Λογοτεχνικό κέντρο και περιφέρεια: Η περίπτωση του μεσοπολεμικού Ηρακλείου

Αντώνης Καρτσάκης, Το λογοτεχνικό Ηράκλειο του Μεσοπολέμου. Κείμενα, έντυπα, δημιουργοί, Βικελαία Δημοτική Βιβλιοθήκη, Ηράκλειο 2014, σελ. 342 Την πλήξη, την καθημερινή μονοτονία, / τα πρόσωπα, τα πράγματα τα ίδια, / που σε κρατούν σ’ αδιάπτωτην ανία, / και σφίγγουνε τα στήθεια σου σα φίδια / νοστάλγησες, λες κι όλα τάχεις λησμονήσει, / –ο θόρυβος πολύ σ’ έχει κουράσει, / η κίνηση, τα φώτα σ’ έχουν απαυδήσει– / ποιος θα σ’ ακούσει και δε θα γελάσει! / Η πρόθεσή σου ευγενική, θάρρος να δίνεις / σ’ εμάς που μένουμε στην Επαρχία, μακρυά απ’ τον θόρυβο, / τα φώτα και την δίνη / της κίνησης, σ’ αδιατάραχτη ησυχία (…) Μηνάς Δημάκης[1] Ο Αντώνης Καρτσάκης αποπειράται να μας συστήσει την άγνωστη –για τους περισσότερους από μας– πτυχή μιας πόλης επαρχιακής, του Ηρακλείου. Αποφασίζει να μας γυρίσει πίσω, στις δεκαετίες του 1920 και του 1930, έχοντας ως οδηγό τα λογοτεχνικά περιοδικά εκείνης της εποχής. Χωρίς καμιά νοσταλγία επιστροφής –όπως ο ίδιος ο συγγραφέας δηλώνει– αλλά με πνεύμα ακούραστο και φιλέρευνο ιχνογραφεί την εικόνα της πόλης του Ηρακλείου και συστήνει στους αναγνώστες του «τα κείμενα των ανθρώπων που κατοίκησαν τον τόπο». Ήδη στην Εισαγωγή γνωστοποιεί τις προθέσεις του, σημειώνοντας πως στόχος του είναι να μελετήσει τη γλώσσα της πόλης μέσα στη λογοτεχνία. Και τούτο πώς θα γίνει; Μα, με τη βοήθεια των λογοτεχνικών περιοδικών που κυκλοφορούν στο Ηράκλειο του μεσοπολέμου. Εύκολο, πολύ εύκολο, θα σκεφτόμασταν εμείς, οι αναγνώστες του τόμου. Άλλωστε, σε μια πόλη της περιφέρειας πόσα να ήταν τα περιοδικά, και μάλιστα τα λογοτεχνικά, που να αξίζουν αυτή την αναφορά; Η απάντηση που θα δοθεί ενδεχομένως να μας εκπλήξει: το μεσοπολεμικό Ηράκλειο διαθέτει αξιόλογα λογοτεχνικά περιοδικά, καλλιτεχνικές συντροφιές, λογοτεχνικά στέκια, ενώ αγαπά τη ζωγραφική και διαθέτει παράρτημα του Ελληνικού Ωδείου Αθηνών, γεγονός που αποδεικνύει την προσήλωσή του στην ποιοτική μουσική. Όμως ο Α.Κ. δεν θα αρκεσθεί στην περίοδο του μεσοπολέμου· με άλλα λόγια, θα θελήσει να μιλήσει για την πόλη και τα περιοδικά της, ήδη από τις αρχές του 20ού αιώνα, όταν ακόμα για την Κρήτη δεν είχε συντελεσθεί η πολυπόθητη Ένωση. Στα 1906 λοιπόν κυκλοφορεί η Κρητική Ηώς και στα 1909 η Κρητική Στοά, το πρώτο λογοτεχνικό περιοδικό του Ηρακλείου, ενώ στα Χανιά εκδίδεται την ίδια εποχή ο Κρητικός Αστήρ. Ακολουθεί το περιοδικό Χριστιανική Κρήτη, του οποίου την επιστημονική επιμέλεια είχε ο Στέφανος Ξανθουδίδης. Τα βραχύβια αυτά περιοδικά διακόπτουν την κυκλοφορία τους εξαιτίας των δυσμενών πολιτικών και οικονομικών συνθηκών της εποχής· δίνουν, ωστόσο, το