Πάουντ: Ιδιοφυΐα, κομφουκιανιστής, φασίστας και τρελός

ΑRΒ – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS A. David Moody, Ezra Pound: Poet: A Portrait of the Man and His Work, Volume II: The Epic Years, 1921–1939, Oxford University Press, σελ. 421 Η μοναδική συνάντηση του Έζρα Πάουντ με τον μεγάλο του ήρωα, τον Μπενίτο Μουσολίνι, έλαβε χώρα στις 5.30 το απόγευμα της Δευτέρας 30 Ιανουαρίου 1933. Το επιβλητικό «γραφείο» του Μουσολίνι ήταν η πελώρια Σάλα ντελ Μαπαμόντο (18 μέτρα μήκος, 12 μέτρα πλάτος, 12 μέτρα ύψος) στον πρώτο όροφο του Παλάτσο ντι Βενέτσια στη Ρώμη. Ο Ντούτσε, ή Capo del Governo[1] όπως τον αποκαλούσε ο Πάουντ, εργαζόταν μέσα σε αυστηρά επιβεβλημένη σιωπή πάνω σε ένα γραφείο, όπου ήταν ακουμπισμένη μια χειροβομβίδα, στην άλλη άκρη τής κατά τα άλλα άδειας αίθουσας. Ο Poeta είχε φέρει μαζί του δύο αντικείμενα που έλπιζε ότι θα ενδιέφεραν τον ανώτατο άρχοντα της Ιταλίας: το ένα ήταν μια πολυτελής έκδοση της Σπουδής των Κάντος Ι-ΧΧΧ από την Hours Press (η οποία κυκλοφόρησε το 1930 από τη δραστήρια και εύπορη Νάνσι Κανάρντ σε 212 αντίτυπα), και το άλλο ήταν μια χειρόγραφη λίστα με 18 ιδέες τις οποίες ήθελε να προτείνει στον Μουσολίνι. Από τα όσα διαμείφθηκαν έχουμε μόνο τις περιγραφές του Πάουντ σε διάφορες επιστολές, συζητήσεις, και το Κάντο XLI. Ο Πάουντ είπε αργότερα στην κόρη του, τη Μαίρη ντε Ράχελβιτς, ότι ο Μουσολίνι άρχισε να «σκαλίζει» το βιβλίο ώσπου συνάντησε ένα χαρακτηριστικό δείγμα παουντικής μίμησης στο Κάντο XVI: «Κοίτα βρε τι φχιάχνει ο Τρότζκ'ς, φχιάχνει μια ερείνη ντρουπή!!». «Μα αυτά δεν είναι αγγλικά», αναφώνησε ο Ντούτσε, που εκείνη την εποχή μάθαινε τη γλώσσα. «Όχι», του εξήγησε ο Πάουντ, «είναι πώς φαντάζομαι ότι θα μιλούσε τα αγγλικά ένας Εβραίος της Ευρώπης». Ο Μουσολίνι απ’ ό,τι φαίνεται, βρήκε την ιδέα να περιλαμβάνει το ποίημα ένα τόσο ασεβές και χοντροκομμένο αστείο εξαιρετικά “divertente” – διασκεδαστική. Ωστόσο, απ’ ό,τι φαίνεται δεν βρήκε εξίσου διασκεδαστικές τις δεκαοχτώ προτάσεις του οικονομικού σχεδίου του Πάουντ, βασικό στοιχείο του οποίου ήταν η κατάργηση των φόρων. «Αχ, αυτά τα πράγματα δεν τα απαντάς έτσι αβασάνιστα. Όχι, κι όσο γι’ αυτό με τους φόρους… Ωχού! ΑΥΤΟ θέλει σκέψη». Παρά τις αμφιβολίες του, ζήτησε από τον Πάουντ να δακτυλογραφήσει τις οικονομικές προτάσεις του και να παραμείνει στη Ρώμη μη τυχόν έκρινε χρήσιμη την περαιτέρω ανταλλαγή απόψεων. Ο Πάουντ, που κάθε άλλο παρά συνεσταλμένος ήταν, ενοχλούσε ασταμάτητα τον ιδιαίτερο του Capo ρωτώντας για το δεύτερο ραντεβού, αλλά η πρόσκληση δεν ήρθε ποτέ. Ο Πρωθυπουργός είχε πιο επείγοντα θέματα να ασχοληθεί από τις εκκεντρικές οικονομικές ιδέες ενός Αμερικανού ποιητή: περίπου πέντε ώρες πριν τη μοναδική συνάντηση μεταξύ του Ποιητή και του Ντούτσε, ο Αδόλφος Χίτλερ διορίστηκε καγκελάριος της Γερμανίας. Ο Μουσολίνι είχε ανέλθει στην εξουσία έντεκα χρόνια νωρίτερα, αφού προέλασε με τις δυνάμεις του στη Ρώμη, όπου κήρυξε, με τις ευλογίες του βασιλιά, τη γέννηση της φασιστικής νέας τάξης. Το 1922 ήταν μεγάλη χρονιά και για τους επαναστάτες των γραμμάτων του Πάουντ: Ο Οδυσσέας του Τζόυς εκδόθηκε επιτέλους στο Παρίσι στις 2 Φεβρουαρίου, και σχεδόν ένα μήνα νωρίτερα, ο Τ. Σ. Έλιοτ είχε σταματήσει στο διαμέρισμα του Πάουντ στο Παρίσι, στον δρόμο από τη Λωζάννη στο Λονδίνο, αφήνοντας στον φίλο του το χειρόγραφο ενός εκτενούς ποιήματος μέσα από το οποίο il miglior fabbro[2], όπως τον χαρακτηρίζει η αφιέρωση του ποιήματος, εξόρυξε την Έρημη Χώρα, η οποία δημοσιεύτηκε στα The Criterion και The Dial αργότερα την ίδια χρονιά. Ο Οδυσσέας κυκλοφόρησε σε περιορισμένη και ακριβή έκδοση από τη Σίλβια Μπιτς, την ιδρύτρια του Shakespeare & Co., και σύντομα θα συναντούσε ένα σωρό προβλήματα λογοκρισίας· παρ’ όλα αυτά ο Πάουντ θεώρησε ότι η ολοκλήρωση του “roman