Οι αδελφοί Γαζιάδη

Η ταινία Ελληνική Βιομηχανία του 1968 σε παραγωγή, σκηνοθεσία και έκδοση του Κώστα Γαζιάδη, μας δίνει την ευκαιρία να ανατρέξουμε στην ιστορία της ελληνικής κινηματογραφίας, στα πρώτα βήματα της οποίας η οικογένεια Γαζιάδη έπαιξε καθοριστικό ρόλο. Με αυτόν τον τρόπο μπορούμε να διαπιστώσουμε για άλλη μια φορά ότι ενισχύεται η άποψη, την οποία μοιράζομαι και με άλλους μελετητές του ελληνικού κινηματογράφου όπως η Ελίζα Άννα Δελβερούδη και η Άννα Στασινοπούλου, ότι ο ελληνικός κινηματογράφος δεν είναι μια μεταπολεμική υπόθεση αλλά απεναντίας υπάρχει αδιάκοπη συνέχεια που πάει πίσω στα πρώιμα χρόνια του κινηματογράφου και η ιστορία αυτής της περιόδου δεν έχει ακόμη ερευνηθεί και μελετηθεί στον βαθμό που της αξίζει. Παρακάτω θα προσπαθήσω να παρουσιάσω συνοπτικά την κινηματογραφική δραστηριότητα της οικογένειας Γαζιάδη, εστιάζοντας κυρίως στην παραγωγή βιομηχανικών ταινιών, αν και οι αδελφοί Γαζιάδη είναι περισσότερο γνωστοί για την παραγωγή των πρώτων επιτυχημένων ελληνικών ταινιών μυθοπλασίας. Θα ήθελα επίσης να επισημάνω ότι οι παλαιότερες ατεκμηρίωτες αναφορές παραμένουν δυστυχώς κυρίαρχες παρότι οι πρόσφατες ερευνητικές εργασίες από την Elene Psoma[1], τον Μανόλη Αρκολάκη[2], τη Σούλα Μπόζη[3] και την Ελίζα Άννα Δελβερούδη[4] τις έχουν ανατρέψει και διορθώσει σε σημαντικό βαθμό, αν και χρειάζεται ακόμη αρκετή έρευνα για να μπορέσουμε να έχουμε μια τεκμηριωμένη, αξιόπιστη και πολύ περισσότερο ολοκληρωμένη βιογραφία τους. Ο πατέρας τους Αναστάσιος Γαζιάδης καταγόταν από την Κωνσταντινούπολη, όπου έμαθε την τέχνη της φωτογραφίας· το 1887 μετακόμισε στον Πειραιά και άνοιξε φωτογραφείο στην Πλατεία Θεμιστοκλέους, ενώ αργότερα το μετέφερε στην Αθήνα. Υπήρξε ένας από τους πιο πετυχημένους φωτογράφους της εποχής του και το 1896 ανακηρύχθηκε «Φωτογράφος της Βασιλικής Οικογενείας». Εκτός των άλλων, ασχολήθηκε με τη διαφημιστική και προπαγανδιστική φωτογράφηση, εξειδικευμένος στη φωτογράφηση εργοστασίων, επιχειρήσεων και προϊόντων καθώς και πλοίων του πολεμικού και εμπορικού ναυτικού που περνούσαν από τον Πειραιά. Οι φωτογραφίες του χρησιμοποιήθηκαν για διαφημιστικούς λόγους και για την προβολή επιχειρήσεων στις διάφορες τοπικές και διεθνείς εκθέσεις. Την εμπειρία αυτή τη μεταβίβασε στα παιδιά του που ασχολήθηκαν εκτός από τη φωτογραφία και με τη νέα τέχνη του κινηματογράφου. Αν και συνήθως αρκετές αναφορές μιλάνε για τρία αγόρια, στην πραγματικότητα ήταν τέσσερις: Δημήτρης, Κώστας, Μιχάλης