Ο διηγηματογράφος Χάινριχ Μπελ

Σε μια συνέντευξή του στην εφημερίδα Die Welt, το καλοκαίρι του 2010, ο «πάπας» της γερμανικής λογοτεχνικής κριτικής Μάρσελ Ράιχ-Ρανίτσκι ρωτήθηκε κατά πόσον τα βιβλία του Χάινριχ Μπελ παραμένουν, είκοσι πέντε χρόνια μετά τον θάνατό του, αξιανάγνωστα. Ο Ράιχ-Ρανίτσκι, επί πολλά έτη προσωπικός φίλος του Μπελ, απάντησε με τρόπο μάλλον απρόσμενο: «Κάποια από τα διηγήματά του είναι από τα καλύτερα πράγματα που έγραψε ποτέ. Ακόμα και σήμερα αξίζουν να διαβάζονται. Τέσσερα από αυτά τα έχω συμπεριλάβει στον προσωπικό μου κανόνα της γερμανικής λογοτεχνίας: το “Der Mann mit den Messern” [“Ο άνθρωπος με τα μαχαίρια”], το “Wiedersehen in der Alee” [“Συνάντηση στη λεωφόρο”], το “Wanderer kommst du nach Spa...” [“Ω, ξείν’, αγγέλλειν Λακ...”] και το “Doktor Murkes gesammeltes Schweigen” [“Η συλλογή σιωπών του δόκτορος Μούρκε”]. Τα θεατρικά και τα ποιήματά του δεν αξίζουν τίποτα. Τα μυθιστορήματά του όπως το “Das Brot der früheren Jahre” [“Το ψωμί των πρώτων χρόνων”], το “Billard um halb zehn” [“Μπιλιάρδο στις εννιάμιση” ή το “Ansichten eines Clowns” [“Οι απόψεις ενός κλόουν”] είναι καλούτσικα αλλά όχι λαμπρά». Η κάθετα αρνητική κρίση του Ράιχ-Ρανίτσκι σχετικά με ένα μέρος, έστω, του έργου του νομπελίστα και παγκοσμίως ευπώλητου Μπελ ήταν τόσο τρανταχτή από μόνη της που επελέγη, όπως ήταν αναμενόμενο, ως τίτλος της συνέντευξης: «Τα θεατρικά και τα ποιήματα του Μπελ δεν αξίζουν τίποτα». Πέρα όμως από αυτό το εντυπωσιακό στοιχείο (ή ίσως στοιχείο εντυπωσιασμού), μεγαλύτερο και ουσιαστικότερο ενδιαφέρον έχει η ιδιαίτερα θετική αποτίμηση του (παροιμιωδώς άτεγκτου) κριτικού για μια άλλη πλευρά του Χάινριχ Μπελ: για τον Μπελ ως διηγηματογράφο. Ο Μπελ αγαπούσε το διήγημα και δεν έπαψε ποτέ να το υπηρετεί. Μέσα σε περίπου 35 χρόνια συγγραφικού βίου, έγραψε και δημοσίευσε κάπου 100 κείμενα μικρής φόρμας. Κατά μία ποσοτική έννοια, λοιπόν, συνιστούν πολύ μεγάλο κομμάτι του έργου του, τείνουν ωστόσο να μένουν στη μεγάλη σκιά που ρίχνουν τα κλασικά πλέον στη σύγχρονη λογοτεχνία μυθιστορήματά του. (Νομίζω πως δεν απέχει πολύ από την αλήθεια η αίσθηση ότι μόνο στην Αμερική τοποθετείται το διήγημα σε εξίσου υψηλό βάθρο με το μυθιστόρημα· στην Ευρώπη, τη γενέτειρα ούτως ή άλλως του μυθιστορήματος, το διήγημα δεν τυγχάνει του ίδιου ενθουσιασμού.) Και είναι γεγονός ότι, παρά το Νόμπελ, η κριτική του Ράιχ-Ρανίτσκι αντανακλά έναν υπαρκτό ελαφρό σκεπτικισμό των κριτικών (όχι όμως και του αναγνωστικού κοινού) σχετικά με την ικανότητα του Μπελ να ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις του μυθιστορήματος. Ο Μπελ ως διηγηματογράφος όμως, και ιδίως η επιδεξιότητά του στη σάτιρα, δεν αμφισβητήθηκε ποτέ. Εκκινήσεις, επανεκκινήσεις και η Λογοτεχνία των Ερειπίων Φαντάζει μάλλον φυσιολογικό στη σταδιοδρομία ενός συγγραφέα να ξεκινά, όπως έκανε ο Μπελ, από την πιο μικρή φόρμα (διήγημα, νουβέλα)· στη δική του περίπτωση ωστόσο υπήρχαν και άλλοι σημαντικοί λόγοι γι’ αυτό. Για τη βαθιά κατεστραμμένη μεταπολεμική Γερμανία, το διήγημα υπήρξε το λογοτεχνικό «ψωμί των πρώτων χρόνων»: βασική και στοιχειώδης πνευματική τροφή, δυσεύρετη, πολύτιμη. Στην ισοπεδωμένη χώρα, όπου τα ερείπια ακόμα κάπνιζαν, οι πρακτικές δυσκολίες για την έκδοση βιβλίων θα πρέπει να ήταν ανυπέρβλητες, με βασικότερη ίσως απ’ όλες την έλλειψη χαρτιού. Μόνο εφημερίδες μπορούσαν ακόμα να τυπώνονται, αλλά αυτές είχαν τουλάχιστον τη δυνατότητα να φιλοξενούν