στίγμα τους, καθώς προλειαίνουν το έδαφος για την έλευση πολύ σημαντικών –κυρίως ως προς την παιδεία του αναγνωστικού τους κοινού– λογοτεχνικών περιοδικών, κατά την περίοδο του μεσοπολέμου. Έτσι, την χρονική περίοδο 1926-1928 εκδίδεται στο Ηράκλειο από τον Γιάννη Μουρέλλο το περιοδικό Νεοελληνικά Γράμματα. Θα ακολουθήσει η εμφάνιση του Κάστρου (1934-1938), με εκδότη-διευθυντή τον λόγιο, φιλόλογο και ποιητή Λευτέρη Αλεξίου. Το περιοδικό θα δημοσιεύει έμμετρες μεταφράσεις και πρωτότυπα ποιήματα του εκδότη, αλλά και σύντομες κριτικές, ενώ θα τύχει ευρύτατης απήχησης. Τα Φύλλα Τέχνης (1935-1937) του ποιητή και πολύ νεαρού σε ηλικία Μηνά Δημάκη θα είναι άλλο ένα –όπως και το Κάστρο– προσωπικό περιοδικό, στο οποίο θα δημοσιεύονται μόνον ποιήματα του εκδότη και μεταφράσεις Γάλλων ποιητών. Την ίδια περίοδο κυκλοφορούν και οι Κρητικές Σελίδες (1936-1939), με εκδότρια την ποιήτρια Θάλεια Καλλιγιάννη. Ωστόσο, η εποχή στην οποία αναφερόμαστε διαθέτει και ημερήσιο Τύπο που δείχνει έμπρακτα την προτίμησή του στη λογοτεχνία, δημοσιεύοντας διηγήματα, φιλολογικά άρθρα και καθιερώνοντας τακτικές φιλολογικές στήλες. Μιλάμε για τις εφημερίδες Ίδη (από το 1906), Ανόρθωσις (1922-1941), Δράσις (1932-1987), Κρητικά Νέα (1933-1941) κα Νέα Εφημερίς (1911-1926). Οι συντελεστές όλων των παραπάνω εντύπων –εκδότες, συνεργάτες, κριτικοί, δημιουργοί– διαθέτουν τα δικά τους στέκια, τα μέρη δηλαδή στα οποία συχνάζουν και ανταλλάσσουν ιδέες, απόψεις και μουσικές. Το περίφημο «Studio» του Λευτέρη Αλεξίου, στο οποίο οι λόγιοι –ο διευθυντής των Νεοελληνικών Γραμμάτων Γ. Μουρέλλος, ο διευθυντής του Μουσείου Ηρακλείου Σπύρος Μαρινάτος, ο Νίκος Καζαντζάκης, οι αδελφές τού Αλεξίου Γαλάτεια και Έλλη, ο Μάρκος Αυγέρης, οι νέοι ποιητές Μηνάς Δημάκης και Άρης Δικταίος, η εκδότρια του περιοδικού Κρητικές Σελίδες Θάλεια Καλλιγιάννη– συναντώνται με ανθρώπους διαφόρων επαγγελμάτων, όπως τον μπαρμπέρη-ποιητή Μανώλη Δερμιτζάκη και τον ποιητή, αλλά κατ’ επάγγελμα ψαρά, Γιάννη Δεληβασίλη… Η «Πνευματική Κοινότητα Ηρακλείου», η «Καλλιτεχνική Συντροφιά», το ισόγειο της Βικελαίας Βιβλιοθήκης, το «λογοτεχνικό σαλόνι» της δυναμικής Χανιώτισσας Θάλειας Καλλιγιάννη, το φαρμακείο του Χαρίλαου Στεφανίδη είναι μερικοί από τους χώρους και τα πνευματικά στέκια που φιλοξενούσαν, όχι μόνον τους πνευματικούς ανθρώπους της πόλης, αλλά και κάθε διανοούμενο ή καλλιτέχνη που την επισκεπτόταν. Ο Α.