réaliste par excellence”[3] του Τζόυς εγκαινίαζε μια νέα εποχή, και άρχισε να χρονολογεί τις επιστολές του σύμφωνα με ένα ημερολόγιο που ξεκινούσε από τα μεσάνυχτα μεταξύ 29 και 30 Οκτωβρίου του 1921, τη στιγμή που ο Τζόυς έγραψε το τελευταίο «Ναι» της Μόλλυ Μπλουμ. Έτος 1 p.s.U. = το έτος post scriptum Ulysses, μετά γραφήν Οδυσσέως. Με τον καιρό, ωστόσο, τα κατορθώματα του Μουσολίνι θα επισκίαζαν εκείνα του Ιρλανδού συγγραφέα στα μάτια του Πάουντ, και ο Πάουντ θα υιοθετούσε το Ιταλικό Φασιστικό ημερολόγιο αντί του λογοτεχνικού, μοντερνιστικού δικού του. The Epic Years: αυτός είναι ο υπότιτλος με τον οποίο ο A. Ντέιβιντ Μούντι χαρακτηρίζει τη μέση περίοδο της καριέρας του Πάουντ. Ο Πάουντ, στον διάσημο ορισμό του, περιέγραψε το επικό ποίημα ως ένα ποίημα που περιέχει ιστορία, και η μεταπήδηση από το ημερολόγιο που θεσπίστηκε σε ανάμνηση της ολοκλήρωσης του Οδυσσέα σε εκείνο που θεσπίστηκε σε ανάμνηση της κατάληψης της εξουσίας από τον Μουσολίνι μπορεί να ερμηνευτεί ως ένα μικρό παράδειγμα της αυξανόμενης εμπλοκής του με τα ιστορικά γεγονότα του καιρού του κατά τη διάρκεια εκείνης της περιόδου, καθώς και της εντεινόμενης εικόνας που είχε για τον εαυτό του ως επικού ήρωα που θα έσωζε τον δυτικό πολιτισμό, αρκεί να μπορούσε να κάνει εκείνους που είχαν την εξουσία να τον ακούσουν. «Ωχού!» – αυτό το διφορούμενο μουγκρητό του Μουσολίνι μόλις είδε το οικονομικό σχέδιο του Πάουντ για ένα χαρούμενο φασιστικό μέλλον ήταν πάνω-κάτω η αντίδραση που είχαν οι διάφοροι Αμερικανοί γερουσιαστές και εκπρόσωποι του Κογκρέσου τους οποίους ο Πάουντ βομβάρδιζε με επιστολές και οδηγίες, και μάλιστα, σε μια δονκιχοτική απόπειρα να διαμορφώσει την εξωτερική και εσωτερική πολιτική της χώρας του σύμφωνα με τη δική του γραμμή, τους επέπληξε αυτοπροσώπως σε μια επίσκεψή του στο Κογκρέσο το 1939. Η πολυδημοσιευμένη φωτογραφία των Τζόυς, Πάουντ, Φορντ Μάντοξ Φορντ και του δικηγόρου και προστάτη των τεχνών Τζον Κουίν, που τραβήχτηκε στο διαμέρισμα της οδού ντε Σεν Περ το 1923. Η συγγραφή των Κάντος, που περιλαμβάνουν πολλή ιστορία, κυρίως διάφορων κινεζικών δυναστειών και της πρώιμης Αμερικανικής Δημοκρατίας, αποτελούσε μονάχα ένα στοιχείο της αποστολής του Πάουντ· έκρινε επίσης επιβεβλημένο να αναγκάσει τον Μουσολίνι και τους βαθιά νυχτωμένους νομοθέτες της Αμερικής να πάρουν στα σοβαρά τις απόψεις του και να προσαρμόσουν αναλόγως την πορεία τους. Ορισμένες φορές, ο χαρακτηρισμός «επική» μοιάζει πραγματικά να είναι η κατάλληλη λέξη για την εμμονική και τελικά καταστροφική συμπεριφορά του Πάουντ εκείνα τα χρόνια, και οπωσδήποτε ταιριάζει γάντι στην αδιαφιλονίκητη εμπιστοσύνη του στην οξύνοια και τη δύναμή του να σώσει τον κόσμο· άλλοτε όμως ο χαρακτηρισμός «ψευτοεπική», ή ακόμη και «φαρσοειδής», μοιάζει να της ταιριάζει καλύτερα. Ο πρώτος τόμος της προγραμματισμένης τριλογίας του Μούντι εξιστορούσε τα χρόνια του Πάουντ ως enfant terrible[4] στο Λονδίνο. Ενώ ο Έλιοτ, που σαν οπόσουμ (κατά το εύστοχο παρατσούκλι που του κόλλησε ο Πάουντ), ασχολιόταν με το να γίνει αρεστός στη λογοτεχνική και κοσμική αριστοκρατία, στις τάξεις της οποίας επιδίωξε, και αρκετά γρήγορα κατόρθωσε, να αποκτήσει κύρος και δύναμη, ο Πάουντ έπαιζε τον ρόλο του τρελού μποέμ ποιητή. Η αποστροφή του για τη μικρόψυχη, στενοκέφαλη λογοτεχνική σκηνή την οποία έλπιζε να κινητοποιήσει και να εμποτίσει με την παουντική ενέργεια και τις παουντικές αρχές δίνει τον κυρίαρχο τόνο στον «Χιου Σέλγουϊν Μόμπερλι» του 1920, στο ποίημα που περιέγραψε ως αποχαιρετισμό στην πόλη που εγκατέλειπε, μια πόλη που στην πραγματικότητα κάθε άλλο παρά άσχημα του είχε φερθεί. Ο Πάουντ και η Αγγλίδα σύζυγός του, η Ντόροθι (μητέρα της οποίας ήταν η Ολίβια Σαίξπηρ, πρώην ερωμένη του Γέητς), εγκαταστάθηκαν στο Παρίσι, στην οδό ντε Σεν Περ τον Απρίλιο