Ο Χάιντεγκερ στα μαύρα

ARB - NEW YORK REVIEW OF BOOKS Martin Heidegger, επιμ. Peter Trawny, Überlegungen II–VI (Schwarze Hefte 1931-1938) [Στοχασμοί II–VI (Μαύρα Τετράδια 1931-1938)], Klostermann, Φρανκφούρτη 2014, σελ. 536 ––– Überlegungen VII–XI (Schwarze Hefte 1938/39) [Στοχασμοί VII–XI (Μαύρα Τετράδια 1938/39)], Klostermann, Φρανκφούρτη 2014, σελ. 456 ––– Überlegungen XII–XV (Schwarze Hefte 1939-1941) [Στοχασμοί XII–XV (Μαύρα Τετράδια 1939-1941)], Klostermann, Φρανκφούρτη 2014, σελ. 286 Το φθινόπωρο του 1931 ο φιλόσοφος Μάρτιν Χάιντεγκερ άρχισε να καταγράφει τις σκέψεις του σε μικρά ημερολόγια, τα λεγόμενα Schwarze Hefte ή «μαύρα τετράδια». Ως τις αρχές της δεκαετίας του 1970 είχε γεμίσει με τις χειρόγραφες σκέψεις του ούτε λίγο ούτε πολύ τριάντα τέσσερις τόμους. Αρκετά από τα τετράδια αυτά, τα οποία γράφτηκαν κατά τη δεκαετία 1931-1941, έχουν ήδη εκδοθεί σε τρεις συνεχόμενους τόμους των επίσημων Απάντων του Χάιντεγκερ στη γερμανική γλώσσα. Αν και πήραν το όνομά τους από το μαύρο εξώφυλλό τους, δεν θα ήταν ασυγχώρητο λάθος να θεωρήσει κανείς ότι αυτό ανταποκρίνεται στο περιεχόμενό τους. Η σκιά που αναμένεται να ρίξουν τα εν λόγω τετράδια στην χαϊντεγκεριανή κληρονομιά προβλέπεται να είναι βαριά. Ο Χάιντεγκερ ήταν ένας από τους στοχαστές που επηρέασαν όσο λίγοι τη σκέψη της νεότερης εποχής. Συνάμα ήταν και πεπεισμένος Ναζί. Κατά τη διάρκεια της σύντομης θητείας του στη θέση του πρύτανη του Πανεπιστημίου του Φράιμπουργκ (1933-1934) εργάστηκε για την προώθηση της διαδικασίας που επιδίωκε την ευθυγράμμιση του Πανεπιστημίου με τις επίσημες πολιτικές του Τρίτου Ράιχ (Gleichschaltung κατά τη ναζιστική ορολογία). Οι απολογητές του Χάιντεγκερ έχουν κατά καιρούς προσπαθήσει να υποτιμήσουν τη σοβαρότητα των πολιτικών αυτών πεπραγμένων του. Επισημαίνουν ότι παραιτήθηκε από τη θέση του μέσα σε λιγότερο από έναν χρόνο, ενώ δεν παραλείπουν να προσθέσουν ότι πολλοί ακαδημαϊκοί σύγχρονοί του, όπως ο Ερνστ Κρικ και ο Άλφρεντ Μπόιμλερ, επέδειξαν μεγαλύτερο ζήλο και καλύτερα αποτελέσματα στη συνεργασία τους με τους Ναζί. Η διαφορά όμως είναι ότι οι συγκεκριμένοι ελάχιστης εκτίμησης χαίρουν στις μέρες μας ως διανοητές. Ο Χάιντεγκερ, από την άλλη, εξακολουθεί να διαβάζεται μέχρι και σήμερα, γεγονός που κατά το μάλλον ή ήττον του διασφαλίζει μια μόνιμη θέση στο πάνθεον της φιλοσοφίας της ηπειρωτικής Ευρώπης. Πώς λοιπόν μπορεί κανείς να μελετήσει τη φιλοσοφία του δίχως να διαθέτει κάποια γνώση για το επονείδιστο παρελθόν του; Μια στρατηγική που έχει υιοθετηθεί για την επίλυση του συγκεκριμένου διλήμματος είναι η επιμονή σε μια ξεκάθαρη διάκριση: Ο Χάιντεγκερ ήταν καλός στη φιλοσοφία αλλά κακός στην πολιτική. Στη γραμμή αυτή κινήθηκε και η εκλεπτυσμένη υπερασπιστική επιχειρηματολογία που ανέπτυξε η Χάνα Άρεντ, πρώην μαθήτρια του Χάιντεγκερ. Στο δοκίμιό της «Τα ογδοντάχρονα του Μάρτιν Χάιντεγκερ» (δημοσιεύθηκε σε αυτές τις σελίδες το 1971) συνέκρινε τον Χάιντεγκερ με τον Θαλή, τον αρχαίο φιλόσοφο ο οποίος ήταν τόσο απορροφημένος στην παρατήρηση των ουρανών ώστε έπεσε σε ένα πηγάδι που βρέθηκε εμπρός του.