εικ. 15). Τέσσερες νέες κάθονται πάνω σε τέσσερις κολώνες που βρίσκονται σε κάποιον αρχαιολογικό χώρο με τα βιβλία τους, που σίγουρα δεν είναι οι πιο άνετες θέσεις για διάβασμα (εικ. 44). Παρελαύνουν πολλά βιβλία και κάμποσες βιβλιοθήκες μέσα στον τόμο, πορτραίτα που υποδύονται τον αναγνώστη. Υπάρχουν όμως και στιγμιοτυπικές φωτογραφίες που έχουν πολύ ενδιαφέρον. Θα προσθέσω λίγες λέξεις για τον Γιώργο Βαφιαδάκη, ερασιτέχνη φωτογράφο, που λίγες φωτογραφίες του υπάρχουν σ’ αυτούς τους τόμους. Ερασιτέχνης, που όμως ξέρει καλά τη φωτογραφία και τους κώδικες που τη διέπουν. Ήταν στην ΕΦΕ, έκανε εικόνες για τον ΕΟΤ, συναναστρεφόταν και συζητούσε με άλλους φωτογράφους. Όμως στις φωτογραφίες που απεικονίζεται ο ίδιος ή οικεία του πρόσωπα επιλέγει, πράγμα ασυνήθιστο για την εποχή, να σπάσει τους κώδικες και να περάσει σε μια προσωπική αντιμετώπιση, πολλές φορές αστεία και ανατρεπτική και πάντα πολύ ζωντανή. Το περιεχόμενο αυτών των βιβλίων είναι πολύτιμο. Μας βοηθάει να καταλάβουμε λίγο καλύτερα την εποχή στην οποία αναφέρεται, υλικό που θα μας ήταν άγνωστο αν δεν κυκλοφορούσαν τα βιβλία αυτής της σειράς. Τα κείμενα που περιέχονται στους τόμους είναι πολύ κατατοπιστικά και χρήσιμα για την ευρύτερη κατανόηση των φωτογραφιών και του θέματος που εξετάζουν. [1] Αυτοπορτραίτα σε Polaroid. [2] Nan Goldin, The Ballad Of Sexual Dependency, Aperture, 1986. [3] Martin Parr, Αutoportrait, Dewi Lewis Publishing 2000.

Αναμνηστική Φωτογραφία: η αφήγηση της ζωής όπως θα θέλαμε να είναι

Σύνδεση