του 1921. Αυτός ο τόμος ξεκινά με τον sage-homme (τον μαιευτή – χρησιμοποιεί ο ίδιος τον όρο σε μια επιστολή προς τον Έλιοτ τον Ιανουάριο του 1922) του μοντερνισμού να προΐσταται στη γέννηση του Οδυσσέα και της Έρημης Χώρας, ενώ ταυτόχρονα αναρωτιέται ποια είναι η δική του συμβολή στο ρεύμα. Ο «Χιου Σέλγουϊν Μόμπερλι» παρά το εγκώμιο που του έπλεξε ο κατά κανόνα μάλλον αυστηρός Φ. Ρ. Λίβις, στην πραγματικότητα είναι ψιλοχάλια, και τα σχεδιάσματα των πρώτων κάντος που είχε ξεκινήσει στο Λονδίνο ήδη από το 1915 βρίσκονταν ακόμη σε κατάσταση ρευστότητας και αβεβαιότητας. Το ποίημα το οποίο στην πορεία έγινε το υπέροχο Κάντο ΙΙ ήταν ο πρώτος καρπός της διετούς παραμονής του στο Παρίσι. Παρότι αποτελεί κολάζ διαφόρων πηγών, έχει ως επίκεντρο μια εκδοχή της αφήγησης του Ακοίτη στο Βιβλίο ΙΙΙ των Μεταμορφώσεων του Οβίδιου για τη δράση του Διόνυσου ή Βάκχου. Ο νεαρός θεός, αφού πιάστηκε αιχμάλωτος στο νησί της Χίου από ναύτες που ήθελαν να τον πουλήσουν σκλάβο, σταματάει το πλοίο τους καταμεσής της θάλασσας: τα κουπιά και τα πανιά τους σκεπάζονται από κισσούς («αμπελόφυλλα στους σκαρμούς») και οι ναύτες μεταμορφώνονται σε δελφίνια («λέπια στους μύες του βουβώνα»). Φασματικοί περιφερόμενοι λύγκες, πάνθηρες και λεοπαρδάλεις συνωστίζονται γύρω από τον Διόνυσο, όπως καταγράφει ο Ακοίτης: και μέσα απ’ το τίποτα, μια ανάσα ζεστή ανάσα στους αστραγάλους μου, Θηρία σαν σκιές σε γυαλί... τρίχωμα που χαϊδεύει το γυμνό μου γόνατο, Αέρινα θηκάρια που θροΐζουν, ξηρές μορφέςστον αιθέρα.[5] Η άκοπη νίκη του θεού εναντίον των εχθρών του λειτουργεί σχεδόν ως αλληγορία της θριαμβευτικής καλλιτεχνικής επανάστασης που αποτελούσε το ιδανικό του Πάουντ· όπως ο Διόνυσος και οι λάτρεις του νίκησαν όσους τους αψηφούσαν, έτσι και ο Πάουντ με την ατρόμητη ομάδα των μοντερνιστών θα υπερνικούσαν τους αντιπάλους τους, τους στενόμυαλους φρουρούς του status quo. Στον Πάουντ άρεσε να σκέφτεται τον εαυτό του ως διονυσιακή μορφή, ως απελευθερωτή – «ΙΩ, ΖΑΓΡΕΥΣ!» αναφωνεί στο Κάντο XVII, όπου ο Ζαγρεύς είναι ένας θεός της ελληνικής μυθολογίας που συχνά ταυτίζεται με τον Διόνυσο. Και σαν τον Ζαγρέα ή Διόνυσο, ο Πάουντ σίγουρα ένιωθε πως ήταν ικανός να μεταμορφώσει οτιδήποτε άγγιζε: την ποίηση, τη μουσική, την οικονομία, την ιστορία, τα έργα και τα μυαλά των άλλων συγγραφέων, την πολιτική του Μουσολίνι ή του Φραγκλίνου Ντ. Ρούζβελτ, αρκεί αυτός ο απείθαρχος πρόεδρος να ερχόταν στα συγκαλά του και να συμφωνούσε να τον συναντήσει. Αν αφαιρέσει κανείς από αυτή τη φιλοσοφία του «μπορώ» τους μυθολογικούς όρους και παραλληλισμούς, ο Πάουντ συχνά μπορεί να αναδειχθεί ως κλασικό, καίτοι ακραίο, παράδειγμα του εμερσονικού ιδεώδους της αυτάρκειας. Γιατί να σε αποτρέψει η έλλειψη μουσικής κατάρτισης από το να γράψεις κάνα-δυο όπερες, και μάλιστα από το να αναπτύξεις μια εντελώς «καινούρια θεωρία της αρμονίας;». Παρότι δεν είσαι επαγγελματίας ξυλουργός, γιατί να μη φτιάξεις μόνος σου τα έπιπλά σου, όπως έκανε ο Πάουντ για το διαμέρισμά τους στην οδό ντε Σεν Περ; (Σε μια πολυδημοσιευμένη φωτογραφία των Τζόυς, Πάουντ, Φορντ Μάντοξ Φορντ, και του δικηγόρου και προστάτη των τεχνών Τζον Κουίν που τραβήχτηκε στο εν λόγω διαμέρισμα το 1923, ο Φορντ κάθεται επιφυλακτικά, ενώ ο Κουίν μάλλον βασιλικά, πάνω στις δημιουργίες του Πάουντ, ενώ ο Τζόυς, που πιθανότατα διάλεξε πρώτος πού θα καθίσει, είναι μισοξαπλωμένος σε μια αναπαυτική πολυθρόνα.) Η ιστορία της Κίνας είναι τρομερά περίπλοκο θέμα, ιδίως για κάποιον που έχει περιορισμένη γνώση της γλώσσας· όμως με την αγορά μιας δεκατριάτομης, γαλλικής Histoire de Chine που εκδόθηκε στα τέλη του 18ου αιώνα, ο Πάουντ αισθάνθηκε πως είχε όλα τα εφόδια για να μετατρέψει αιώνες κινεζικής ιστορίας σε μια ακριβή και διαφωτιστική ποιητική αφήγηση (Κάντος LII–LXI) η οποία παρουσιάζει μορφές