[1] Είναι προφανής η έλξη που ασκεί η συγκεκριμένη ερμηνεία σε όσους εκτιμούν τη φιλοσοφία του Χάιντεγκερ, δεδομένου ότι το όλο ζήτημα της σύμπλευσής του με τον ναζισμό τίθεται υπό το εξευγενισμένο φως του τραγικού λάθους. Στους απολογητές του φιλοσόφου συμπεριλαμβάνεται, κατά ορισμένους, και η Άρεντ, παρότι η κριτική της υπερέβαινε τον ίδιο τον Χάιντεγκερ και στρεφόταν προς το σύνολο της φιλοσοφικής ακαδημαϊκής κοινότητας την οποία κατηγορούσε για ακοσμικότητα.[2] Δεν πρέπει επίσης να ξεχνάμε πως ο ευτελισμός στον οποίο οδήγησαν τους κλάδους τους οι γερμανοί ακαδημαϊκοί σε πιο πρακτικούς τομείς (στην ιατρική, τη φυσική και τη μηχανική, για να αναφέρουμε μόνο τρία παραδείγματα) είχε απροσμέτρητα πιο θανατηφόρες συνέπειες. Για τον Χάιντεγκερ η «εσώτερη αλήθεια και μεγαλοσύνη» του ναζιστικού κινήματος συνίστατο στη «συνάντηση της πλανητικώς καθορισμένης τεχνολογίας με τον άνθρωπο των νεότερων χρόνων» (επεξήγηση που προστέθηκε κρυφά σε μια διάλεξη του 1935 κατά τη δημοσίευσή της το 1953). Αυτά δεν είναι τα λόγια ενός ωμού ρεαλιστή, αλλά ανήκουν σε έναν φιλόσοφο του οποίου ο «προσωπικός εθνικοσοσιαλισμός» αποδείχθηκε ακατάλληλος για τις ανάγκες του καθεστώτος. Αλλά το πιο ανησυχητικό στην περίπτωση του Χάιντεγκερ δεν είναι το τι έκανε, αλλά, πρωτίστως, το τι νόμιζε ότι έκανε. Εξ ου και η πρόκληση των μαύρων τετραδίων: ακόμα και μετά το «λάθος» της πρυτανείας, αποδεικνύεται ότι ο Χάιντεγκερ δεν απεγκλωβίστηκε από τα φιλοσοφικο-πολιτικά φαντασιοκοπήματά του. Ίσα ίσα που αυτά έγιναν ακόμα πιο ακραία. Όταν τον περασμένο χειμώνα άρχισε να εξαπλώνεται σε όλη την Ευρώπη η φήμη ότι σύντομα επρόκειτο να κυκλοφορήσουν τα μαύρα τετράδια, προκλήθηκε αναστάτωση στις φιλοσοφικές σχολές. Η κατακραυγή ήταν ιδιαίτερα αξιοσημείωτη στη Γαλλία, όπου ένας παθιασμένος, μολονότι ολοένα συρρικνούμενος, κύκλος διανοητών εξακολουθεί να θεωρεί τον Χάιντεγκερ maître-penseur. Οι υπερασπιστές του διατείνονταν πως η δημοσίευση των τετραδίων ήταν άνευ ιδιαίτερης σημασίας και δεν επρόκειτο να μεταβάλει κατά το ελάχιστο τη φιλοσοφική εκτίμηση που έτρεφαν για τον συγγραφέα. Οι επικριτές του, από την άλλη, οι οποίοι στην πλειονότητά τους δεν είχαν ποτέ σε ιδιαίτερη υπόληψη τον Χάιντεγκερ, έσπευσαν να πουν ότι το όλο θέμα ήταν γνωστό εξαρχής. Διαβάζοντας τις σελίδες του Le Nouvel Observateur ή της Die Zeit τον περασμένο χειμώνα, θα μπορούσε να σκεφτεί κανείς ότι η φήμη του Χάιντεγκερ είχε στιγματιστεί διά παντός.