στις σελίδες τους και σύντομα λογοτεχνικά κείμενα. Υπήρχε, δηλαδή, για το διήγημα ένα κάποιο όχημα. Βέβαια, είχαν ανασταλεί και οι βασικές κοινωνικές-οικονομικές συνθήκες που είχαν οδηγήσει καταρχήν στην άνθηση του μυθιστορήματος ως είδους (η ύπαρξη, για παράδειγμα, αστικής τάξης με αρκετό ελεύθερο χρόνο για διάβασμα). Τα πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, ο κόσμος αγωνιζόταν για πολύ πιο στοιχειώδη πράγματα: να βρει κατάλυμα, να καθαρίσει ολόκληρες πόλεις ερειπίων κι έπειτα να τις ξαναχτίσει, να ξαναχτίσει τη ζωή του. Δεν ήταν εύκολη δουλειά, σε συνδυασμό μάλιστα με τη διαρκή αγωνία για την εξασφάλιση των προς το ζην. Για έναν αποκαμωμένο και πεινασμένο άνθρωπο, η ανάγνωση ενός διηγήματος στην εφημερίδα θα πρέπει να ήταν η μοναδική εφικτή μορφή λογοτεχνικής ψυχαγωγίας. Οι τέχνες όμως είχαν και άλλα εμπόδια να υπερκεράσουν, εμπόδια σχεδόν υπαρξιακά: να εκμεταλλευθούν και να διαχειριστούν τη νέα τους ελευθερία. Ειδικά η γερμανική γλώσσα βγήκε από τον πόλεμο (και μετά από 12 χρόνια ηγεμονίας των ναζί) πληγωμένη σχεδόν όσο και η χώρα. Η ανελέητη προπαγάνδα είχε στραγγαλίσει τη γλώσσα, είχε αλλοιώσει και διαστρέψει έννοιες, είχε απαγορέψει ή δαιμονοποιήσει λέξεις, έχοντας επιβάλει, όπως όλα τα ολοκληρωτικά καθεστώτα, το δικό της «newspeak». Οι άνθρωποι δίσταζαν να χρησιμοποιήσουν λέξεις όπως «πίστη», «τιμή», «πατρίδα», «λύση», καθώς είχαν συνυφανθεί με εικόνες εφιαλτικές. Η γλώσσα έπρεπε να αναρρώσει κι εκείνη, να επαν-επανεφευρεθεί κατά κάποιον τρόπο. «Ήταν δύσκολο να γράφεις το 1945 με δεδομένο τον ξεπεσμό και την ανειλικρίνεια της γερμανικής γλώσσας εκείνη την εποχή», γράφει ο ίδιος ο Μπελ σε ένα δοκίμιό του. Η μικρή φόρμα συνιστούσε, λοιπόν, μια κάποια εφικτή αρχή, αφού, όπως και η ποίηση, έχει το περιθώριο να είναι πιο υπαινικτική, να βαδίζει λίγο πιο ανάλαφρα μέσα στο ναρκοπέδιο της διαστρέβλωσης. Τέλος, μετά από 12 χρόνια αποκλεισμού από κάθε ξένη λογοτεχνία, οι Γερμανοί άρχισαν επιτέλους να διαβάζουν ξανά με βουλιμία κυρίως Αμερικανούς συγγραφείς· ιδιαίτερα αγαπητός ήταν ο Χέμινγουεϊ, που αποτέλεσε υπόδειγμα ευρέως – και για τον Μπελ: «Επηρεάστηκα», λέει σε συνέντευξή του στο The Paris Review, «ως προς τη φόρμα, αυτό είναι σαφές. Το ύφος του ήταν για μας μια πελώρια έκπληξη, και μας συνεπήρε γιατί φαινομενικά –το τονίζω το φαινομενικά– ήταν τόσο επιφανειακός... τόσο πολύ σε αντίθεση με την περίφημη γερμανική μας εμβρίθεια. Πίσω όμως από αυτή την επιφανειακότητα αντιλαμβάνεται κανείς το βάθος». Τον Σεπτέμβριο του 1945, όταν ο Μπελ απελευθερώθηκε από το αμερικανικό στρατόπεδο αιχμαλώτων και επέστρεψε στην αγαπημένη του Κολωνία, στην πόλη των 800.000 κατοίκων το 1939 ζούσαν πλέον μόλις 28.000, με το 80% των κτιρίων της κατεστραμμένο. Εκεί και σε αυτές τις συνθήκες ξεκίνησε πρακτικά η συγγραφική ζωή του Μπελ. Θα ήταν λάθος, βέβαια, να θεωρήσουμε ότι ο πόλεμος έκανε τον Μπελ συγγραφέα. Αν δεν είχαν μεσολαβήσει τα έξι χρόνια που πέρασε ως στρατιώτης, πιθανότατα θα είχε ξεκινήσει την καριέρα του νωρίτερα (το είχε επιχειρήσει άλλωστε, κατά τη δεκαετία του ’30 – ανεπιτυχώς)·[1] η εμπειρία όμως της ναζιστικής περιόδου και ο πόλεμος, το ισχυρότερο μικροσκόπιο για την παρατήρηση της ανθρώπινης κατάστασης, αποτέλεσαν το αναπόδραστο πλαίσιο μέσα στο οποίο κινήθηκε συγγραφικά για κάμποσα χρόνια. Το πρώτο θερμοκήπιο των ιδεών του. Το 1947 άρχισαν να εμφανίζονται διηγήματά του σε εφημερίδες και