Κ., ωστόσο, αποφασίζει να παρουσιάσει στους αναγνώστες του τόμου, δύο κυρίως λογοτεχνικά περιοδικά της εποχής του μεσοπολέμου, τα οποία κυκλοφορούν στο Ηράκλειο και τυγχάνουν της στήριξης της πνευματικής ελίτ της πόλης: τα Νεοελληνικά Γράμματα και τις Κρητικές Σελίδες. Ξεκινώντας με την παρουσίαση των Νεοελληνικών Γραμμάτων (1926-1928), ο συγγραφέας δείχνει πολύ γρήγορα στον αναγνώστη πως γνωρίζει πολύ καλά να «βυθίζεται» στα περιοδικά και να αναδεικνύει όλες τους τις πλευρές. Έτσι, παραθέτει πληροφορίες για την εξωτερική μορφή του μηνιαίου λογοτεχνικού περιοδικού, ενώ επιμένει στην παρουσίαση των προθέσεων του εκδότη που έχουν να κάνουν με την παρακολούθηση της τοπικής πνευματικής ζωής και της επικαιρότητας. Στη συνέχεια, θα προβάλει τους βασικούς συντελεστές του εντύπου: τον συγγραφέα-διευθυντή Γιάννη Μουρέλλο, καθώς και τους πεζογράφους, δοκιμιογράφους, ποιητές και μεταφραστές, Βελισάριο Φρέρη, Μιχάλη Αναστασίου, Αντώνη Γιαλούρη, Θρασύβουλο Σταυράκη, αλλά και τον Βάσο Δασκαλάκη, σύζυγο της Έλλης Αλεξίου, μελετητή της σκανδιναβικής λογοτεχνίας και αφοσιωμένο μεταφραστή του Κνουτ Χάμσουν. Τα παραπάνω στοιχεία βεβαίως και είναι ενδιαφέροντα, αλλά ο αναγνώστης του βιβλίου ικανοποιείται κυρίως όταν είναι σε θέση να διαβάσει κείμενα ποιητικά και πεζά του πρώτου μισού της μεσοπολεμικής περιόδου, σε πρώτη παρουσίαση ή σε αναδημοσίευση. Πιο συγκεκριμένα, ο συγγραφέας παραθέτει ποιήματα των: Μ. Παπανικολάου, Λ. Αλεξίου, Θρασ. Σταυράκη, Ι. Μ. Παναγιωτόπουλου, Σ. Μαυροειδή και άλλων. Δεν αρκείται, ωστόσο, σε μια απλή παράθεση· αντίθετα, αναζητά τα χαρακτηριστικά της ποίησης αυτής της περιόδου υπογραμμίζοντας παράλληλα τη διάθεση των νέων κυρίως δημιουργών να υιοθετήσουν μια στάση αντιηρωική, μια ποίηση χαμηλόφωνη, και εν τέλει, αργά και διστακτικά –ας μην ξεχνάμε ότι βρισκόμαστε μακριά από το κέντρο–, να βρουν νέους τρόπους έκφρασης. Άλλωστε, το αίτημα του «συγχρονισμού» χαρακτηρίζει την εποχή και την ποίηση: οι ποιητές των Νεοελληνικών Γραμμάτων επιζητούν τη «γνησιότητα», την ειλικρίνεια, την «πραγματική» ποίηση. Την τάση αυτή των δημιουργών καθώς και την απήχηση του Καρυωτάκη στους ποιητές ενός κατεξοχήν επαρχιακού περιβάλλοντος, ο συγγραφέας επιχειρεί να εξηγήσει με τη βοήθεια μιας επαρκώς ενημερωμένης βιβλιογραφίας. Στην πεζογραφία παρελαύνουν ονόματα δημιουργών όπως αυτά των Γ. Μουρέλλου, Λ. Αλεξίου, Β. Φρέρη, Α. Γιαλούρη, Έλλης Αλεξίου και άλλων. Εδώ τα κείμενα των συγγραφέων –όπως επισημαίνει ο Καρτσάκης– διαθέτουν μιαν αληθοφάνεια, που με τη σειρά της ανταποκρίνεται τόσο στον ρεαλισμό όσο και στην ηθογραφία. Στόχος των συγγραφέων είναι κυρίως να επικοινωνήσουν με το κοινό τους και γι’ αυτό γράφουν στη γλώσσα των απλών ανθρώπων. Και οι αφηγήσεις τους είναι ερωτικές, με την παρουσία πάντα της ιστορίας, κυρίως του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου και της Μικρασιατικής Καταστροφής, αλλά εκπροσωπείται και η θεματική του «αλητισμού»· άλλωστε ο Δημοσθένης Βουτυράς είναι ο αγαπημένος διηγηματογράφος του περιοδικού. Δεξιά, ο Μηνάς Δημάκης, χ.