[3] Κινήσεις οργής αυτού του είδους έχουν επίπλαστο χαρακτήρα. Σε τελική ανάλυση, δεν ήταν αυτή η πρώτη φορά που το «ζήτημα Χάιντεγκερ» βρέθηκε στο προσκήνιο. Η συμπόρευση του φιλοσόφου με τους Ναζί αποτέλεσε για πρώτη φορά θέμα αντιπαράθεσης στις σελίδες του Les Temps modernes λίγο μετά τον πόλεμο, ενώ το 1987 τα σύννεφα άρχισαν να μαζεύονται και πάλι όταν ο Βίκτορ Φαρίας, ένας Χιλιανός πρώην μαθητής του Χάιντεγκερ, δημοσίευσε το σφόδρα καταγγελτικό έργο Heidegger et le nazisme (Ο Χάιντεγκερ και ο ναζισμός). Το έργο αυτό, ανοίγοντας για δεύτερη φορά το ζήτημα της συμπόρευσης του Χάιντεγκερ με τον ναζισμό, προκάλεσε ομοβροντία επιθέσεων και αντεπιθέσεων από πλείστους όσους κορυφαίους στοχαστές της εποχής. Οι κύκλοι αυτοί αποκάλυψης και σκανδάλων σπανίως αποβαίνουν εποικοδομητικοί, ενώ πάντοτε φαίνονται να καταλήγουν στο ίδιο αναμενόμενο συμπέρασμα, πως ο Χάιντεγκερ ήταν Ναζί. Τα καταδικαστικά στοιχεία που περιέχουν τα μαύρα τετράδια είναι, σύμφωνα με ορισμένους, ικανά να πλήξουν ανεπανόρθωτα τη φιλοσοφική φήμη του Χάιντεγκερ. Παρ’ όλα αυτά, και πριν από τη δημοσίευσή τους, είχαν έρθει στο φως νέα τεκμήρια για την ιδεολογική του στάση, ιδίως δε τα απομαγνητοφωνημένα κείμενα από το σεμινάριο της περιόδου 1933-1934 με τον τίτλο “Über Wesen und Begriff von Natur, Geschichte und Staat” (Περί της Ουσίας και της Έννοιας της Φύσης, της Ιστορίας και του Κράτους).[4] Ένας εξοργισμένος κριτικός έφτασε μάλιστα στο σημείο να δηλώνει ότι τα έργα του Χάιντεγκερ δεν άξιζαν πλέον ούτε κατά το ελάχιστο τον τίτλο των φιλοσοφικών έργων, και γι’ αυτό θα έπρεπε να τοποθετούνται στις βιβλιοθήκες ανάμεσα σε βιβλία σχετικά με την ιστορία του Τρίτου Ράιχ. Πρόκειται, το δίχως άλλο, για μια παρορμητική ετυμηγορία. Ωστόσο, δεν υπάρχει αμφιβολία ότι τα τετράδια όχι μόνο πρόκειται, αλλά και είναι πρέπον, να μεταμορφώσουν τον τρόπο με τον οποίο διαβάζεται η χαϊντεγκεριανή φιλοσοφία. Οι 1.200 και πλέον σελίδες που έχουν δημοσιευθεί μέχρι σήμερα αποκαλύπτουν έναν άνθρωπο που αρνήθηκε να εγκαταλείψει τις πολιτικές αυταπάτες του. Ασφαλώς, μετά το 1934 η απογοήτευση του Χάιντεγκερ με το ναζιστικό κίνημα μεγάλωσε, και αφιερώθηκε περισσότερο ενεργά σε νέες φιλοσοφικές ανησυχίες. Αλλά αυτό συνέβη μόνο και μόνο επειδή αισθάνθηκε ότι ο ναζισμός είχε προδώσει την υπόσχεσή του, υποκύπτοντας στην τεχνολογική μοίρα που κατέτρεχε συνολικά τη νεότερη εποχή. Παράλληλα, ο αντισημιτισμός του αποδεικνύεται ότι ήταν πολύ πιο έντονος από ό,τι θα μπορούσε να φανταστεί κανείς. Τίποτα από αυτά δεν συνεπάγεται κατ’ ανάγκην μετατόπιση στην κριτική που ασκείται στον Χάιντεγκερ σε πολιτικό επίπεδο, μιας και το βασικό περίγραμμα του όλου ζητήματος ήταν γνωστό πριν ακόμη κυκλοφορήσουν τα μαύρα τετράδια. Δεν παύει ωστόσο να παραμένει το επιτακτικό ερώτημα: Τι σχέση έχουν όλα αυτά με την πραγματική φιλοσοφία του Χάιντεγκερ; Στο Είναι και Χρόνος (Sein und Zeit)[5], το πρώιμο πρωτοδημοσιευμένο το 1927 αριστούργημά του, ο Χάιντεγκερ αμφισβήτησε