περιοδικά. Όλα είχαν να κάνουν με τον πόλεμο και τις συνθήκες ζωής αμέσως μετά απ’ αυτόν. Το 1949 εκδόθηκε το πρώτο του βιβλίο, το Der Zug war pünktlich (Το τρένο ήρθε στην ώρα του), μια νουβέλα με ήρωες έναν Γερμανό στρατιώτη και μια Πολωνέζα πόρνη που ερωτεύονται – ένας έρωτας, φυσικά, εξ αρχής καταδικασμένος. Το 1950 ακολούθησε η συλλογή διηγημάτων Wanderer, kommst du nach Spa... (Ω, ξείν’, αγγέλλειν Λακε...). Και τα δύο βιβλία έγιναν δεκτά με ενθουσιασμό από την κριτική, δεν πούλησαν όμως πολλά αντίτυπα. Επιλέγοντας αρχικά τη μικρή φόρμα (νουβέλα και διήγημα), ο Μπελ ανταποκρίθηκε τόσο στη δική του πιεστική ανάγκη να γράψει γι’ αυτά που είχε ζήσει ως στρατιώτης και που έβλεπε τώρα γύρω του, όσο και στις ανάγκες (και τους περιορισμούς) του καιρού του. Οι ιστορίες του είναι διαποτισμένες από την άγρια πραγματικότητα του πολέμου, που αφήνει τους ήρωές της μισερούς, στο όριο μεταξύ ζωής και θανάτου, με τη νιότη τους ψαλιδισμένη, όπως τον ακρωτηριασμένο στρατιώτη στο ομώνυμο διήγημα της συλλογής, «Ω, ξείν’, αγγέλλειν Λακε...». Γενικά, οι στρατιώτες στα κείμενα του Μπελ των πρώτων πέντε μεταπολεμικών χρόνων σπανίως επιζούν. Η μοίρα τους είναι περίπου προδιαγεγραμμένη, όπως ήταν άλλωστε και στην πραγματικότητα. Ρεαλισμός στην πιο καθαρή μορφή του. Και μάλιστα ρεαλισμός δοσμένος με έναν τρόπο σχεδόν απροσδόκητα απλό, στα όρια του ναΐφ, με μια γλώσσα απαλλαγμένη από κάθε λογοτεχνική ακροβασία, ευθεία, στρωτή, ασφαλή, διακριτικά λυρική, αλλά κυρίως στραμμένη σταθερά προς την χαίνουσα πληγή του πολέμου, με πρωταγωνιστές «καλούς» και «κακούς». Η επιδίωξή του εξάλλου μοιάζει να είναι μία και μόνη στη φάση αυτή: να θέτει και να ξαναθέτει όσο καθαρότερα γίνεται τα ερωτήματα που βασάνιζαν (ή έπρεπε να βασανίζουν) όλους τους επιζήσαντες: την ενοχή, την ανάγκη για ζωή και για μια πιο ανθρώπινη κοινωνία, ξεκινώντας πάλι από το μηδέν, την αδυναμία μπροστά στον θάνατο και την παράλογη υποταγή σε ανώτερες, μοχθηρές δυνάμεις. Να τα υπενθυμίζει. Ο Μπελ υπήρξε ο χρονικογράφος της εποχής του, ένας σταυροφόρος ενάντια στη λήθη. Κανείς δεν έπρεπε να ξεχάσει. Τουλάχιστον όχι ακόμα. Το τραύμα του πολέμου, οι πόλεις-ερείπια και κυρίως οι άνθρωποι-ερείπια βρίσκονται, λοιπόν, στο κέντρο της μυθοπλασίας του Μπελ στα δύο πρώτα του βιβλία· μαζί με το πρώτο του μυθιστόρημα, το Wo warst du, Adam? (Αδάμ, πού ήσουν;) του 1951 αποτελούν ως τρίπτυχο χαρακτηριστικά δείγματα αυτού που ονομάστηκε «Trümmerliteratur» («Λογοτεχνία των Ερειπίων»). Στη συλλογή Ω, ξείν,, έντεκα από τα είκοσι πέντε διηγήματα είναι ακραιφνώς ιστορίες του πολέμου και δεκατρία αναφέρονται άμεσα ή έμμεσα στη μεταπολεμική κατάσταση. Ένα όμως διήγημα διαφέρει αισθητά: το «Mein trauriges Gesicht»[2] («Το λυπημένο μου πρόσωπο») έχει τη μορφή σάτιρας, και μάλιστα ενταγμένης σε ένα ήπια σουρεαλιστικό, σχεδόν καφκικό πλαίσιο – προαναγγέλλοντας διακριτικά τη σταδιακή μετάβαση του Μπελ στο είδος που, μακροπρόθεσμα, ταίριαξε ιδανικά με την απλότητα της γραφής του και τις πολυσχιδείς ηθικές του ανησυχίες. 