χ. Αρχείο Δημάκη, Μουσείο «Λυχνοστάτης». Ωστόσο, ενδεχομένως όλα τα παραπάνω να τα είχε «ανακαλύψει» κάθε «ψαγμένος» αναγνώστης ή ερευνητής, ανατρέχοντας στα περιοδικά μιας οποιασδήποτε άλλης επαρχιακής πόλης. Τι είναι εκείνο λοιπόν που κάνει τα Νεοελληνικά Γράμματα να ξεχωρίζουν, να τραβούν την προσοχή ενός απλού αναγνώστη ή ακόμα και να προκαλούν με την ύλη και τις ιδέες τους εκνευρισμό σε περιοδικά του κέντρου της ίδιας περιόδου; Χωρίς δισταγμό απαντάμε ότι τα άρθρα της κριτικής είναι εκείνα που τελικά κάνουν τη διαφορά. Γραμμένα τα δοκίμια αυτά από συνεργάτες του περιοδικού, ντόπιους ή και αθηναίους διανοούμενους, ενημερωμένους για τις νέες λογοτεχνικές τάσεις και τα ευρωπαϊκά ρεύματα, υπογραμμίζουν με τιμιότητα και ειλικρίνεια την άποψη των συντακτών τους για έργα παλαιότερα, αλλά και επικαιρικά ξαφνιάζοντας ευχάριστα τον σύγχρονο αναγνώστη. Αναφέρουμε ενδεικτικά τη γνώμη του Λευτέρη Αλεξίου[2] για το έργο του Σικελιανού και του Βάρναλη (Νεοελληνικά Γράμματα, 1926): αναγνωρίζει ο κριτικός την ειλικρίνεια των ποιητών, αλλά με οξυδέρκεια επικρίνει το υπερτροφικό «εγώ» του πρώτου, καθώς και τη ροπή προς το «κήρυγμα» του δεύτερου. Τον ίδιο χρόνο και στο προηγούμενο τεύχος των Νεοελληνικών Γραμμάτων, ο Αλεξίου δεν δίστασε να καταλογίσει στον Νίκο Καζαντζάκη έλλειψη ειλικρίνειας και καθαρότητας στα έργα και τα λόγια του. Ωστόσο, και ο Γ.Κ. Κατσίμπαλης, με το ψευδώνυμο Γ. Βουγάς, στο άρθρο του με τίτλο «Φιλολογικά ήθη» (Νεοελληνικά Γράμματα, 1928), κατηγορεί τον Πέτρο Πικρό, τον συγγραφέα του Τουμπεκί, για λογοκλοπή προκαλώντας τον τελευταίο να απαντήσει μέσα από τις φυλακές Συγγρού, με μακροσκελή επιστολή που δημοσιεύεται στο ίδιο περιοδικό[3]. Ένα χρόνο πριν, την Πρωτοχρονιά του 1927, ο Γιάννης Κορδάτος θα προσεγγίσει κριτικά το έργο του Κώστα Βάρναλη Ο Σολωμός χωρίς μεταφυσική, απονέμοντας εύσημα στον μελετητή, αφού –κατά τη γνώμη του κριτικού– ο τελευταίος απομονώνει το έργο του Σολωμού από την κοινωνική καταγωγή του ποιητή. Τα ζητήματα αυτά που απασχολούν τους συνεργάτες του περιοδικού απευθύνονται προφανώς σε ένα αναγνωστικό κοινό με ανάλογα ενδιαφέροντα και προσδοκίες. Τα Νεοελληνικά Γράμματα λοιπόν είναι ένα περιοδικό «ανοικτό», φιλόξενο σε απόψεις ανθρώπων με διαφορετικές ιδεολογικές αντιλήψεις. Επομένως, θεωρούνται ευπρόσδεκτα τα κείμενα τόσο εκείνων που γράφουν στη δημοτική όσο και εκείνων που εκφράζονται σε γλώσσα καθαρεύουσα· τόσο των ντόπιων συνεργατών του όσο και των Αθηναίων, οι οποίοι ενδιαφέρονται με τη σειρά τους για θέματα με εμβέλεια τοπική, αλλά και για τις νέες