ευθαρσώς τη συμβατική εικόνα του ανθρώπινου όντος που, κατά την άποψή του, είχε κυριαρχήσει στη φιλοσοφία τουλάχιστον από τον Καρτέσιο και μετά, αν όχι πολύ νωρίτερα. Σύμφωνα με αυτήν την εικόνα, ο άνθρωπος αντιμετωπίζει τον εξωτερικό κόσμο ως αποδεσμευμένος στοχαστής ή res cogitans (σκεπτόμενο πράγμα). Ως εκ τούτου, η γνώση του κόσμου αποτελεί ζήτημα ορθής αναπαράστασης, ενώ η αλήθεια είναι ουσιαστικά μια αντιστοιχία ανάμεσα σε μια εξωτερική κατάσταση πραγμάτων και στην αναπαράσταση αυτής της κατάστασης εντός των ορίων της συνείδησης ενός ατόμου. Ο Χάιντεγκερ αντιτάχθηκε σε αυτή την εικόνα, όχι μόνο γιατί ένιωθε ότι ήταν κακή γνωσιολογία, αλλά, ουσιωδέστερα, γιατί ένιωθε ότι ήταν κακή μεταφυσική. Διακρίνει δύο πλευρές της πραγματικότητας, τοποθετώντας στη μια πλευρά τον νου και στην άλλη τον κόσμο, αναγκάζοντας στη συνέχεια την αναπαράσταση να αναλάβει να γεφυρώσει το χάσμα. Ο Χάιντεγκερ αντέτεινε ότι η φιλοσοφία πρέπει να έχει για οδηγό της την καθημερινή μας επαφή με τα κοσμικά πράγματα. Όταν χειρίζομαι ένα σφυρί, η γνώση μου για το σφυρί αυτό δεν αποτελεί κυρίως ζήτημα του πώς κανείς το αναπαριστά ή το συλλαμβάνει· είναι μια εγγενής τεχνογνωσία που ωθεί τη δράση μου και εγκλείει συγχρόνως όλα τα στοιχεία της: το βάρος του εργαλείου, το ζύγιασμα του ξύλου, τη φροντίδα που δείχνω σε αυτό που κάνω, και ούτω καθεξής. Αυτή η καθημερινή εμπρόθετη συμμετοχή ενεργοποιεί μια γενική εικόνα του ανθρώπινου όντος ως ήδη βυθισμένου στον κόσμο του. Για να τονίσει τον κοσμικό χαρακτήρα αυτής της βύθισης ο Χάιντεγκερ χρησιμοποιεί τον όρο Dasein (που δεν είναι παρά η γερμανική λέξη για την ύπαρξη). Το Dasein δεν είναι συνείδηση αλλά μάλλον «εν-τω-κόσμω Είναι». Είναι ένα συνεχές συμβάν το οποίο, ριγμένο μέσα στον χρόνο, δεν μπορεί παρά να ανταμώσει τον εαυτό του καθώς πασχίζει να ανοίξει δρόμο προς τις δικές του δυνατότητες. Μεγάλο μέρος της σημαντικότητας –αλλά και της δυσκολίας– του Είναι και Χρόνος οφείλεται στην πεποίθηση του Χάιντεγκερ ότι θα μπορούσε να εκφράσει το ανοίκειο αυτό πορτρέτο της ανθρώπινης ύπαρξης δημιουργώντας μια ριζικά πρωτοποριακή γλώσσα. Παρότι η ιδιοσυγκρασιακή αυτή θεώρησή του τον έθεσε στο στόχαστρο της κριτικής, δεν προκαλεί έκπληξη το γεγονός ότι, θέτοντας εν αμφιβόλω θεμελιώδεις μεταφυσικές προκαταλήψεις, θεώρησε απαραίτητο να μας απαγκιστρώσει από την κληροδοτημένη φιλοσοφική ορολογία μας. Γιατί, σύμφωνα με τον Χάιντεγκερ, η Δυτική παράδοση έχει εγκλωβιστεί σε μια θεμελιώδη παρανόηση που φτάνει μέχρι τον ίδιο τον πυρήνα της μεταφυσικής της. Έχουμε παρερμηνεύσει, ή ακόμα και ξεχάσει, το πώς είναι για τον κόσμο να είναι. Η παρανόηση αυτή δεν γίνεται φανερή μόνο στα καθιερωμένα φιλοσοφικά συστήματα αλλά επηρεάζει και την καθημερινή συμπεριφορά μας, την κατανόηση του περιβάλλοντός μας, όπως και τις συναντήσεις μας με τους άλλους. Πρωταρχικό μέλημα του Χάιντεγκερ στο Είναι και Χρόνος είναι να οδηγηθεί σε μια ορθή κατανόηση της ανθρώπινης ύπαρξης στο «καθημερινό» είδος του Είναι που η φιλοσοφική παράδοση έχει συσκοτίσει. Σε αυτήν ακριβώς την «αναλυτική του Dasein» πρωτοσυναντούμε μερικές από τις προεξάρχουσες ιδέες του Χάιντεγκερ, π.