καλής και κακής διακυβέρνησης. Αυτό που ανακάλυψε ήταν το παίδευμα, όρος που δανείστηκε από τον Γερμανό ανθρωπολόγο Λέο Φρομπένιους, τον οποίο ο Πάουντ ερμήνευσε ως «το δραστικό στοιχείο της εποχής, το σύμπλεγμα των ιδεών που είναι σπερματικό σε μια δεδομένη περίοδο… και διέπει ενεργά κάθε σκέψη και δράση». Αυτό το παίδευμα θα είναι πιο ενεργό και αισθητό στα έργα και τις πράξεις των ιδιοφυών της εποχής, κι έτσι, στο Τζέφερσον ή/και Μουσολίνι (1935), επιχείρησε να εξερευνήσει το πώς αυτές τις δύο, εκ πρώτης όψεως κάπως αντιθετικές μορφές, μπορούσαν να θεωρηθούν παρόμοιες προσωποποιήσεις της βούλησης ή θέλησης, και ηρωικοί πολέμιοι της μεγάλης πληγής της τοκογλυφίας που, κατά την άποψη του Πάουντ, απειλούσε όλες τις πτυχές της ζωής με νόημα: Η usura σφαγιάζει το παιδί στη μήτρα Αναχαιτίζει του νέου την ερωτική ορμή Την παράλυση φέρνει στο κρεβάτι, τρυπώνει ανάμεσα στη νεαρή νύφη και τον γαμπρό CONTRA NATURAM Ο ιδιοφυής που στηρίζεται στις δυνάμεις του θα ξέρει ακριβώς ποια είναι η φύση, και ποιες κοινωνικές, πολιτικές και οικονομικές ρυθμίσεις δεν είναι CONTRA NATURAM. Συχνά και ο ίδιος ο Πάουντ υπαινίσσεται ότι ο καλύτερος τρόπος κατανόησης του παιδεύματος μιας κουλτούρας είναι ο επιλεκτικός δειγματισμός –ή το ξεφύλλισμα όπως θα το χαρακτήριζαν ενδεχομένως οι αμφισβητίες του– παρά η ενδελεχής μελέτη. «Αλήθεια», παρατήρησε σε μια επιστολή του 1916 στην Άιρις Μπάρι, «ΔΕΝ χρειάζεται να ξέρεις μια γλώσσα. Αυτό που ΧΡΕΙΑΖΕΤΑΙ, και πάρα πολύ μάλιστα, είναι να ξέρεις τις μερικές εκατοντάδες λέξεις των λίγων πραγματικά καλών ποιημάτων που έχει η κάθε γλώσσα». Φυσικά, το δόγμα της αυτάρκειας οδηγεί στη δημοκρατία, παρά στον αυταρχισμό, και ενδεχομένως θα μπορούσε κανείς να πει ότι στηρίζει τον καπιταλισμό του laissez-faire, τον οποίο ο Πάουντ απεχθανόταν, ή και λειτουργεί ως ιδεολογική συγκάλυψη για τις αρπακτικές τάσεις των ληστοβαρόνων του. Σίγουρα ο Πάουντ δεν έχει τίποτα από laissez-faire· ο Μούντι καταβάλλει σκληρές προσπάθειες για να δείξει την ειλικρινή επινοητικότητα με την οποία επιχείρησε να εναρμονίσει το όραμα μιας ιδανικής Αμερικής, το οποίο βασιζόταν κυρίως στις ερμηνείες του για τις ζωές και τα γραπτά του Τζέφερσον και του Τζον Άνταμς, με τον θαυμασμό του για τη μεταδημοκρατική επιβολή της τάξης σε μια χαοτική Ιταλία από τον Μουσολίνι – την αποξήρανση των ελονοσιογόνων βάλτων και τη συνέπεια στα δρομολόγια των τρένων. Οι μουσολινικές απόψεις του Πάουντ στα τέλη της δεκαετίας του 1920 και τη δεκαετία του 1930 , όπως δείχνει ο Μούντι, δεν είναι εντελώς ασύμπτωτες με ένα φάσμα απόψεων που ακούγονταν ευρέως και στην Αμερική και στην υπόλοιπη Ευρώπη, παρότι αρκετοί άλλοι ποιητές, όπως ο Λουίς Ζουκόφσκι, ο Μπέιζιλ Μπάντινγκ και ο Ουίλλιαμς Κάρλος Ουίλλιαμς, δεν ήθελαν να έχουν καμία σχέση με την πορεία που είχαν πάρει οι πολιτικές πεποιθήσεις του Πάουντ. «Με πιάνει αηδία που σε βλέπω να λούζεσαι τέτοιες βρομιές» έγραφε ο Μπάντινγκ τον Δεκέμβριο του 1938, αφού διάβασε μια επιστολή του Πάουντ προς τον Ζουκόφσκι (ο οποίος ήταν Εβραίος) όπου υπερασπιζόταν τον Χίτλερ: «Γιατί βρίζετε τον Αδόλφο/», ρωτούσε επιθετικά ο Πάουντ, «γιατί δεν έρχεστε στο ψαχνό / στη NESCHEK [τοκογλυφία στα Εβραϊκά] και την αναθεματισμένη βεντέτα των λεχριτών των Ρότσιλντ που κρατάει 150 χρόνια / και τώρα πέφτει πάνω στον Εβραϊσμό εν γένει». Τέτοια χονδροειδής και δηλητηριώδης προκατάληψη, δήλωσε ο Μπάντινγκ, καθιστούσε τον Πάουντ «εχθρό της ανθρωπότητας εν γένει». Ο Μούντι είναι ένας οξυδερκής και έξοχα σχολαστικός οδηγός στις απόψεις, τη συμπεριφορά και τα γραπτά του Πάουντ. Σε αντίθεση με τον Χάμφρεϊ Κάρπεντερ, το ευκολοδιάβαστο A Serious Character: The Life of Ezra Pound του οποίου εκδόθηκε το 1988, ο Μούντι συμπεριλαμβάνει μακροσκελείς και εξονυχιστικές αναλύσεις συγκεκριμένων