1950-59: Η δεκαετία της μικρής φόρμας Το 1951 η παρουσία του Μπελ στα γερμανικά γράμματα ήταν πλέον αρκετά αισθητή ώστε να προσκληθεί στην ετήσια συνάντηση-λογοτεχνικό διαγωνισμό του Gruppe 47 για να διαβάσει κάτι δικό του. Το Gruppe αποτελούσε τον χώρο συνάντησης συγγραφέων αφοσιωμένων στα ιδανικά της δημοκρατίας και της πολιτικά συνειδητοποιημένης λογοτεχνίας. Οι σημαντικότεροι μεταπολεμικοί συγγραφείς της Γερμανίας, όπως ο Μίλο Ντορ, ο Γκύντερ Άιχ και ο Άλφρεντ Άντερς συμμετέχουν. Εκείνη τη χρονιά, νικητής ανάμεσα σε πενήντα συμμετέχοντες ανακηρύχθηκε ο Μπελ με το διήγημα «Die schwarzen Schafe» («Τα μαύρα πρόβατα»),[3] άλλο ένα κείμενο που δεν εντάσσεται στη Λογοτεχνία των Ερειπίων, αλλά, χονδρικά, στη σάτιρα, κερδίζοντας το έπαθλο, χίλια –πολύτιμα– μάρκα. Πάνω απ’ όλα όμως κέρδισε αναγνώριση και αναγνωρισιμότητα, εξίσου ή και περισσότερο πολύτιμη, αφού έδωσε ώθηση και το πρώτο του μυθιστόρημα, το Wo warst du, Adam? (Αδάμ, πού ήσουν;) που εκδόθηκε λίγο αργότερα. Έχοντας περάσει, λοιπόν, προηγουμένως μέσα από τη νουβέλα και το διήγημα, στο Wo warst du, Adam? ο Μπελ μοιάζει να πειραματίζεται ήδη με τις μεταμοντέρνες ανησυχίες: καθένα από τα εννέα κεφάλαια του βιβλίου συνιστά και ένα ξεχωριστό «επεισόδιο» μιας ιστορίας· σε καθένα ο πρωταγωνιστής διαφέρει αλλά ορισμένα βασικά πρόσωπα επανέρχονται ξανά και ξανά αποτελώντας τον συνδετικό κρίκο. Στην πραγματικότητα το μυθιστόρημα θυμίζει περισσότερο σπονδυλωτή συλλογή διηγημάτων, αφού κάθε ξεχωριστή αφήγηση μπορεί να αναγνωστεί (και) αυτόνομα. Η μικρή φόρμα, με τη γλωσσική οικονομία της –που ούτως ή άλλως χαρακτηρίζει τον Μπελ– και το σαφές, σύντομο χρονικό περίγραμμα, παραμένει στην ουσία παρούσα και στην πρώτη του απόπειρα στο μυθιστόρημα. Ο Χάινριχ Μπελ τον Ιούνιο του 1985, ένα μήνα πριν τον θάνατό του. IDEAL IMAGE / GETTY IMAGES Την επόμενη χρονιά, o Μπελ διαβάζει στο Gruppe 47 το διήγημα «Nicht nur zur Weihnachtszeit» («Όχι μόνο τα Χριστούγεννα») εισπράττοντας και πάλι τον έπαινο των ομοτέχνων του. (Και όχι μόνο. Μέσα στα χρόνια, το συγκεκριμένο διήγημα συμπεριλήφθηκε περισσότερο από κάθε άλλο σε ανθολογίες παγκοσμίως και μεταφράστηκε σε πάμπολλες γλώσσες, ενώ τη δεκαετία του ’60 διδασκόταν στα γερμανικά σχολεία, στο μάθημα της γλώσσας-λογοτεχνίας.) Τα απόνερα του πολέμου, παρόντα και εδώ, αναστατώνουν την οικογένεια του ανώνυμου αφηγητή λόγω της παράξενης διαταραχής που έχουν προξενήσει στη «θεία Μίλα»: τα Χριστούγεννα του 1946, έπειτα από τόσα χρόνια χωρίς χριστουγεννιάτικο δέντρο και όλα όσα επιτάσσει η παράδοση, η θεία Μίλα αρνείται να δεχτεί ότι η πρώτη εορταστική περίοδος μετά τον πόλεμο έχει λήξει: θέλει να είναι Χριστούγεννα κάθε μέρα. Το απαιτεί. Υστερικά. Η οικογένειά της συμμετέχει αναγκαστικά στην παράνοια διαιωνίζοντάς την. Εδώ, πέρα από τους συμβολισμούς σχετικά με τη (μη) αποδοχή της πραγματικότητας από τους Γερμανούς –της πραγματικότητας ότι ο πόλεμος υπήρξε, ότι η φρίκη που προξένησε η Γερμανία υπήρξε, ότι η ευθύνη εξακολουθεί να υπάρχει– δείχνει να ενδυναμώνεται το ενδιαφέρον παρακλάδι της μυθοπλασίας του Μπελ που ανεφάνη στο «Λυπημένο μου πρόσωπο», κάτι να αποσπάται από τον ωμό ρεαλισμό της Trümmerliteratur και να προσανατολίζεται σαφώς προς το αγγλοσαξωνικό absurd, το «παράλογο». Η τάση αυτή θα συνεχίσει να διατρέχει σε μεγάλο βαθμό τα διηγήματά του παράλληλα με τον ρεαλισμό. Και θα αποδειχθεί εξαιρετικά επιτυχημένη ως επιλογή και ως εκτέλεση: το απλοϊκό ύφος της γραφής, η στάση του αφηγητή, που δίνει την εντύπωση πως ανακαλύπτει κι αυτός λίγο έκπληκτος τα γεγονότα καθώς τα αφηγείται, το understatement, στοιχείο εγγενώς χιουμοριστικό, υπογραμμίζει ιδανικά τον παραλογισμό υποβοηθώντας στον αναγνώστη στην κριτική και υποβάλλοντας τη συμπάθεια, ενώ η πρωτοπρόσωπη αφήγηση, η μικρή έκταση και η σφιχτή δομή δίνουν στην ιστορία εκείνη τη