χ., περί «ερριμμενότητας», «πτώσης»/«καταπεπτωκότητας» και «απώλειας» του Dasein στην ανωνυμία της δημόσιας σφαίρας. Ανακαλύψεις όμως όπως αυτές υπαγορεύουν το εξής ερώτημα: Εάν ο άνθρωπος είναι τόσο εμπλεκόμενος μες στον περιβάλλοντα κόσμο, πώς μπορεί να επιστρέψει ποτέ στον εαυτό του; Αν το Dasein είναι αναυθεντικό πέρα ως πέρα, πώς μπορεί κανείς να ελπίζει ότι θα γίνει ποτέ αυθεντικό; Για να απαντήσει στο παραπάνω ερώτημα, ο Χάιντεγκερ κατέφυγε σε πολλά θέματα της θρησκευτικής παράδοσης. Υποστηρίζει πως πρέπει να υπάρχει ένα σημείο ιδιαίτερης επίγνωσης που επιτρέπει στον άνθρωπο να συλλάβει τον εαυτό του όπως πραγματικά είναι, παρά την καταπεπτωκότητα και την αδιαφάνεια [προς αυτό το ίδιο] που χαρακτηρίζει το εν-τω-κόσμω Είναι του. Αν και το Dasein δεν μπορεί πλέον να βρει την κατανόηση αυτή στη θεία αποκάλυψη –ο Θεός είναι απών στην χαϊντεγκεριανή συλλογιστική– κερδίζει αυτή τη γνώση διά της προδρομής στο τέλος του. Αφυπνούμενο διαμέσου της αγωνίας για το ενδεχόμενο του θανάτου, το Dasein συνειδητοποιεί τελικά ότι η συνέχιση της ύπαρξής του δεν εξαρτάται από τίποτα άλλο παρά από την αποφασιστικότητά του να εγκολπωθεί συγκεκριμένες δυνατότητες ως δικές του. Η αυθεντικότητα δεν είναι ένας μεταφυσικά χαρακτηριστικός τρόπος τού να είναι κανείς άνθρωπος· είναι απλώς ένας τρόπος για να αναλάβει κανείς την ευθύνη για ό,τι του έχει ήδη δοθεί. Θα πρέπει να έχει καταστεί προφανές ότι δεν υπάρχει ευθεία και ξεκάθαρη γραμμή που να οδηγεί από την ανάλυση της ύπαρξης στο Είναι και Χρόνος στις πολιτικές επιλογές του συγγραφέα του έργου το 1933. Αυτό όμως δεν απέτρεψε τους επικριτές του Χάιντεγκερ να ομιλούν περί ανίχνευσης του ναζισμού στα φιλοσοφικά του γραπτά, ωσάν να πρόκειται για σενάρια εν αναμονή της απόδοσής τους. Αναμφισβήτητα, υπάρχουν διασυνδέσεις μεταξύ τους, και οι αναγνώστες που διαθέτουν κάποια γνώση για την πολιτισμική και πολιτική ατμόσφαιρα της Γερμανίας στα χρόνια πριν από την καταστροφή δεν μπορούν παρά να προσέξουν τις συνηχήσεις όταν ο Χάιντεγκερ ορίζει την αυθεντικότητα ως σθεναρή επιβεβαίωση της ιστορίας ενός λαού και της «σκληρότητας της μοίρας του». Σε μια τόσο εξονυχιστική εξέταση των γραπτών του Χάιντεγκερ, μπορεί κανείς, αν είναι καλός ερευνητής, να ανιχνεύσει πολλά στοιχεία που υποδηλώνουν, αν όχι ειδικά τον ναζισμό, τη λαχτάρα που σε κάποιο βαθμό τον διακατείχε για μια συντηρητική επανάσταση. Αλλά αυτό που είναι αποτελεσματικό για έναν ερευνητή, λειτουργεί απλουστευτικά όταν εφαρμόζεται στην ερμηνεία φιλοσοφικών κειμένων. Πάρα