και Αλέξανδρος και ένα κορίτσι η Ειρήνη. Υπάρχουν υπόνοιες ότι ο Δημήτρης ήταν από άλλο γάμο, γι’ αυτό και πρωτότοκος συνήθως θεωρείται ο Κώστας παρότι η παλαιότερη ημερομηνία γέννησης του Δημήτρη που υπάρχει είναι το 1896, ενώ συνήθως ως έτος γέννησής του αναφέρεται το 1899. Έτσι κι αλλιώς για τους περισσότερους δεν διαθέτουμε ακριβείς ημερομηνίες γέννησης και θανάτου. Το 1913 ο Δημήτρης Γαζιάδης πήγε στη Γερμανία για να σπουδάσει κινηματογράφο, μάλλον στο Μόναχο και στο Βερολίνο, όπου ίδρυσε το 1915 κινηματογραφική και φωτογραφική εταιρεία. Την επόμενη χρονιά με την ίδρυση της Deulig, εταιρείας που εξυπηρετούσε την κινηματογραφική προπαγάνδιση της βαριάς βιομηχανίας της Ρηνανίας-Βεστφαλίας, ο Δημήτρης δούλεψε στην εβδομαδιαία παραγωγή επικαίρων. Σύμφωνα με δημοσιεύματα, λίγο αργότερα, ο Κώστας Γαζιάδης πήγε στην Αμερική και στην Αγγλία όπου κι αυτός επιδίωξε να μάθει την κινηματογραφική τέχνη. Πάντως, αν δούμε τα βιογραφικά στοιχεία και άλλων πρωτοπόρων κινηματογραφιστών, όσοι είχαν σχέση με το Παλάτι προτιμούσαν να εκπαιδευτούν στη Γερμανία, γεγονός που επηρέασε ανάλογα τις επαγγελματικές τους σχέσεις με δημόσιους φορείς. Όταν το 1919 το Υπουργείο Εξωτερικών αποφασίζει να αξιοποιήσει προπαγανδιστικά τον κινηματογράφο για την εκστρατεία στη Μικρά Ασία, οι πρώτες αναθέσεις γίνονται σε Γάλλους και φιλοβενιζελικούς κινηματογραφιστές. Με την αλλαγή της κυβέρνησης το 1920, οι αδελφοί Γαζιάδη, μαζί και με τον τρίτο αδελφό τον Μιχάλη εμφανίζονται πλέον με την εταιρεία τους DAG Film σε συμβόλαια κινηματογράφησης στη Μικρά Ασία, όπως έχει παρουσιάσει αναλυτικά ο Φώτος Λαμπρινός[5] που μελέτησε το σχετικό αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών. Σκοπός τους ήταν το γύρισμα ταινίας μεγάλου μήκους με τίτλο Το Ελληνικό Θαύμα, η οποία θα συνδύαζε τεκμηρίωση με μυθοπλασία και η οποία τελικά έμεινε ανολοκλήρωτη. Η ανάπτυξη του ελληνικού κινηματογράφου αποτελεί μέρος της εκβιομηχάνισης και του εκσυγχρονισμού της ελληνικής κοινωνίας. Εξελίσσεται παράλληλα με τη διαμόρφωση μιας νέας αστικής κουλτούρας που χαρακτηρίζει τα νέα κοινωνικά στρώματα των μεγαλουπόλεων. Οι οικονομικές, τεχνολογικές, πολιτικές και ιδεολογικές συνθήκες καθορίζουν μια συγκεκριμένη κινηματογραφική πρακτική. Με άλλα λόγια, οι αφηγηματικές δομές και τα συστήματα κατασκευής νοήματος θα μπορούσαν να αναλυθούν σε συνάρτηση με την ανάλυση των κύριων παραγόντων της παραγωγής, δηλαδή της χρηματοδότησης, των μέσων παραγωγής, του