χαρακτηριστικά αμερικανική ποιότητα του short story ως σχεδόν προφορικής, προσωπικής εξιστόρησης. Από το 1953 και μετά, η μια επιτυχία διαδέχεται την άλλη και το ένα βραβείο το προηγούμενο. Το 1953 εξέδωσε το μυθιστόρημα Und sagte kein einziges Wort (Και δεν είπε ούτε λέξη), σε νέο εκδοτικό οίκο, που προώθησε με επιμέλεια και επαγγελματισμό το βιβλίο. Σύντομα έγινε μπεστ σέλερ και χάρισε στον Μπελ τη δυνατότητα να αφιερωθεί πλέον απολύτως στο γράψιμο. Μέσα στη δεκαετία του ’50, ο Μπελ δημοσιεύει άλλα δύο μυθιστορήματα (το Haus ohne Hüter [Σπίτι χωρίς προστάτη] το 1954, και το Billard um halbzehn [Μπιλιάρδο στις εννιάμιση] το 1959) και το Irisches Tagesbuch (Ιρλανδικό ημερολόγιο – 1957, από την εμπειρία των διακοπών του στην Ιρλανδία). Το 1955 εκδίδεται και η νουβέλα Das Brot der frühen Jahre (Το ψωμί των πρώτων χρόνων). Παράλληλα, ο Μπελ επιδίδεται ασταμάτητα στη συγγραφή διηγημάτων που δημοσιεύονται τακτικά στις μεγάλες γερμανικές εφημερίδες. Η πληθώρα τους μας δίνει πλέον τη δυνατότητα να διακρίνουμε καθαρά τη νέα κατεύθυνση προς τη σάτιρα, με πολλαπλούς αποδέκτες. Είναι χαρακτηριστική, για παράδειγμα, μια «κατηγορία» σατιρικών διηγημάτων με θέμα παράδοξα επαγγέλματα:[4] Στο «Der Lacher» («Ο γελαστής» – 1952), ο ήρωας βγάζει το ψωμί του διά του γέλιου του. «Δεν είμαι ούτε κλόουν ούτε κωμικός, δεν διασκεδάζω τους ανθρώπους, ενσαρκώνω ωστόσο διασκέδαση. [...] Γελάω σε δίσκους, γελάω σε κασέτες, ενώ οι σκηνοθέτες της τηλεόρασης με αντιμετωπίζουν με σεβασμό. Γελάω λυπητερά, διακριτικά, υστερικά· γελάω σαν εισπράκτορας του τραμ ή σαν μαθητευόμενος σε μπακάλικο· πρωινό γέλιο, απογευματινό γέλιο, νυχτερινό γέλιο, γέλιο του δειλινού. Εν ολίγοις: όπου και όποτε απαιτείται γέλιο, το κάνω». Δύσκολη δουλειά, δουλειά ακριβείας, και ως τέτοια προϋποθέτει έναν άνθρωπο «τρομερά σοβαρό»: «Γελάω, λοιπόν, με πολλούς διαφορετικούς τρόπους, το δικό μου γέλιο όμως δεν το γνωρίζω». Ακόμα πιο ευθύβολη (σχεδόν μπουρλέσκ) είναι η σάτιρα στο «Es wird etwas geschehen» («Θα γίνουν πράγματα» – 1954), όπου ο ήρωας αποφασίζει (εντελώς απρόθυμα) να εγκαταλείψει την απραξία του και να βρει δουλειά ως τηλεφωνητής σε ένα εργοστάσιο, όπου άπαντες περιφέρονται φουριόζοι και ανεξήγητα ενθουσιασμένοι αναφωνώντας «Θα γίνουν πράγματα!», για να λάβουν την εξίσου ενθουσιώδη απάντηση «Γίνονται πράγματα!» (Το μόνο που όντως γίνεται τελικώς, είναι να πεθάνει εντελώς ξαφνικά ο προϊστάμενος του ήρωα· στο νεκροταφείο, κατά την τελετή της ταφής, ο ήρωας ανακαλύπτει τελικά τη σταδιοδρομία των ονείρων του: ενοικιαζόμενος πενθών σε κηδείες.) Το διήγημα καταφέρεται πολύ φανερά ενάντια στην προτεσταντική ηθική της λατρείας της εργασίας που επικράτησε (ξανά) μετά τον πόλεμο, και στον αγώνα δρόμου των υψηλών επιδόσεων (θέμα για το οποίο κάνει λόγο ο Μπελ και στο Ομαδικό πορτρέτο με μία κυρία, δεκαπέντε χρόνια αργότερα). Και έχει ενδιαφέρον να το τοποθετήσουμε πλάι σε ένα άλλο λίγο παλιότερο διήγημα, το «Mein Onkel Fred» («Ο θείος μου ο Φρεντ») του 1951, όπου ο άρτι επιστρέψας από τον πόλεμο θείος του αφηγητή περνά έναν ολόκληρο χρόνο στον καναπέ του σπιτιού τρώγοντας, πίνοντας, αναπληρώνοντας ύπνο και γενικά επιδεικνύοντας σχεδόν προκλητική απάθεια και έλλειψη κινήτρου, ενώ η υπόλοιπη οικογένεια παλεύει να τα φέρει βόλτα ξεπουλώντας σιγά-σιγά τα πάντα στους μαυραγορίτες για ένα κομμάτι ψωμί και λίγα κάρβουνα. Ώσπου ο θείος Φρεντ «ξυπνά» επιτέλους και βάζει μπρος την εκ πρώτης