κάντος. Η ζωή του Πάουντ, από τη γέννησή του στο Χέιλι του Άινταχο το 1885 έως τον θάνατό του στη Βενετία το 1972, αποτελεί τόσο συναρπαστικό και διασκεδαστικό ανάγνωσμα σχεδόν σε κάθε φάση της, που σε βάζει σε μεγάλο πειρασμό να προσπεράσεις την ανάλυση της συχνά απωθητικής ποίησης που έγραφε για χάρη μιας αφήγησης που συλλαμβάνει τις προστριβές και την τρέλα, το δράμα της ιστορίας του, το «απίστευτο ταξίδι του» – για να δανειστώ μια φράση που προτιμούν οι συμμετέχοντες στα ριάλιτι σόου. Αν ο Μούντι είναι, γενικά, λιγότερο πιπεράτος και συναρπαστικός από τον Κάρπεντερ, αυτό συμβαίνει επειδή επιδιώκει τόσο να αναλύσει ακαδημαϊκά το έργο του ποιητή όσο και να μας δώσει ένα πλούσιο και λεπτομερές πορτρέτο του ανθρώπου. Παρότι καταδικάζει σταθερά τον αντισημιτισμό του Πάουντ, ο οποίος έμελλε να ξεσπάσει σχεδόν θεαματικά στις εκπομπές που έκανε κατά τη διάρκεια του πολέμου στη Ρώμη (και ως εκ τούτου θα παρουσιαστούν στον επόμενο τόμο), ο Μούντι βλέπει τον Πάουντ με μια συμπάθεια που λίγες φορές έχει μια ελαφρά χροιά αγανάκτησης. Οι βιτριολικές επιθέσεις του ποιητή στο τραπεζικό σύστημα, σημειώνει στον πρόλογό του, δεν ακούγονται ανοίκειες στα αφτιά των αναγνωστών του εικοστού πρώτου αιώνα· και όσο ανεφάρμοστες κι αν ήταν οι λύσεις που πρότεινε, ο βίαιος θυμός του για τον πόνο που προκάλεσαν στους απλούς ανθρώπους κατά τη διάρκεια της Ύφεσης η απληστία και η αδικοπραγία των οικονομικών φορέων μάς επιτρέπει, διατείνεται ο Μούντι, να δούμε τον μαινόμενο ποιητή ως έναν «ατελή ιδεαλιστή», η επιδίωξη του οποίου να φέρει πιο δίκαια συστήματα διακυβέρνησης ήταν στην πραγματικότητα ηθική και χρηστή, παρ’ όλο που την αμαύρωσε ο αντισημιτισμός. Στο διάστημα που καλύπτει αυτό το βιβλίο, ο Πάουντ στράφηκε όλο και περισσότερο στον Κομφούκιο ως πηγή μοντέλων καλής διακυβέρνησης, ελκόμενος ιδίως από την έμφαση του Ta Hio στον κρίσιμο ρόλο που διαδραματίζει ο «ακριβής λεκτικός ορισμός» στις διεργασίες της αυτοπειθαρχίας που αποτελούσαν τη βάση της κομφουκιανής ιδέας της τάξης. «Έχοντας επιτύχει αυτόν τον ακριβή λεκτικό ορισμό» οι μύστες του κομφουκιανισμού «σταθεροποίησαν τις καρδιές τους»: Έχοντας επιτύχει την αυτοπειθαρχία, έβαλαν τα σπίτια τους σε τάξη· έχοντας τάξη στα σπίτια τους, έφεραν την καλή διακυβέρνηση στις πολιτείες τους· κι αφού οι πολιτείες τους κυβερνιούνταν καλά, στην αυτοκρατορία επικράτησε ισορροπία. Στη ρίζα αυτού του ολιστικού οράματος βρίσκεται το ιδεώδες της γλωσσικής ακρίβειας που είχε διατυπώσει ο Πάουντ την εποχή του Εικονισμού – «η άμεση θεώρηση του πράγματος»· επιπλέον, του πρόσφερε ένα μέσο για να ενοποιήσει την έννοια της ατομικής ευθύνης με την επιταγή της επιβολής της καλής διακυβέρνησης στο κράτος, επιτρέποντας μια μίξη της πολιτικής του Τζέφερσον με τις εκφοβιστικές τακτικές του Μουσολίνι. Όταν η Ιταλία εισέβαλε στην Αβησσυνία το 1935, ο Πάουντ θεώρησε πως επρόκειτο για μια καλοήθη επέκταση της αυτοδιοίκησης του Capo: «Το αφεντικό ξέρει τι κάνει», επέμενε στον ανήσυχο πατέρα του, ενώ ταυτόχρονα διαβεβαίωνε τον γερουσιαστή Ουίλλιαμ E. Μπόρα ότι «μπορείτε να έχετε τη συνείδησή σας απολύτως καθαρή πως οι 7 εκατομμύρια υποταγμένοι κάτοικοι της Αβησσυνίας θα ωφεληθούν από την κατάκτηση». Με δεδομένη πόσο σημαντική θεωρούσε ο Κομφούκιος την ευτυχή τάξη της οικογενειακής μονάδας στην αλληλουχία των ηθικών κύκλων που προέκυπταν από τη σταθερή καρδιά και τη γλωσσικά ακριβή αυτοπειθαρχία, ο Μούντι αναρωτιέται εύλογα εάν ο Πάουντ αναλογίστηκε ποτέ τα του οίκου του, που σε καμία περίπτωση δεν συμβάδιζαν με τον κομφουκιανισμό. Το καλοκαίρι του 1923 στο Παρίσι ο Πάουντ ξεκίνησε μια σχέση η οποία θα κρατούσε σαράντα εννέα χρόνια με τη γεννημένη στο Οχάιο βιολίστρια Όλγα Ραντζ, ενώ η Ντόροθι βρισκόταν στο Λονδίνο για να φροντίσει την πρόσφατα χηρεύσασα μητέρα της. Η