πολλοί φιλόσοφοι έχουν, σε τελική ανάλυση, γράψει απεχθή πράγματα και υποστηρίξει βάναυσα καθεστώτα. Ο Αριστοτέλης υπερασπίστηκε τη δουλεία. Τα γραπτά του Καντ περιέχουν αποσπάσματα τα οποία σήμερα δεν θα διστάζαμε να χαρακτηρίσουμε ρατσιστικά. Οι πολιτικές θέσεις ενός φιλοσόφου δεν αποτελούν το πλέον ενδεδειγμένο μέτρο για τη νομιμοποίηση των ιδεών του· ούτε θα πρέπει η γνώση μας για τις προθέσεις του, πολιτικές ή άλλες, να μην μας επιτρέπει να αναζητούμε εκ νέου καθοδήγηση στο έργο του. Η μέθοδος έρευνας αγνοεί το προφανές γεγονός ότι η φιλοσοφία του Χάιντεγκερ δεν εξαντλείται σε μια λανθάνουσα πολιτική στάση. Το ερώτημα που τον απασχόλησε δεν ήταν πολιτικό, αλλά, κατά βάση, μεταφυσικό: το «ερώτημα του Είναι» (Seinsfrage). Πρόκειται για ένα ερώτημα που μπορεί να έχει πολιτική σημασία, αλλά μόνο και μόνο επειδή οι επιπτώσεις του εκτείνονται σε όλα τα πεδία. Αν και η διερεύνηση αυτή, εξαιτίας της ίδιας της γενικότητάς της, κινδυνεύει να κατηγορηθεί ως άσκοπη, ο Χάιντεγκερ επέμεινε ότι μια ορισμένη κατανόηση του Είναι είναι ήδη εγγεγραμμένη στην καθημερινή μας ύπαρξη, και μπορούμε να την αγνοήσουμε όσο μπορούμε να απαξιώσουμε τον ίδιο τον κόσμο: Το Dasein ξεχωρίζει μεταξύ των όντων, ισχυρίζεται ο Χάιντεγκερ, επειδή είναι το ον το οποίο «νοιάζεται» για αυτό τούτο το Είναι του. Σελίδες που ανήκουν σε ένα από τα Μαύρα Τετράδια της περιόδου από το 1931 έως το 1941, τα οποία πρόσφατα δημοσιεύτηκαν για πρώτη φορά στη Γερμανία. (Ευγενική παραχώρηση του Γερμανικού Λογοτεχνικού Αρχείου του Μαρβούργου). Η ανθρώπινη ύπαρξη, με άλλα λόγια, είναι προικισμένη με κατανόηση ως προς το τι είναι το Είναι, αλλά «επενδύει» επίσης σε αυτό το Είναι ως αυτό τούτο το θεμέλιο των πραγμάτων. Αυτό δεν σημαίνει επιστροφή στην παραδοσιακή μεταφυσική: Το Είναι δεν κατοικεί σε μια υψηλότερη βαθμίδα τελειότητας, όπως ο πλατωνικός κόσμος των Μορφών. Τουναντίον, βρίσκεται στο βάθος της εμπειρίας μας, σαν ένα φως που λάμπει μέσα σε όλα τα πράγματα και αποδίδει στον κόσμο την καταληπτότητά του. Σε μεταγενέστερα χρόνια ο Χάιντεγκερ θα γράψει με γνωμική απλότητα ότι «το Είναι είναι το ξέφωτο». Θα ήταν παράλογο να επιμένουμε στον ισχυρισμό ότι το ερώτημα του Είναι συνέχεται αναπότρεπτα με τον ναζισμό. Τα μαύρα τετράδια μπορούν εν τούτοις να μας βοηθήσουν να καταλάβουμε το πώς ένας φιλόσοφος που καταπιάνεται με ένα θέμα αυτής της γενικότητας έφτασε να δει στο Τρίτο Ράιχ την υλοποίηση των ιδεών του. Σε μια από τις πρώτες εγγραφές στα τετράδια (περί το 1933, αν και η ακριβής χρονολόγηση είναι δύσκολη) γράφει: «Η μεταφυσική του Dasein οφείλει να βαθαίνει σύμφωνα με την εσώτατη δομή του και να διευρύνεται σε μια μεταπολιτική του ιστορικού λαού». Λίγο αργότερα, ο ίδιος γράφει ότι το Είναι διαθέτει ένα «βασικό περίγραμμα», αλλά αυτό δεν είναι «Ιδέα αλλά αποστολή». Το βασικό αυτό περίγραμμα «δεν