όψεως πιο παράδοξη για την εποχή εκείνη επιχείρηση: να πουλάει λουλούδια. Και, φυσικά, έχει δίκιο. Ο κόσμος ανταποκρίνεται με ενθουσιασμό και ο πάγκος του θείου Φρεντ μετατρέπεται σύντομα σε αλυσίδα καταστημάτων. Είναι χαρακτηριστική η στάση του (καθολικού, βεβαίως) Μπελ απέναντι στους δύο μύθους που επινοεί και στις προτεραιότητες που προβάλλει. Βρισκόμαστε στη δεκαετία όπου η Γερμανία ξαναχτίζεται με ζήλο, ταχύτατα, με το βλέμμα στραμμένο στο μέλλον αποφεύγοντας επιμελώς το παρελθόν. Οι Γερμανοί είναι πλέον απόλυτα απορροφημένοι στον αγώνα να αφήσουν πίσω τους τα ερείπια και τις στερήσεις της δεκαετίας του ’40. Και ο Μπελ διαγιγνώσκει πως, μέσα σ’ αυτόν τον αγώνα για μια νέα ευζωία, έχουν χάσει την επαφή με τον εαυτό τους και την ιστορία, με το όραμα για μια πιο δίκαιη κοινωνία, λιγότερο προσανατολισμένη στην ιδιοκτησία και την οικονομική επιτυχία. Έχουν μεταμορφωθεί σε μονοδιάστατες μηχανές εργασίας. Και εκεί κατευθύνεται τώρα πια η σάτιρά του. Δεν επιδιώκει, όπως παλιότερα, να προλάβει τη λήθη· ξέρει ότι οι Γερμανοί έχουν ήδη ξεχάσει, και τους σατιρίζει γι’ αυτό – και για ό,τι έχουν τώρα γίνει. Σκηνή από την ταινία Οι απόψεις ενός κλόουν (1976). Φαίνεται όμως πως ο Μπελ δεν ήταν δυσαρεστημένος με την αμνησία και την αστόχαστη νέα πορεία μόνο του μέσου Γερμανού αλλά και με τη διανόηση της χώρας ειδικότερα, αν κρίνουμε τουλάχιστον από τη «Συλλογή σιωπών του δόκτορος Μούρκε» – ίσως το καλύτερο διήγημα που έγραψε ποτέ. Εδώ, η σάτιρά του είναι οξύτατη: Ο νεαρός Μούρκε, που εργάζεται στον κρατικό ραδιοφωνικό σταθμό, αναλαμβάνει να «κόψει» από δύο ηχογραφήσεις του σεβάσμιου φιλοσόφου-στοχαστή Μπουρ-Μαλότκε όλες του τις αναφορές στη λέξη «Θεός» (και στις πέντε πτώσεις των γερμανικών) και εις αντικατάσταση να ηχογραφήσει τον μέγα στοχαστή να εκφωνεί τη φράση «το ανώτερο εκείνο ον το οποίο τιμούμε» (επίσης σε όλες τις πτώσεις, 27 φορές συνολικά). Αυτή η δουλειά επείγει διότι ο Μπουρ-Μαλότκε, πρώην αθεϊστής, που μετά το ’45 ασπάστηκε τον καθολικισμό (παρακινούμενος από τις ενοχές της εποχής), έχει τώρα ανακαλύψει πως δεν θέλει να είναι πλέον καθολικός, ούτε να συνεισφέρει με οποιονδήποτε τρόπο στην καλλιέργεια του θρησκευτικού συναισθήματος. Διότι στη νέα αυτή εποχή, όλα είναι καινούργια, καθαρά, λειτουργικά· στη νέα εποχή δεν χωρά η θρησκεία και το κιτς που σέρνει μαζί της (όπως η χάρτινη εικονίτσα που έχει χαρίσει η μητέρα του Μούρκε στον γιο της). Ο Μούρκε κάνει τη δουλειά του ευσυνείδητα. Οι φράσεις εκφωνούνται (ώσπου χάνουν το νόημά τους), οι λέξεις «Θεός» κόβονται και κολλιούνται αλλού. Γυρνώντας σπίτι του ωστόσο καταφεύγει στο μοναδικό αντίδοτο που έχει ανάγκη μετά από την υπερβολική δόση κενολογίας: τη σιωπή. Ακούει και ξανακούει τη μαγνητοταινία με τις παύσεις που έχει συλλέξει, τις στιγμές όπου τα σπουδαία μυαλά της χώρας του κάθονται, επιτέλους, μπροστά στο μικρόφωνο με το μεγάλο στόμα τους κλειστό. Συγγραφέας και δημόσιο πρόσωπο: μια δύσκολη ισορροπία Όταν ρωτήθηκε, το 1967, γιατί, ενώ κάποτε το διήγημα αποτελούσε κεντρικό στοιχείο του έργου του, τα διηγήματα που έχει δημοσιεύσει μέσα στη δεκαετία του ’60 είναι ελάχιστα, ο Μπελ απάντησε: «Δεν έχω εξήγηση. Πιθανότατα επέρχεται ένας κορεσμός της ίδιας σου της ικανότητας. Πολύ θα ήθελα να ξανακάνω το διήγημα “κεντρικό στοιχείο” του έργου μου. Αλλά όποτε το επιχειρώ, πέφτω διαρκώς πάνω στο ίδιο μοτίβο. Παλεύω να αλλάξω αυτή την κατάσταση. Ίσως να τα καταφέρω. Το