ευρωπαϊκές τάσεις στον χώρο της τέχνης. Πιο συγκεκριμένα, ο Κ. Καμαρινός παρουσιάζει τους Δουβλινέζους του μοντερνιστή συγγραφέα Τζαίημς Τζόυς, δύο μόλις μήνες μετά την έκδοση της γαλλικής τους μετάφρασης, ενώ δεν θα λείψουν οι αναφορές στον Ντ’ Αννούντσιο και στην Μαρκερίτ Γιουρσενάρ στο ίδιο περιοδικό. Όμως όλα τα παραπάνω ενοχλούν εκείνους που πιστεύουν ότι ένα περιφερειακό περιοδικό πρέπει να παραμένει στην αφάνεια. Έτσι το ηρακλειώτικο περιοδικό δεν θα αργήσει να αποκτήσει μια σχέση ανταγωνιστική με το αθηναϊκό έντυπο Ελληνικά Γράμματα του Κωστή Μπαστιά. Οι αφορμές που θα τους δοθούν δεν θα είναι λίγες, ενώ η «κρίση» θα κορυφωθεί όταν τα Ελληνικά Γράμματα θα κατηγορήσουν τους συνεργάτες των Νεοελληνικών Γραμμάτων για ευνοϊκή κριτική ενός «ανούσιου» και «φλύαρου» έργου, της Οδύσσειας του Ν. Καζαντζάκη[4]. Η σχέση, ωστόσο, των Νεοελληνικών Γραμμάτων με την Αναγέννηση του Δημήτρη Γληνού, δηλαδή με ένα περιοδικό κυρίως εκπαιδευτικού χαρακτήρα και σοσιαλιστικού προσανατολισμού, αλλά και με τον Φιλότεχνο του Βόλου ή με τη Νέα Ζωή της Αλεξάνδρειας, είναι πολύ εγκάρδιες, γεγονός που αποδεικνύεται από τις πολυάριθμες επαινετικές αναφορές του ηρακλειώτικου περιοδικού σε αυτά. Σχέσεις με άλλα περιοδικά, και μάλιστα του κέντρου, διατηρούν και οι Κρητικές Σελίδες (1936-1939) της Θάλειας Καλλιγιάννη. Βρισκόμαστε πλέον στη δεύτερη δεκαετία του μεσοπολέμου και ο «πόλεμος» μεταξύ των εντύπων του κέντρου και εκείνων της περιφέρειας καλά κρατεί. Έτσι, αν και οι Κρητικές Σελίδες συμφωνούν γενικότερα με τη διαπίστωση ότι η πνευματική στάθμη της ελληνικής επαρχίας βρίσκεται σε πολύ χαμηλό επίπεδο, εκφράζουν, ωστόσο, τη δυσαρέσκειά τους για την πατερναλιστική συμπεριφορά των «πρωτευουσιάνων διανοουμένων» απέναντι στους τοπικούς λογίους. Βέβαια, από το πρώτο κιόλας τεύχος τους οι Κρητικές Σελίδες κάνουν φανερό έναν φιλόδοξο στόχο τους: να ανυψώσουν το πνευματικό επίπεδο της περιφέρειας δημοσιεύοντας άρθρα ειδικών συνεργατών και ενθαρρύνοντας τους νέους κυρίως δημιουργούς να εκφραστούν. Επομένως, στο περιοδικό φιλοξενούνται, εκτός από Ηρακλειώτες της παλιότερης γενιάς, νεότεροι ποιητές και πολλές γυναίκες, κρητικές και μη: η Κατίνα Παΐζη, η Κατίνα Τσατσαρωνάκη, η Σοφία Μαυροειδή-Παπαδάκη, αλλά και η Ρίτα Μπούμη-Παπά, η Λ. Ιακώβου-Πατρικίου, η Χρυσάνθη Ζιτσαία κ.