ατσάλινη Όλγα αποφάσισε πολύ γρήγορα ότι ο Πάουντ θα ήταν ο πατέρας του παιδιού της, γράφοντας περιχαρής στο ημερολόγιό της ότι είχε “piantato un figlio”[6] τον Νοέμβριο του 1924. Ο figlio αποδείχτηκε κόρη, η Μαίρη, η οποία γεννήθηκε στο Τυρόλο τον Ιούλιο του 1925. Κατά δική της ομολογία, ωστόσο, η Όλγα δεν είχε επ’ ουδενί μητρικό φίλτρο, και «καθόλου ταλέντο σε αυτό», αρνήθηκε να θηλάσει, και προέτρεψε τον Πάουντ να βιαστεί αν ήθελε να δει τη “leoncina”[7] ζωντανή αφού «μάλλον δεν θα ζήσει – έχει μείνει πολύ λίγο από δαύτο». Η επόμενη επιστολή της Όλγα, στις 22 Ιουλίου, καταγράφει μια καλοτυχία της μικρής λιονταρίτσας: «Είναι εδώ μια contadina[8] που έχασε το παιδί της – που μπορεί να το θηλάσει τουλάχιστον για μερικές εβδομάδες… Νομίζω ότι αν κάνει την αρχή θα τα καταφέρει – φαίνεται πολύ βλοσυρό και αποφασισμένο». Όταν τελικά έφτασε ο Πάουντ, η αποφασιστικότητα της Μαίρης την είχε βοηθήσει να τα καταφέρει, και γρήγορα παραδόθηκε σε μόνιμη βάση στη φροντίδα της contadina και του συζύγου της, του ζεύγους Μάρτσερ, αφήνοντας ελεύθερους τους γονείς της να ακολουθήσουν τις καλλιτεχνικές τους καριέρες, και τον δεσμό τους, απαλλαγμένοι από τις γονεϊκές ευθύνες. Ο Έζρα Πάουντ το 1928 στη Βιέννη, φωτογραφημένος από τον Μπιλ Μπραντ. Πόσα ήξερε η Ντόροθι; Πόσο την ένοιαζε; Ο Μούντι υπαινίσσεται ότι την ένοιαζε πάρα πολύ, κι ότι η επιθυμία της για εκδίκηση ήταν αυτό που την έσπρωξε να πάρει το πλοίο από τη Γένοβα για το Κάιρο περίπου πέντε μήνες μετά τη γέννηση της Μαίρης. Παρότι είχε ξεκαθαρίσει ότι δεν ήθελε να κάνει παιδιά, επέστρεψε από το ταξίδι έγκυος· ο πατέρας, που στο κείμενο ο Μούντι τον αναφέρει μόνο ως Ρ., ήταν Αιγύπτιος, όπως μαρτυρούσε το όνομα που δόθηκε στο βρέφος, Ομάρ, κατά τη γέννησή του στο Παρίσι στις 10 Σεπτεμβρίου του 1926. Μια υποσημείωση μάς εφιστά την προσοχή σε ένα γράμμα που έλαβε η Ντόροθι τον Ιανουάριο του 1939 από έναν αξιωματικό του αιγυπτιακού στρατού που λεγόταν λοχαγός Ε. Χασάν Ριφάι, η οποία περιείχε μερικά γραμματόσημα για τη συλλογή του Ομάρ, καθιστώντας τον πιθανότερο υποψήφιο. Ο Χεμινγουέι, και όχι ο σύζυγός της, ήταν εκείνος που πήγε την Ντόροθι στην κλινική όταν ήρθε η ώρα της, αλλά ο Πάουντ ανακήρυξε ο ίδιος τον εαυτό του πατέρα του παιδιού στο πιστοποιητικό γεννήσεως. Σε ένα λακωνικό σημείωμα προς τον πατέρα του, ο Πάουντ ανακοίνωσε στους γονείς του, τον Χόμερ και την Ίζαμπελ, το χαρμόσυνο νέο ότι είχαν γίνει παππούδες (δεν γνώριζαν ακόμη την ύπαρξη της Μαίρης): «Αγαπητέ πατέρα | η επόμενη γενιά (άρρεν) έφτασε. | Η Ντ. και αυτό φαίνονται καλά. | Ο Φορντ έρχεται στις ΗΠΑ για διαλέξεις τον Οκτώβριο. | Του είπα ότι μάλλον θα χαρείτε να τον φιλοξενήσετε. | Περισσότερα σε λίγο. | Ειλικρινώς δικός σας | Ε.» Δεν θα ανακάλυπταν πως ο Πάουντ δεν ήταν στ’ αλήθεια ο βιολογικός πατέρας του Ομάρ μέχρι το 1939. Η Ντόροθι γρήγορα έδειξε ότι δεν ήταν πιο έτοιμη από την Όλγα να αναλάβει ενεργά τον ρόλο της μητέρας. Πρώτα τον εμπιστεύτηκε σε μια παραμάνα στο Παρίσι, και στην ηλικία των εννέα μηνών τον έβαλε στο Norland Institute and Nurseries στο Κένσινγκτον. Πόσο εκδικητικό θρίαμβο, αναρωτιέται κανείς, κρύβει το σχόλιο της Ντόροθι σε μια επιστολή στον Πάουντ από το Λονδίνο, που γράφηκε λίγο αφότου είχε ξεφορτωθεί τον γιο της κατ’ αυτόν τον τρόπο: «Τα μάτια του Ομάρ τα βγάζουν όλα τελείως στη φόρα, ο Θεός να βάλει το χέρι του». Ο Μούντι είναι μάλλον επικριτικός απέναντι στη συμπεριφορά της Ντόροθι μέσα σε αυτό το μπέρδεμα, παρουσιάζοντάς την ως «Μαινάδα που φορούσε τη μάσκα της τέλειας κυρίας» απατώντας τον σύζυγό της «με προμελέτη και ψυχρή αποφασιστικότητα, και κατά τρόπο που παραβίασε κατάφωρα τις αρχές και τις προκαταλήψεις της τάξης της». Ο Πάουντ, από την άλλη, απεικονίζεται ως άτυχο θύμα του ερωτικού τριγώνου, ως παραστρατημένος αλλά στωικός ήρωας που «αποδεχόταν τη μοίρα του χωρίς διαμαρτυρία ή αυτοοικτιρμό, σαν σε κατάσταση θεϊκής αποστασιοποίησης». Διατήρησε απαρέγκλιτα αυτή την αποστασιοποίηση: ο Ομάρ συνάντησε τον νόμιμο πατέρα του μόνο μία φορά, ίσως δύο, κατά τη διάρκεια των παιδικών και εφηβικών του χρόνων, που τα πέρασε κυρίως με μια συνταξιοδοτημένη γκουβερνάντα του Norland στο Φέλπχαμ του Σάσεξ. Ο Μούντι δικαιολογημένα παρατηρεί την απόκλιση ανάμεσα σε διδάγματα του κομφουκιανισμού όπως «Για να κυβερνήσει την πολιτεία πρώτα πρέπει κανείς να φέρει την τάξη στην οικογένειά του» και τη μακάρια αδιαφορία του Πάουντ προς τη βιολογική του θυγατέρα και τον νόμιμο γιο του. Το 1925, ο Πάουντ και η Ντόροθι μετακόμισαν στο Ραπάλλο, μια παραλιακή πόλη στη βόρεια Ιταλία. Από εκεί διεξήγαγε τις μαινόμενες επιστολογραφικές εκστρατείες του, και αγωνίστηκε να εξευμενίσει τις δύο γυναίκες που πολεμούσαν, με εφάμιλλη πικρία και οργή, για την αγάπη του. Η Όλγα αγόρασε ένα σπιτάκι στη Βενετία το 1928, στο οποίο παρέσερνε τον Πάουντ όσο πιο συχνά μπορούσε· διόλου ικανοποιημένη, όμως, από αυτές τις σποραδικές επισκέψεις, δυο χρόνια αργότερα κανόνισε να νοικιάσει κι εκείνη ένα διαμέρισμα λίγο πάνω από το Ραπάλλο, δυσκολεύοντας ακόμη περισσότερο τον Πάουντ που προσπαθούσε να τα ισορροπήσει όλα – ιδίως αφού την προηγούμενη χρονιά οι συνταξιοδοτημένοι γονείς του ήρθαν κι εκείνοι στο Ραπάλλο. Ο πάντα υποστηρικτικός Χόμερ έμαθε το μυστικό της ύπαρξης της Μαίρης, και μάλιστα την επισκέφτηκε στην Γκαις το 1930, ενώ η πιο συμβατική Ίζαμπελ προτίμησε να αποστρέψει το βλέμμα της από το όνειδος μιας εξώγαμης εγγονής. Εν τω μεταξύ, και εν μέσω χιλιάδων επιστολών τον χρόνο, και πολυάριθμων πεζών κειμένων με σθεναρή, καίτοι ιδιόρρυθμη επιχειρηματολογία, όπως τα How to Read (1931), ABC of Economics (1933), Η αλφαβήτα της ανάγνωσης (1934), Social Credit: An Impact (1935), Polite Essays (1937), και Οδηγός Πολιτισμού (1938), από τη γραφομηχανή του Πάουντ κύλησαν οι νέες συνέχειες του μακροσκελούς ποιήματος που ο Μπέιζιλ Μπάντινγκ, κάτοικος του Ραπάλλο κι αυτός, θα συνέκρινε με τις Άλπεις στο έξοχο ποίημα-αναφορά του 1949 «Στο λευκό φύλλο των Κάντος του Πάουντ»: Να οι Άλπεις. Τι μπορείς να πεις γι’ αυτές; Δε βγάζουν νόημα. Φονικοί παγετώνες, απότομοι βράχοι που υψώνονται λοξά, ανάκατα κοτρόνες και αγριόχορτο, λιβάδι και κοτρόνες από τις κατολισθήσεις et l’on entend,[9] ίσως, le refrain joyeux et leger.[10] Ποιος ξέρει τι θα ’χει ξύσει ο πάγος στον βράχο που λειαίνει; Ακόμη και οι σκληροπυρηνικοί οπαδοί του Πάουντ όπως ο Χιου Κένερ και ο Ντόναλντ Ντέιβι, θεωρούν ότι η λείανση των «Κάντος της Κίνας» δεν ήταν επαρκής· ο Ντέιβι τα απέρριψε ως «παθολογικά και στείρα», μια άποψη που εδώ επιπλήττεται δριμύτατα από τον Μούντι. Η γενική υπεράσπιση του Μούντι για τα πιο κακοτράχαλα χωρία του magnum opus του Πάουντ είναι πως «έγραφε μουσική με την ιστορία» κι ότι ακόμη και τα κάντος που αρχικά φαίνονται στον αναγνώστη ως απλές αντιγραφές, συχνά, με βαθύτερη εξοικείωση, αποκαλύπτουν σχεδόν μια δομή φούγκας στα δανεισμένα στοιχεία τους. Αυτό μπορεί κάλλιστα να ισχύει, και βέβαια πρέπει πάντοτε να έχουμε τον νου μας για να βρούμε αυτό που ο Μπάντινγκ αποκάλεσε le refrain joyeux et leger, η στιγμή του λυρισμού και της διαφάνειας, όσο φευγαλέα, ή πνιγμένη από το ξύσιμο του πάγου στον βράχο κι αν είναι. Ο ίδιος ο Μούντι χαρακτηρίζει τον στακάτο τρόπο με τον οποίο αραδιάζει ο Πάουντ τα γεγονότα που ξετρύπωσε για τον μισθοφόρο του 15ου αιώνα Σιγισμούνδο Μαλατέστα στα Άσματα Μαλατέστα (VII–XI) «το ένα παλιόπραμα μετά το άλλο»· όλοι οι στίχοι αρχίζουν με «Και» – «Και οι Αγκεβίνοι βομβάρδιζαν τη Νάπολη / Κι εμείς μπλέξαμε τους Αγκεβίνους / Μπλέξαμε και τον Λουδοβίκο τον ενδέκατο» κ.ο.