διήγημα παραμένει η ωραιότερη φόρμα της πεζογραφίας». Είναι χαρακτηριστικό ότι μέσα στη δεκαετία, δύο από τα τρία διηγήματα που δημοσίευσε (Die Entfernung der Truppe, το 1962 και το «διπλό» Als der Krieg ausbrach / Als der Krieg zu Ende war το 1964)[5] είτε διαδραματίζονται στον πόλεμο είτε αναφέρονται στη μεταπολεμική κατάσταση. Επιστροφή στην Trümmerliteratur; Όχι ακριβώς. Το πιθανότερο είναι ότι, επιλέγοντας αυτή τη θεματολογία απευθυνόταν στη νεότερη γενιά Γερμανών, την πρώτη εκείνη γενιά μετά από πολλά, πολλά χρόνια που δεν γνώρισε στο πετσί της τι εστί πόλεμος. Στην κατηγορία της σάτιρας μπορεί να συμπεριληφθεί μόνο η παράξενη νουβέλα Ende einer Dienstfahrt (Το τέλος μιας αποστολής – 1966), που δίχασε και προβλημάτισε ιδιαίτερα τους κριτικούς ως προς τη στόχευσή της, καθώς μοιάζει να παρωδούνται πολλά πράγματα μαζί: από τη σύγχρονη τέχνη των «χάπενινγκ» έως τη στρατιωτική γραφειοκρατία και τον σχολαστικισμό του δικαστικού συστήματος, μέσα σε ένα πλαίσιο όπου εν τέλει τα πάντα μπορούν να παρακαμφθούν ή να σταθούν ως ανυπέρβλητα εμπόδια, ανάλογα με τις διαθέσεις του «συστήματος» και των «ανώτερων δυνάμεων». Ταυτόχρονα, είναι φανερή μια αλλαγή στο ύφος: η γλώσσα του –μέχρι τότε τόσο απλή ώστε να διαβάζεται ακόμα και από ανθρώπους που αρχίζουν να μαθαίνουν γερμανικά– γίνεται πιο περίπλοκη, ο λόγος του πιο μακροπερίοδος και πιο υπαινικτικός. Πέρα από τα ελάχιστα διηγήματα με τη μάλλον εργαλειακή χρήση, η λογοτεχνική παραγωγή του Μπελ κατά τη δεκαετία του ’60 μοιάζει γενικά λιγοστή (ένα μόνο μυθιστόρημα Οι απόψεις ενός κλόουν, το 1963, ανοιχτά επικριτικό απέναντι στην καθολική εκκλησία και τους δεσμούς της με το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα, αλλά και απέναντι στον αστικό καθωσπρεπισμό), ενώ πληθαίνουν τα πολιτικά και κοινωνικά του δοκίμια και οι παρεμβάσεις του στα κοινά. Ως κατεξοχήν άνθρωπος της εποχής του, ο Μπελ όχι μόνο παρακολούθησε την πολιτικοποίηση των δεκαετιών του ’60 και του ’70 στη Γερμανία αλλά τη συνδιαμόρφωσε. Ο Μπελ, βέβαια, δεν ανήκε στην Αριστερά όπως άλλοι πολιτικοποιημένοι συγγραφείς της εποχής του (ο Χ.Μ. Έντσενμπέργκερ, ο Μάρτιν Βάλσερ, ο Ούβε Γιόνσον ή ο Γκύντερ Γκρας)· διαπνεόταν μάλλον από έναν βαθιά ηθικό (χριστιανικό;) ανθρωπιστικό, αντικαπιταλιστικό αντικομφορμισμό και σίγουρα στεκόταν απέναντι στον Αντενάουερ του Τείχους, της ένταξης της Δυτικής Γερμανίας στο ΝΑΤΟ, της πυρετικής εκβιομηχάνισης. Έτσι, η δεκαετία του ’60 βρίσκει τον Μπελ με πολλά ανοιχτά μέτωπα. Το 1967 ξεκινά και η μακροχρόνια αντιπαράθεσή του με το εκδοτικό συγκρότημα Springer (εφημερίδα Bild κ.λπ.), που θα κορυφωθεί το 1972 με την κατηγορία ότι ο Μπελ υποστηρίζει την τρομοκρατία των Μπάντερ-Μάινχοφ, και θα αποτελέσει το σπέρμα για τη Χαμένη τιμή της Καταρίνα Μπλουμ (1974).[6] Η σταδιακή απομάκρυνσή του από τη μικρής φόρμας σάτιρα θα κορυφωθεί τη δεκαετία του ’70, οπότε το ενδιαφέρον του θα στραφεί πλέον σχεδόν αποκλειστικά στο μυθιστόρημα – που θα του αποφέρει, άλλωστε, και το βραβείο Νόμπελ για το Ομαδικό πορτρέτο με μία κυρία. Στα τελευταία χρόνια του, δημοσιεύεται μία σάτιρα, το «Berichte zur Gesinnungslage der Nation» («Αναφορές σχετικά με την κατάσταση της νοοτροπίας του έθνους» – 1975) με θέμα τις υπηρεσίες ασφαλείας της χώρας, και η συλλογή Du fährst zu oft nach Heidelberg (Πας πάρα πολύ συχνά στη Χαϊδελβέργη – 1979), που περιλαμβάνει ανέκδοτα έως τότε διηγήματα από όλες τις συγγραφικές