αποσπάται στη σφαίρα του καθαρού πνεύματος, αλλά μάλλον ανοίγει και προσδένει αίμα και χώμα [Blut und Boden] στην ετοιμότητα για ανάληψη δράσης και την ικανότητα για πραγμάτωση και έργο». Η έμφαση εδώ δίνεται στο αποτέλεσμα, στην ακρίβεια και τη δράση. Ενόσω επεξεργαζόταν τα σχέδιά του για την πρυτανεία, υπενθυμίζει στον εαυτό του ότι «ο πνευματικός εθνικοσοσιαλισμός δεν είναι “θεωρητικός”». Δηλώσεις αυτού του είδους είναι σύμφωνες με ό,τι ήδη γνωρίζαμε μέχρι τώρα για τις πολιτικές δεσμεύσεις του Χάιντεγκερ. Στη διαβόητη ομιλία του της 3ης Νοεμβρίου 1933, προειδοποίησε τους μαθητές του: «Να μην είναι οι προτάσεις και οι ιδέες οι κανόνες του Είναι σας [Sein]. Ο Φύρερ, και μόνον αυτός, είναι η σημερινή και η μελλοντική πραγματικότητα της Γερμανίας και ο νόμος της». Το ενοποιητικό θέμα στα χωρία αυτά είναι μια θεωρητικο-αξιακή αντιπάθεια για την αφαίρεση. Εν προκειμένω αναγνωρίζουμε ένα γνωστό θέμα της χαϊντεγκεριανής φιλοσοφίας. Ο Χάιντεγκερ απαξιώνει τις «ιδέες» και τις «προτάσεις» ακριβώς όπως απαξιώνει το καρτεσιανό μοντέλο του αποδεσμευμένου πνεύματος. Τελεί υπό διαρκή επαγρύπνηση για ό,τι εγείρει την υποψία της αμιγούς θεωρίας σε αντιδιαστολή προς τη σταθερότητα και την αποτελεσματικότητα που χαρακτηρίζουν την κοσμική πρακτική. Ως πρύτανης προσπάθησε να αντισταθεί στον «αγοραίο εθνικοσοσιαλισμό». Γνωρίζοντας ότι ο ναζισμός συνιστούσε μια αλυσιδωτή αλληλουχία ανταγωνιστικών ιδεολογιών, εξέφρασε τόσο την έχθρα του προς τους αντιπάλους του όσο και τον φόβο ότι η ανερχόμενη γλώσσα του υποτιθέμενου επιστημονικού ρατσισμού θα παραπλανούσε τον γερμανικό λαό απομακρύνοντάς τον από την πραγματική ιστορική αποστολή του. Αν και γαντζώθηκε στην επίσημη φρασεολογία του συνθήματος «αίμα και χώμα», απέφυγε τον «ανούσιο βιολογισμό» επειδή θεωρούσε εσφαλμένη την εφαρμογή μοντέλων των φυσικών επιστημών στην ανθρώπινη ύπαρξη, ωσάν ολόκληρος ο «πνευματικο-ιστορικός κόσμος» να ξεπετάχθηκε, «κατά το φυτικό μοντέλο ανάπτυξης», από το σώμα του Volk. Τον Απρίλιο του 1934, ο Χάιντεγκερ υπέβαλε την παραίτησή του από τη θέση του πρύτανη. Οι επιμέρους πλευρές της θητείας του έχουν τεκμηριωθεί επισταμένα, ιδίως στη διεξοδική ιστορική μελέτη του Χούγκο Οτ.[6] Τα τετράδια ωστόσο μας δίνουν μια πληρέστερη εικόνα της προσωπικής απογοήτευσής του. Στις 28 Απριλίου ο Χάιντεγκερ προετοίμαζε την αποχαιρετιστήρια ομιλία του, επιζητώντας απεγνωσμένα να προσδώσει υψηλότερη σημασία στο «καταστροφικό έτος» της θητείας του. Η αποτυχία δεν ήταν μόνο δική του, γράφει, και ίσως να μην ήταν καν αποτυχία, καθότι η συντριβή είναι «η υψηλότερη μορφή ανθρώπινης εμπειρίας, όπου ανταμώνουμε τις δρώσες κοσμοδυνάμεις στην ανελέητη δράση τους». Αποτυχία ή όχι, από αυτό το σημείο και έπειτα ένας τόνος εμφανούς πικρίας διαπνέει τα τετράδια. Παντού βλέπει μόνο «προπετείς και κινδυνολόγους, κατασκευαστές