κ. Το refrain joyeux που ξαφνικά μας υπενθυμίζει ότι δεν διαβάζουμε σημειώσεις για ιστορικό δοκίμιο αλλά ποίημα, εμφανίζεται απροσδόκητα προς το τέλος της ακολουθίας – «Στο σκοτάδι, ο χρυσός συγκεντρώνει το φως για να το πολεμήσει.» Ο Τζέφρι Χιλ, που ήταν, όπως ο Πάουντ, υπέρμαχος των μαχόμενων αντιρρησιών, χρησιμοποίησε αυτόν τον στίχο ως επίγραμμα στα Άπαντά του το 1985. Για όσους δεν ασχολούνται επαγγελματικά με την αποκωδικοποίηση των Κάντος, αλλά τα διαβάζουν για ευχαρίστηση, τέτοιες στιγμές έρχονται σαν θεόσταλτη ανταμοιβή για την επιμονή που χρειάζεται για να ανέβει κανείς αυτές τις Άλπεις. Εντούτοις, ο Πάουντ σίγουρα είχε δίκιο όταν σκεφτόταν πως είχε μεγαλύτερες πιθανότητες να διαμορφώσει τα ιστορικά γεγονότα της εποχής του προσεγγίζοντας προσωπικά όσους βρίσκονταν στην εξουσία, παρά μέσα από τα παραδείγματα καλής και κακής διακυβέρνησης τα οποία συνέλεξε και ενέταξε στα άσματα που έγραψε κατά τα μέσα της τρίτης δεκαετίας της ζωής του· πρέπει να αναγνωρίσουμε πως οι ποιητικές δοξολογίες της κομφουκιανής σοφίας δεν ήταν πιθανό να διαδραματίσουν αποφασιστικό ρόλο στο να κρατήσουν την Αμερική έξω από τον πόλεμο που πλέον φαινόταν αναπόφευκτος στην Ευρώπη. Εξ ου και η επίσκεψή του στην πατρίδα τον Απρίλιο του 1939, με την οποία ολοκληρώνεται αυτός ο τόμος. Σε όλους ανεξαιρέτως, και παρά την πρόσφατη εισβολή στην Τσεχοσλοβακία από τον Χίτλερ, ο Πάουντ παρουσίαζε τις επικείμενες εχθροπραξίες ως κατασκευασμένες για κερδοσκοπικούς λόγους από «εμπόρους όπλων και τοκογλύφους». Μοίραζε δωρεάν το φυλλάδιό του What Is Money For?, που είχε δημοσιευτεί τον ίδιο μήνα από τη Βρετανική Ένωση Φασιστών. Ενώ το πρόσχημα για την επίσκεψή του ήταν να γίνει επίτιμος διδάκτορας από το alma mater του, το Χάμιλτον Κόλετζ, η πρώτη του στάση ήταν η Ουάσιγκτον, όπου ένας παλιός φίλος τον βρήκε «να περιφέρεται στα τυφλά στα κυβερνητικά κτίρια». Κατόπιν κυνήγησε πολιτικούς και γνωστούς καθηγητές οικονομικών με την ίδια μανία που είχε κυνηγήσει και τους διανοούμενους του Λονδίνου, δίνοντας αναφορά στην Ντόροθι για την «ψαριά» μιας μέρας, που περιλάμβανε δύο γερουσιαστές και τον υπουργό Γεωργίας, Χένρι Γουάλλας. Παρότι ήταν εξίσου επίμονος με τους σημερινούς λομπίστες, ο Πάουντ συνάντησε ελάχιστο ενδιαφέρον για το σχέδιο του «stamp scrip» που παρουσίαζε ως πανάκεια για τα δεινά της χώρας. Περισσότερο τράβηξε πάνω του μάλλον την προσοχή όταν κατά τη διάρκεια της τελετής της ανακήρυξής του σε επίτιμο διδάκτορα στο Χάμιλτον διέκοψε θυμωμένος έναν συνομιλητή του που έτυχε να δηλώσει ότι «οι δικτατορίες θα πεθάνουν, αλλά οι δημοκρατίες θα ζήσουν»: «Παραλίγο να διαλύσω την τελετή γιουχάροντας ένα κάθαρμα που ξεστόμιζε αρλούμπες», ανέφερε υπερήφανος στην Όλγα. Η επόμενη επίσκεψή του στην Αμερική θα ήταν το 1945, υπό κράτηση για εσχάτη προδοσία, επειδή είχε και ο ίδιος ξεστομίσει αρλούμπες, και πολύ-πολύ χειρότερες μάλιστα, στις διαβόητες ραδιοφωνικές εκπομπές που θα άρχιζε να κάνει στη Ρώμη περίπου ένα χρόνο μετά την επιστροφή του σε μια Ιταλία που ήδη ετοιμαζόταν για πόλεμο με τους συμμάχους της Αμερικής. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2015 — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη CANTO CXX Προσπάθησα να γράψω τον Παράδεισο Μην κουνηθείς Άσε τον άνεμο να μιλήσει αυτό είναι παράδεισος. Οι θεοί ας συγχωρήσουν ό,τι έχω κάνει Αυτοί που αγαπώ ας προσπαθήσουν να συγχωρήσουν ό,τι έχω κάνει. — Μετάφραση: Χάρης Βλαβιανός [1] Αρχηγός της κυβέρνησης. (Όλες οι σημειώσεις είναι της μεταφράστριας). [2] Ο καλύτερος τεχνίτης. [3] Κατ’ εξοχήν ρεαλιστικό μυθιστόρημα. [4] Τρομερό παιδί. [5] Η μετάφραση των στίχων στο άρθρο είναι του Χάρη Βλαβιανού. [6] Έσπειρε ένα γιο. [7] Μικρή λιονταρίνα. [8] Αγρότισσα. [9] Κι εννοείται. [10] Το χαρούμενο κι ανάλαφρο ρεφρέν.

Πάουντ: Ιδιοφυΐα, κομφουκιανιστής, φασίστας και τρελός

Σύνδεση