του περιόδους. Μολονότι η σατιρική διάθεση παραμένει ως στοιχείο παρούσα και στα μεγάλα του έργα, ο Μπελ μοιάζει να έχει κουραστεί (ή «κορεστεί», όπως το είχε θέσει και τότε, το 1964) από την επινόηση της ειρωνείας και το κυνήγι του χιούμορ· σαν να μην πιστεύει πια τόσο πολύ στο ίδιο του το μέσο: «Γελάνε πολύ, αλλά μαθαίνουν λίγο», λέει πικρόχολα ο Χανς Σνιρ, ο κεντρικός ήρωας στο Απόψεις ενός κλόουν. Ο Μπελ δεν ήθελε να είναι ούτε ηθικολόγος ούτε η «συνείδηση της κοινωνίας». Ήθελε να είναι καλλιτέχνης, και αντιμετώπιζε πάντα με δυσφορία τους συχνότατους επαίνους που δεν αφορούσαν την καθαρά λογοτεχνική αξία του έργου του αλλά μόνο την ηθική πρόθεσή του. Τα λόγια ενός μεγάλου Γερμανού χιουμορίστα, του Έριχ Καίστνερ, ίσως απηχούν ώς ένα βαθμό την αντίφαση στην οποία βρέθηκε αιχμάλωτος ο Μπελ τις δύο τελευταίες δεκαετίες του βίου του: «Οι καλλιτέχνες της σάτιρας είναι ηθικολόγοι. Οι καλλιτέχνες της σάτιρας αδυνατούν να μείνουν σιωπηλοί, διότι έχουν μέσα τους το δασκαλίκι. [...] Κάπου, στην πιο απόμερη γωνίτσα της καρδιάς τους ανθίζει ντροπαλή [...] η ανόητη ελπίδα πως ίσως οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν λίγο, τόσο δα λιγουλάκι καλύτεροι...». [1] Γνωστή η ρήση από επιστολή του Μπελ: «Να γράψω ήθελα από πάντα, το επιχείρησα νωρίς, τα λόγια όμως τα βρήκα αργότερα». [2] Η ιστορία έχει ως εξής: Σε έναν τόπο και χρόνο απροσδιόριστο, ο κεντρικός χαρακτήρας του διηγήματος συλλαμβάνεται από το όργανο της τάξης επειδή το πρόσωπό του δείχνει λυπημένο, πράγμα που απαγορεύεται διά νόμου. Ο ήρωας δικάζεται και καταδικάζεται σε πενταετή φυλάκιση. Βγαίνοντας από τη φυλακή, έχει πλέον αναμορφωθεί: το πρόσωπό του δείχνει διαρκώς χαρούμενο. Μόνο που στα πέντε χρόνια που έχουν μεσολαβήσει, τα πράγματα έχουν αλλάξει: τώρα πια, απαγορευμένο είναι το γέλιο. [3] Όπου ως «μαύρα πρόβατα» νοούνται οι «ντροπές της οικογένειας», τα μέλη εκείνα που ποτέ δεν ανταποκρίνονται στις προσδοκίες των υπολοίπων, που γλεντούν τη ζωή τους συσσωρεύοντας χρέη και την τελευταία στιγμή κερδίζουν το λαχείο, τα ξεπληρώνουν και πεθαίνουν, κληροδοτώντας τον ρόλο σε κάποιο νεότερο μέλος. [4] Ενδεικτικά: «Der Zwerg und die Puppe» («Ο νάνος και η κούκλα»), του 1951, με ήρωα έναν άνθρωπο που επάγγελμά του είναι να ρωτά τι πιστεύουν οι άλλοι για τον Θεό· «Im Lande der Rujuks» («Στη χώρα των Ρούγιουκ»), του 1953, σχετικά με τον μοναδικό μαθητή ενός επιστήμονα-ερευνητή που έχει αφιερώσει τη ζωή του στη μελέτη κάποιου μυστηριώδους (ανύπαρκτου;) πολιτισμού· «Hier ist Tibten!» («Σταθμός Τίμπτεν!»), του 1953, όπου ο κεντρικός χαρακτήρας έχει ως μοναδικό καθήκον να ανακοινώνει στους επιβάτες του τρένου τον σταθμό Τίμπτεν· και το κλασικό «Der Wegwerfer» («Ο ξεσκαρταριστής») του 1957, για έναν άνθρωπο που μοναδική δουλειά του είναι να ξεσκαρτάρει τα διαφημιστικά φυλλάδια από την πρωινή αλληλογραφία μιας εταιρείας. [5] «Η απομάκρυνση των στρατευμάτων» και «Όταν ξέσπασε ο πόλεμος» / «Όταν ο πόλεμος τελείωσε». [6] Ένα από τα πιο χαριτωμένα περιστατικά στην κάπως παρανοϊκή ιστορία της λασπολογίας εις βάρος του Μπελ περί συμπάθειας προς την τρομοκρατία ήταν το ατυχές σχόλιο του τότε προέδρου της Γερμανικής Δημοκρατίας (προερχόμενου από το Χριστιανοδημοκρατικό Κόμμα), Καρλ Κάρστενς, ότι «πριν από μερικούς μήνες ο συγγραφέας Χάινριχ Μπελ έγραψε με το ψευδώνυμο Καταρίνα Μπλουμ ένα βιβλίο που συνιστά υπεράσπιση της βίας».

Ο διηγηματογράφος Χάινριχ Μπελ

Σύνδεση