ά. Μάλιστα, ο Μηνάς Δημάκης από τη θέση του κριτικού, μιλώντας για τη συλλογή διηγημάτων της Ιρσίμ [: Πηνελόπης Μαξίμου] Τα Χριστούγεννα του αλήτη, επαινεί με θερμά λόγια τη γυναικεία λογοτεχνία. Οι Κρητικές Σελίδες, θυμίζουμε, έχουν εκδότρια τη Θάλεια Καλλιγιάννη, τη δυναμική Χανιώτισσα, ποιήτρια και πεζογράφο, που κατοικεί στο Ηράκλειο. Οι συνεργάτες της –ο Νίκος Καζαντζάκης, ο Λευτέρης Αλεξίου, ο Θρασύβουλος Σταυράκης, η Έλλη Αλεξίου, ο Μηνάς Δημάκης, ο Άρης Δικταίος, ο Γιάννης Σφακιανάκης, ο Σπύρος Μαρινάτος, ο Νικόλαος Τωμαδάκης, ο Γεώργιος Βαλέτας– αποτελούν εγγύηση για την υψηλή ποιότητα του περιοδικού. Πράγματι, οι Κρητικές Σελίδες ανοίγουν με απόσπασμα από την Οδύσσεια (Μ, 1-24) του Νίκου Καζαντζάκη, ενώ από το πρώτο του τεύχος το περιοδικό δείχνει την προτίμησή του στο δημοτικό τραγούδι, στη λογοτεχνική κρητική παράδοση, στον Σολωμό και τον Παπαδιαμάντη. Για τον Ερωτόκριτο θα δημοσιευτούν άρθρα των Εμμ. Κριαρά, Γ. Βαλέτα, Ν. Β. Τωμαδάκη, ενώ οι δύο τελευταίοι μελετητές θα διαφωνήσουν για την πατρότητα μιας αδημοσίευτης συλλογής που αποδιδόταν στον Σολωμό. Οι αναφορές, ωστόσο, και στην ξένη λογοτεχνία δεν απουσιάζουν και αξίζει να σημειωθεί η μελέτη του Γιάννη Σφακιανάκη για την «ποίηση στο θέατρο του Ονήλ» (Δεκ. 1936 - Ιαν. 1937) –που την περίοδο εκείνη είχε τιμηθεί με Νόμπελ– αλλά και το μελέτημα της Θάλειας Καλλιγιάννη για τον Αλέξανδρο Πούσκιν, με αφορμή τα εκατό χρόνια από τον θάνατο του Ρώσου ποιητή (Μάρτ. - Απρ. 1937). Καταλαβαίνουμε λοιπόν από τα παραπάνω το εύρος των ενδιαφερόντων των συνεργατών του περιοδικού Κρητικές Σελίδες όσο και τις απαιτήσεις ή καλύτερα τις προσδοκίες του αναγνωστικού τους κοινού. Από αριστερά: Μιχάλης Καλημεράκης, ποιητής (ψευδώνυμο Καλυβίτης), Γιάννης Μουρέλλος και Γιάννης Σταυριδάκης, χ.χ. Αρχείο Μουσείου Νίκου Καζαντζάκη. Από την άλλη μεριά, οι κριτικοί του περιοδικού προσπαθούν να εξοικειώσουν το αναγνωστικό τους κοινό με τις νέες μορφές στην ποίηση και την πεζογραφία. Ο Μηνάς Δημάκης –ποιητής και ο ίδιος– θα μιλήσει για τη ρήξη ανάμεσα στο «παλιό» και το «νέο», για «την έξοχη αισθητική αποκάλυψη των ημερών μας, τον συρρεαλισμό [sic]», και την ευκαιρία που δίνει στους καλλιτέχνες να «ανακαλύψουν τον κόσμο για άλλη μια φορά ακόμα». Όλα αυτά γράφονται το καλοκαίρι του 1938. Ωστόσο, ήδη από τον Δεκέμβριο του 1937, ο νεαρός τότε φιλόλογος Μενέλαος Παρλαμάς, δίνοντας τη διάλεξη με τίτλο «Αι σχέσεις της συγχρόνου τέχνης προς την λογικήν», στη Λέσχη Επιστημόνων του Ηρακλείου, θα αποφανθεί ότι ο υπερρεαλισμός στηρίζεται στη φιλοσοφία, αλλά και ότι «η τέχνη δεν μπορεί να εξηγηθεί με λογικές κατηγορίες». Από την άλλη πλευρά, ο Παρλαμάς σε δοκίμιό του στις Κρητικές Σελίδες (Οκτ. - Δεκ. 1938), με τίτλο «Το παράπονο των απλών ανθρώπων» (θεωρώντας ότι και εκείνος ανήκει στην κατηγορία αυτή), θα μιλήσει για τους σκοπούς της τέχνης και θα υποστηρίξει ότι η τέχνη κρίνεται όχι από τη συμφωνία της με τα αισθητικά δόγματα, αλλά από την προσφορά της στον ανθρώπινο πόνο[5]. Αναφορικά με την πεζογραφία και