εργατικού δυναμικού, την ανάλυση του συστήματος διανομής και προβολής, καθώς και την ανάλυση του κρατικού παρεμβατισμού μέσω του προστατευτισμού και της λογοκρισίας. Η συγκεκριμένη λοιπόν πορεία εξέλιξης της ελληνικής οικονομίας και βιομηχανίας στα πρώτα σαράντα χρόνια του 20ού αιώνα μπορεί να ενταχθεί στο γενικότερο νεωτερικό σχέδιο της ελληνικής περίπτωσης, καθώς η νεωτερικότητα εκλαμβάνεται ως τρόποι εμπειρίας της καθημερινής διαδικασίας στην περίοδο της ωρίμανσης του καπιταλιστικού τρόπου παραγωγής και λιγότερο ως θεωρία εκσυγχρονισμού. Πρόκειται ουσιαστικά για τη μορφή μιας ιστορικής συνείδησης που μεταμορφώνει τις συνθήκες της ίδιας της τής ύπαρξης, επιτρέποντας έτσι την αποδοχή ενός πλήθους σχεδίων που μέσα στην ιστορική διαδικασία θα συνυπάρξουν με αντιθέσεις και ανταγωνισμούς. Εκτός των άλλων, καθοριστικά χαρακτηριστικά της νεωτερικότητας έγιναν η μαζική κατανάλωση με τα πολυκαταστήματα, η μαζική ψυχαγωγία με τα θέρετρα και τα θεματικά πάρκα και οι εμποριοβιομηχανικές εκθέσεις, τα οποία αποτελούν βασικούς τρόπους προβολής της μέσω μιας φαντασιακής ενότητας, μιας μυθοπλασίας που απαιτούσε την ενσωμάτωση σε μια συγκεκριμένη καθημερινότητα όπου το κέρδος μέσω της κατανάλωσης συνδυάζεται θαυμάσια με το εφήμερο και το ενδεχόμενο, και αυτό επιτυγχάνεται μέσω της εναλλαγής τόπων αναπαράστασης και μορφών επιτέλεσης. Η εμφάνιση του κινηματογράφου συνταίριαξε απόλυτα, και η άμεση ένταξή του σε αυτό το νεωτερικό σχέδιο συνέβη σαν φυσικό επακόλουθο. Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, η πρώτη κινηματογραφική προβολή έγινε σε χώρο δίπλα στην Πανελλήνιο Αγορά που θεωρείται το πρώτο πολυκατάστημα της Αθήνας· στο θέρετρο του Φαλήρου όχι μόνο γίνονταν κινηματογραφικές προβολές αλλά αξιοποιήθηκε και στις πρώτες ελληνικές ταινίες, ενώ στην έκθεση του Ζαππείου το 1903 εκτέθηκε μηχανή προβολής από τον πρώτο Έλληνα εισαγωγέα. Είδαμε ότι ο πατέρας Γαζιάδης είχε ειδικευθεί στη φωτογράφιση βιομηχανικών εγκαταστάσεων για την προβολή τους σε διάφορες εκθέσεις. Η παρουσία των Ελλήνων φωτογράφων υπήρξε δυναμική ήδη στα Ολύμπια, στις τέσσερις εμποροβιομηχανικές εκθέσεις του 19ου αιώνα που διοργανώθηκαν στην Αθήνα, ενώ το 1900 στη διεθνή έκθεση στο Παρίσι κάνει αισθητή την παρουσία του για πρώτη φορά και ο κινηματογράφος ο οποίος στη συνέχεια θα αξιοποιηθεί μέσω των ζουρνάλ (επικαίρων) για την ενημέρωση και τη διαφήμιση και θα έχει μόνιμη παρουσία σε όλες τις διεθνείς και τοπικές εκθέσεις κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου. Ξέρουμε ότι στο τότε ελληνικό κράτος τραβήχτηκαν ζουρνάλ από τις αρχές του αιώνα, ενώ το 1912 έγινε στον Ευαγγελισμό κινηματογράφηση καισαρικής επέμβασης. Κινηματογράφηση βιομηχανικών εγκαταστάσεων στα πρώτα είκοσι χρόνια του αιώνα δεν έχει ακόμη τεκμηριωθεί, χωρίς όμως να αποκλείεται. Ότι έχουμε τεκμηριωμένη φωτογραφική απεικόνιση για αυτήν την περίοδο κάνει πολύ πιθανή και την αντίστοιχη κινηματογραφική, αφού, για παράδειγμα, η φωτογράφιση πλοίων από τον Αναστάσιο Γαζιάδη έχει το αντίστοιχό της. Σε πρόγραμμα του πειραϊκού κινηματογράφου Παλλάς, της περιόδου 1914-1915, αναγράφεται η προβολή της ταινίας Ο ελληνικός στόλος. Τα γυμνάσια των καταδυομένων «Δελφίνος» και «Ξιφίας»: Θαυμάσια ταινία ληφθείσα ειδικώς υπό του απεσταλμένου του Παλλάς και αναπαριστώσα λεπτομερέστατα τα τελευταία γυμνάσια των καταδυομένων μας. Στην περίοδο του Μεσοπολέμου δραστηριοποιήθηκαν αρκετές εταιρείες παραγωγής, με την DAG Film των αδελφών Γαζιάδη να είναι η μεγαλύτερη και η πλέον επιτυχημένη, οι ταινίες όμως μυθοπλασίας που γυρίστηκαν ήταν πολύ λίγες και με την εισαγωγή του ήχου η εγχώρια παραγωγή κατέρρευσε εντελώς από το 1935 μέχρι το 1939, αφού οι ελληνικές εταιρείες δεν κατάφεραν να εκσυγχρονίσουν τον εξοπλισμό τους. Η DAG Film που υπήρξε η πλέον κερδοφόρα εταιρεία δραστηριοποιήθηκε στο γύρισμα ταινιών μυθοπλασίας μόνο για πέντε χρόνια, από το 1927 έως το 1932, με επτά ταινίες, περισσότερες από οποιαδήποτε άλλη κινηματογραφική εταιρεία του Μεσοπολέμου. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι δεν παρέμεινε ενεργή καθ’ όλη την περίοδο. Σύμφωνα με τα δικά τους λεγόμενα, γύρισαν πάνω από 20 βιομηχανικές ταινίες, δεκάδες τουριστικές-εκπαιδευτικές και πάνω από 100 ζουρνάλ. Με τον ίδιο τρόπο επιβίωσαν και οι υπόλοιπες εταιρείες, οι οποίες εκτός από τα μεγαλύτερα συμβόλαια με κρατικούς οργανισμούς και μεγάλες επιχειρήσεις αναλάμβαναν κινηματογραφήσεις ανάλογες των σημερινών βιντεοσκοπήσεων. Στις διαφημιστικές τους καταχωρήσεις, οι μικροί κινηματογραφικοί οίκοι τονίζουν τη δυνατότητα παραγωγής «εκπαιδευτικών και τουριστικών ταινιών», ενώ καταχώρηση του 1938 μιλά για «τουριστικές και κουλτουριστικές ταινίες». Για παράδειγμα, ο Δήμος Βρατσάνος, από τους πρώτους Έλληνες κινηματογραφιστές, τον Αύγουστο του 1927 γύρισε την εκδρομή του Συλλόγου Ζακυνθίων Αθήνας στη Ζάκυνθο για τον εορτασμό του πολιούχου του νησιού (ταινία που σημειωτέον έχει σωθεί), ενώ σύμφωνα με τον Τύπο της εποχής, το 1931, «Ο ψυχαγωγικός σύνδεσμος νέων Ο Φοίνιξ κινηματογράφησε την εκδρομή του στη Μύκονο και την παρουσίασε αργότερα στην Αθήνα», όπως επίσης σύμφωνα με την εφημερίδα Κυθηραϊκή Δράσις, το 1938 ο Μελετόπουλος (γνωστός κινηματογραφιστής του Μεσοπολέμου) γύρισε ταινία για την τουριστική προβολή των Κυθήρων. Ειδικά για την παραγωγή τουριστικών ταινιών επέμεναν οι τότε κριτικοί κινηματογράφου θεωρώντας ότι θα βοηθούσαν στην προβολή της Ελλάδας για τουριστικούς και οικονομικούς λόγους, ενώ οι ιδιοκτήτες εταιρειών παραγωγής ζητούσαν ατέλεια για το γύρισμα τουριστικών ταινιών. Μετά το 1936, οι τεχνικοί προτιμούσαν να δουλεύουν με κρατικά συμβόλαια, που πρόσφερε το καθεστώς του Μεταξά, προσπαθώντας να αντιγράψει τη γερμανική και ιταλική πολιτική πρακτική στον τομέα της προπαγάνδας. Το νέο Υπουργείο Τύπου και Τουρισμού προσέλαβε κινηματογραφικές εταιρείες προκειμένου να προωθήσει την εικόνα του καθεστώτος. Η περίοδος από το 1936 μέχρι το 1941 είναι η πλέον παραγωγική σε επίκαιρα και τουριστικά ντοκιμαντέρ. Το καθεστώς του Μεταξά, με την τροποποίηση του νόμου περί κινηματογράφου το 1937, επέβαλε άκαμπτη λογοκρισία, αλλά συγχρόνως εξάλειψε τη φορολογία για την εισαγωγή νέου εξοπλισμού και τα κινηματογραφικά συνεργεία απολάμβαναν 50% έκπτωση στα μεταφορικά ναύλα τους σε όλη την χώρα. Επίσης το καθεστώς, για να μειώσει τα παράπονα για εύνοια συγκεκριμένων προσώπων, μοίρασε τις αναθέσεις ανά γεωγραφική περιφέρεια. Σίγουρα η παραγωγή βιομηχανικών ταινιών ήταν πολύ μικρότερη από τις τουριστικές και πολιτιστικές ταινίες, αλλά σε συνδυασμό με τις διαφημιστικές δεν πρέπει να ήταν και αμελητέος ο αριθμός τους. Η μέχρι τώρα σχετική έρευνα είναι αποσπασματική, αφού τη μόνη περίπτωση που γνωρίζω είναι η ανακοίνωση του Φώτου Λαμπρινού σε συνέδριο στη Σύρο το 2000, η οποία όμως δεν συμπεριλαμβάνεται στα εκδοθέντα πρακτικά. Παρ’ όλα αυτά υπάρχουν ήδη αρκετά ενδεικτικά τεκμήρια. Κατά την περίοδο 1923-1924 ο Δήμος Βρατσάνος παρήγαγε μικρά διαφημιστικά για ελληνικά εργοστάσια: Ελληνική Εριουργία, Ιχθυόσκαλα, Τσιμέντα Eλευσίνος, Παυλίδης, αλλά και σκηνές από την εκπαίδευση του Πολεμικού Nαυτικού. Κατά το 1926-1927 γυρίστηκαν δύο ντοκιμαντέρ 1500 μέτρων (περίπου 60΄) για τις βαμβακοκαλλιέργειες και τη συλλογή σταφίδας στην Πάτρα, για λογαριασμό του Αυτόνομου Σταφιδικού Οργανισμού, από τον Oίκο Aτζαρίτη με σκοπό να προβληθούν σε διάφορες εκθέσεις του εξωτερικού. Ο οίκος Ατζαρίτη ειδικευόταν κυρίως