το θέατρο, ο Μ. Βάλσας [: Δημήτριος Βαλσαμίδης], θα μιλήσει για τον «εσωτερικό ή ψυχολογικό μονόλογο», προσλαμβάνοντάς τον «ως ενδόμυχη σκέψη κοντά στο ασυνείδητο» (Οκτ. - Νοέμ. 1938). Έτσι, είναι φυσικό το περιοδικό και οι κριτικοί του να υποδέχονται θερμά συγγραφείς που υιοθετούν πιο μοντερνιστικές θέσεις στα κείμενά τους –όπως για παράδειγμα τον Γιάννη Σκαρίμπα και το μυθιστόρημά του Μαριάμπας– ή να υπογραμμίζουν ως θετικό χαρακτηριστικό την ποιητικότητα της γραφής στο Χρονικό μιας πολιτείας του Παντελή Πρεβελάκη και στην Eroica του Κοσμά Πολίτη. Ενδιαφέρουσες γίνονται οι παρατηρήσεις του Α.Κ. όταν αναφέρεται στις «σημαίνουσες σιωπές», όταν δηλαδή γίνεται απλή αναφορά σε εκδόσεις, αλλά οι τελευταίες δεν σχολιάζονται: αυτό συνέβη με την Οδύσσεια του Ν. Καζαντζάκη (έτος έκδοσης 1938), τη συλλογή Μη Ομιλείτε εις τον οδηγόν του Ν. Εγγονόπουλου (1938), Το Τραγούδι της αδελφής του Γ. Ρίτσου (1937), ή τις Δύσκολες νύχτες της Μέλπως Αξιώτη (1938). Από τις Κρητικές Σελίδες ωστόσο απουσιάζει και οποιαδήποτε αναφορά στη δικτατορία του Ιωάννη Μεταξά. Για ποιο λόγο; Διότι ο Μεταξάς –σκεπτόμενος ευφυώς, μας λέει ο Καρτσάκης– δεν αντιπαρατάχθηκε στη φιλελεύθερη διανόηση, αλλά συμμάχησε μαζί της σε ζητήματα πνευματικά, όπως εκείνο της καθιέρωσης της δημοτικής. Με την παραπάνω παρατήρηση έχουμε ήδη περάσει στο τελευταίο μέρος της μελέτης του Α.Κ., το οποίο και ορίζεται ως «Λογοτεχνική τοπολογία του μεσοπολεμικού Ηρακλείου». Στο μέρος αυτό, ο συγγραφέας θα προβεί σε καίριες και νηφάλιες παρατηρήσεις σχετικά με τον ρόλο και τη συνεισφορά των δύο περιοδικών στην «ανύψωση του πνευματικού επιπέδου της επαρχίας», μια ευθύνη που αναλαμβάνουν ρητά και συνειδητά και τα Νεοελληνικά Γράμματα και οι Κρητικές Σελίδες από τα πρώτα κιόλας τεύχη τους. Και πώς εν τέλει –ή κατά πόσο– το επιτυγχάνουν; Προσπαθούν πρώτα απ’ όλα να κρατήσουν τις ισορροπίες: να διαπαιδαγωγήσουν δηλαδή το αναγνωστικό τους κοινό (ένα κοινό μάλλον ανομοιογενές) ενημερώνοντάς το για τις ευρωπαϊκές και διεθνείς τάσεις στον χώρο της τέχνης και της παιδείας –έξω και πάνω από ιδεολογίες–, αλλά και να κρατήσουν την επαφή με την τοπική πνευματική παράδοση. Το πρώτο αίτημα ικανοποιείται μέσα από τη «νευραλγική στήλη των βιβλιοκρισιών», καθώς και με τη βοήθεια των Αθηναίων κυρίως συνεργατών τους, ενώ το δεύτερο, μέσα από την ανάδειξη ντόπιων λογοτεχνών, οι οποίοι επιλέγουν συχνά να γράφουν στο τοπικό κρητικό ιδίωμα, αλλά χωρίς να εξιδανικεύουν τη ζωή στην ελληνική περιφέρεια. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν από τα παραπάνω ότι τα λογοτεχνικά περιοδικά του Ηρακλείου κατά τον μεσοπόλεμο, ως «προϊόντα» της εποχής τους, με την άνιση συχνά ποιότητά τους, με τις όποιες αδυναμίες ή αρετές τους, διαβάστηκαν, προβλημάτισαν, αγαπήθηκαν, αλλά και διεκδίκησαν ένα αναγνωστικό κοινό. Η ατμόσφαιρα λοιπόν μιας ολόκληρης περιόδου ξετυλίγεται μπροστά στα μάτια μας μέσα από την αρχειακή έρευνα και την ακαταπόνητη εργασία του Καρτσάκη. Ωστόσο, το τελικό αποτέλεσμα δεν εμφανίζεται ως μια στείρα και «άοσμη» απεικόνιση μιας εποχής, αλλά ζωντανεύει ενώπιόν μας με την πνοή που της δίνει το ύφος και το πάθος ενός δασκάλου, ενός φιλολόγου και ερευνητή. Είναι άλλωστε φανερό πως στην παρούσα εργασία αξιοποιείται η εμπειρία του συγγραφέα στην αναδίφηση των μεταπολεμικών λογοτεχνικών περιοδικών, καθώς και σε ζητήματα αισθητικής και ιδεολογίας της ίδιας περιόδου[6]. Ο Α.Κ. διαβάζει λεπτομερώς λογοτεχνικά κείμενα και κριτικές, διατυπώνει ερωτήματα (στα οποία αμέσως μετά απαντάει με τρόπο κατανοητό), χρησιμοποιεί την ορολογία της τότε εποχής αλλά την προσαρμόζει στα σημερινά δεδομένα. Στην ουσία, «συνομιλεί» με κείμενα της εποχής του μεσοπολέμου, ενώ δεν παραλείπει να ενημερώνει τον αναγνώστη του τόμου για τις απόψεις της σύγχρονης κριτικής σε ζητήματα που διαρκώς ανακύπτουν. Είναι άλλωστε ο ίδιος πεπεισμένος –πλαισιώνοντας ιστορικά και κοινωνιολογικά το κείμενό του– για την πολλαπλή ωφέλεια των περιοδικών στην κατανόηση μιας εποχής, ενός τόπου. Ο εν λόγω τόμος είναι κομψός, φιλολογικά επιμελημένος, με τη γνωστή υψηλή ποιότητα των εκδόσεων της Βικελαίας Βιβλιοθήκης του Δήμου Ηρακλείου. Ωστόσο, επιστημονικά και ερευνητικά, θα ήταν πολύ περισσότερο λειτουργικός εάν διέθετε ευρετήρια τόσο προσώπων όσο και θεμάτων. [1] Μηνάς Δημάκης «Γράμμα σε φίλο στην πρωτεύουσα», Ξεκίνημα, τχ. 17, Μάης 1934, σ. 17. [2] Για την προσωπικότητα και το έργο του Λευτέρη Αλεξίου, βλ. Στυλιανός Αλεξίου, Κείμενα φιλίας και μνήμης, Δοκιμάκης, Ηράκλειο 2010, σ. 21-25. [3] Για το ζήτημα αυτό, βλ. την άποψη της σύγχρονης κριτικής: Χριστίνα Ντουνιά, Πέτρος Πικρός. Τα όρια και η υπέρβαση του νατουραλισμού, Γαβριηλίδης, Αθήνα 2006, σ. 16. [4] Τα Νεοελληνικά Γράμματα δημοσιεύουν (Ιούλ. 1927) απόσπασμα από την Οδύσσεια (Η, στ. 875-913), με επιλογικό σχόλιο, ενώ έχουν πρωτύτερα αναδημοσιεύσει (Φεβρ. 1927) αποσπάσματα της τραγωδίας του Ν. Καζαντζάκη Νικηφόρος Φωκάς, μετά τη θεατρική της επιτυχία, με πλούσια επιλογικά σχόλια. [5] Βλ. αξιοσημείωτα παράλληλες σκέψεις στο: Τσβετάν Τοντορόφ, Η λογοτεχνία σε κίνδυνο, μτφρ. Χρύσα Βαγενά, εισαγωγή: Νάσος Βαγενάς, Πόλις, Αθήνα 2013, σ. 38-39. [6] Βλ. Αντώνης Καρτσάκης, Μεταπολεμική κριτική και ποίηση. Ζητήματα αισθητικής και ιδεολογίας, Εστία, Αθήνα 2009.

Λογοτεχνικό κέντρο και περιφέρεια: Η περίπτωση του μεσοπολεμικού Ηρακλείου

Σύνδεση