στην παραγωγή επικαίρων για την περιοχή της Πάτρας. Στην περίοδο 1926-1928, στη Μυτιλήνη ο επιχειρηματίας Μίτσας Κουρτζής, ως ερασιτέχνης κινηματογραφιστής γύρισε 44 ταινιάκια στα οποία περιλαμβάνονται και πλάνα από την επιχείρησή του, το πυρηνεργοστάσιο-ελαιοτριβείο, σαπωνοποιείο και ραφινερί στο Ντίπι του Κόλπου της Γέρας. Το υλικό έχει σωθεί και αποκατασταθεί από το ΕΙΕ σε επιμέλεια της Ευρυδίκης Σιφναίου. Στο Κινηματογραφικό Αρχείο του Υπουργείου Εξωτερικών υπάρχουν δύο διαφημιστικές ταινίες: Matsangos Tobacco Factory, διάρκεια 1΄05΄΄, με μεσαίο πλάνο του εργοστασίου στον Βόλο, Papageorgiou Textile Factory, διάρκεια 2΄28΄΄, με πλάνα από το εσωτερικό του εργοστασίου και οι δύο του 1938 με μεσότιτλους στα Αγγλικά, Γαλλικά και Γερμανικά, προφανώς για προβολή σε διεθνείς εκθέσεις, όπως επίσης πλάνα από τις σιταποθήκες στον Πειραιά (1937) και από νηματουργείο (1938). Ας έχουμε υπόψη μας ότι το 1926 ξεκινά η Διεθνής Έκθεση Θεσσαλονίκης, ετήσια εκδήλωση που σίγουρα αξιοποιήθηκε για την προβολή βιομηχανικών ταινιών. Όσον αφορά την DAG Film των αδελφών Γαζιάδη, εκτός από την κινηματογράφηση θεατρικών παραστάσεων τραγωδιών σε αρχαιολογικούς χώρους με σκοπό την προώθηση του ελληνικού τουρισμού, γνωρίζουμε ότι το 1925 γύρισε ταινία 1100 μέτρων (περίπου 45΄) για τα εργοστάσια στη Δραπετσώνα της εταιρείας Χημικών και Λιπασμάτων για να προβληθεί στην Ελβετία στη βιομηχανική έκθεση της Λωζάννης. Επίσης το 1938 γύρισαν ταινία για λογαριασμό του ΟΛΠ, η οποία με την πρόσφατη ίδρυση και λειτουργία του ιστορικού του αρχείου βρέθηκε και αποκαταστάθηκε. Επειδή κι αυτή η ταινία γυρίστηκε από τον Κώστα Γαζιάδη, θα είχε ενδιαφέρον μια συγκριτική μελέτη με την ταινία του 1968. Η διαδικασία μετατροπής της DAG Film σε ανώνυμη εταιρεία ξεκίνησε τον Ιούλιο του 1929 και το νέο καταστατικό της εταιρείας ανακοινώθηκε στις 7.12.1929. Τα κέρδη από τις ταινίες μυθοπλασίας επέτρεψαν την αγορά οικοπέδου στο Ψυχικό για την εγκατάσταση εργαστηρίου. Η εισαγωγή του ήχου όμως και η αδυναμία ή αν θέλετε η απροθυμία για ανανέωση του τεχνικού εξοπλισμού οδήγησε σε κρίση που είχε ως αποτέλεσμα τη διάρρηξη των σχέσεων μεταξύ των αδελφών μετόχων. Αρχικά, προς τα τέλη του 1933 η εταιρεία ελέγχεται μόνο από τον Δημήτρη, ενώ ο Κώστας και ο Μιχάλης ανακοινώνουν δική τους εταιρεία, την Κοσμοπόλιταν Φιλμ, χωρίς όμως να πάψουν να είναι μέτοχοι στην αρχική εταιρεία. Με την τροποποίηση του καταστατικού το 1934 και την προσωρινή μετανάστευση του Δημήτρη Γαζιάδη στην Αίγυπτο, όπου δούλεψε ως υπεύθυνος της Kodak στην Αλεξάνδρεια, η ανάληψη της προεδρίας της εταιρείας περνά στον Κώστα Γαζιάδη. Μελετώντας προσεκτικά τους ισολογισμούς διαπιστώνουμε ότι ακόμη και το 1931 που οι ταινίες μυθοπλασίας αποφέρουν κέρδη 277.000 δρχ., η διαφορά με τα κέρδη από τις βιομηχανικές ταινίες δεν είναι σημαντική αφού αποφέρουν καθαρά κέρδη 218.000 δρχ., όχι όμως και την επόμενη χρονιά, το 1932, όπου τα καθαρά κέρδη είναι σχεδόν αποκλειστικά από τις ταινίες μυθοπλασίας. Από το 1934, που έχει ήδη σταματήσει η παραγωγή ταινιών μυθοπλασίας, και η εταιρεία απευθύνθηκε στην Εθνική Τράπεζα για δάνειο, αλλάζει η κατάσταση, για να φτάσουμε στους ισολογισμούς των ετών 1937 και 1938 με σχεδόν αποκλειστικά κέρδη από τις βιομηχανικές και διαφημιστικές ταινίες, που ανέρχονται σε 606.000 δρχ. και σε 858.000 δρχ. αντίστοιχα, με τα κέρδη να μειώνονται σχεδόν στο ήμισυ το 1939 (τα στοιχεία από το αρχείο της Εθνικής Τράπεζας). Διαπιστώνουμε λοιπόν ότι αν θέλουμε να μελετήσουμε ολοκληρωμένα την προπολεμική ελληνική κινηματογραφία, εκτός από τις λίγες ταινίες μυθοπλασίας που γυρίστηκαν, απαιτείται η διεξοδική έρευνα της παραγωγής επικαίρων, τουριστικών, πολιτιστικών, επιστημονικών, κοινωνικών, διαφημιστικών και βιομηχανικών ταινιών που αποτελούν και τον κύριο όγκο της εγχώριας παραγωγής. Σημ. ARB: Το παρόν άρθρο όπως και της Χριστίνας Αγριαντώνη που ακολουθεί είναι τα κείμενα των ομιλιών τους, μετά την προβολή του άγνωστου ντοκιμαντέρ του Κώστα Γαζιάδη Ελληνική Βιομηχανία σε ημερίδα του Ιστορικού Αρχείου του ΠΙΟΠ, επανεπεξεργασμένα για την ARB. [1] Elene Psoma, Filmland Griechenland. Terra incognita. Griechische Filmgeschichte zwischen Politik, Gesellschaft und Internationalen Impulsen, Logos, Βερολίνο 2006 (διδακτορική διατριβή). [2] Μανόλης Αρκολάκης, Ελληνικός Κινηματογράφος (1896-1030). Συγκρίσεις σε ευρωπαϊκό και μεσογειακό πλαίσιο. Τρόποι Παραγωγής και Διανομής, ΕΑΠ, Πάτρα 2009, (διδακτορική διατριβή). [3] Γιώργος Μπόζης, Σούλα Μπόζη, Από το Παρίσι στο Πέραν. Έλληνες Κινηματογραφιστές της Πόλης, Τόπος, Αθήνα 2011. [4] Ελίζα Άννα Δελβερούδη, “Η οικογένεια Γαζιάδη και η DAG Film Co”, στο Ελευθέριος Βενιζέλος και Πολιτιστική Πολιτική. Πρακτικά Συμποσίου, Μουσείο Μπενάκη / Εθνικό Ίδρυμα «Ελευθέριος Βενιζέλος», Αθήνα-Χανιά 2012. [5] Φώτος Λαμπρινός, Ισχύς μου η αγάπη του φακού. Τα κινηματογραφικά επίκαιρα ως τεκμήρια της Ιστορίας (1895-1940), Καστανιώτη, Αθήνα 2005.

Σύνδεση