και καριερίστες». Μέχρι το καλοκαίρι του 1936 ο Χάιντεγκερ ήταν υπό επιτήρηση, και παρότι ο ίδιος συνέχισε να τρέφει ελπίδες για το πολιτικό μέλλον της Γερμανίας, οι πιθανότητες να σταδιοδρομήσει ως δημόσιος λειτουργός του Τρίτου Ράιχ άρχισαν να λιγοστεύουν. Απογοητευμένος και απομονωμένος, ο Χάιντεγκερ αναζήτησε παρηγοριά στην ιδέα ότι η πραγματική φιλοσοφία είναι κατανοητή μόνο «ύστερα από δύο ή τρεις γενιές, το νωρίτερο». Το 1936 είχε στα σκαριά το δεύτερο σημαντικό έργο του που τιτλοφορούνταν Beiträge zur Philosophie (Εισφορές στη φιλοσοφία). Σε αυτό παρέθετε τις σκέψεις του για μια «άλλη αρχή» πέραν των λαθών της μεταφυσικής παράδοσης. Τα τετράδιά του από τα μέσα της δεκαετίας του 1930 περιλαμβάνουν άφθονα προσχέδια για τη νέα αυτή προσέγγιση: το τεχνικό λεξιλόγιο που είχε τελειοποιήσει σε ακρίβεια στο Είναι και Χρόνος έδωσε τώρα τόπο σε μια πολύ πιο στοχαστική και διερευνητική γλώσσα. Ο Χάιντεγκερ γράφει τώρα για την «εγκατάλειψη του όντος από το Είναι» που είχε ξεκινήσει ήδη από τον Πλάτωνα· μόνο οι προσωκρατικοί διανοητές, όπως ο Ηράκλειτος, διατήρησαν τη μνήμη μιας εναλλακτικής διαδρομής. Τα τετράδια προδίδουν μια αυξανόμενη ανησυχία για την πορεία του σύγχρονου πολιτισμού, όπως και την αναδυόμενη ανησυχία ότι όλο αυτό μπορεί να είχε μολύνει και τον ναζισμό. Προειδοποιεί για ένα νέο φαινόμενο: «τον γιγαντισμό» ή, συνηθέστερα, αυτό που προσδιορίζει με τον όρο Machenschaft. Ο όρος Machenschaft είναι το προσφιλές στον Χάιντεγκερ όνομα για την τεχνολογική ισχύ την οποία θεωρούσε κυρίαρχη στον νεότερο κόσμο. Τα τετράδια από τα τέλη της δεκαετίας του 1930 βρίθουν από ζοφερούς στοχασμούς για την τεχνολογική ανάπτυξη και τις πολλαπλές συνέπειές της ανά την υφήλιο. Ο όρος εμφανίζεται με τέτοια συχνότητα ώστε λαμβάνει ένα τρόπον τινά μυθολογικό κύρος κατ’ αντιστοιχία με αρχαίο θεό. Ο Χάιντεγκερ στοχάζεται για «την άνευ όρων εξουσία της τεχνολογικής ισχύος (Machenschaft)» και «την πλήρη εκρίζωση (Bodenlosigkeit) των πραγμάτων». Περιστασιακά ωστόσο ο όρος αποκτά μια πιο συγκεκριμένη έννοια: σε μια εγγραφή (γύρω στο 1939) καταγγέλλει τον φιλελευθερισμό, τον πασιφισμό, και «την αυξανόμενη ισχύ του Εβραϊσμού». Η επιρροή των Εβραίων ανήκε στη «μεταφυσική της Δύσης», η οποία βοήθησε να εξαπλωθεί τόσο η «κενή ορθολογικότητα» όσο και η «υπολογιστική δεινότητά τους». Αλλού γράφει πως «μια από τις πιο κρυφές μορφές του γιγαντισμού, ενδεχομένως δε και η παλαιότερη είναι η παγιωμένη δεινότητα στον υπολογισμό, την κερδοσκοπία και την ανάμιξη, διά της οποίας θεμελιώνεται η ακοσμικότητα του Eβραϊσμού». Όσον αφορά τα χωρία αυτά θα πρέπει να γίνουν δύο παρατηρήσεις. Πρώτον, αντιπροσωπεύουν σαφώς περιπτώσεις (ενός εκ πρώτης όψεως μάλλον τετριμμένου) αντισημιτισμού. Η αναφορά στην εβραϊκή «ακοσμικότητα» εκπορεύεται από την παμπάλαια πεποίθηση ότι οι Εβραίοι, έχοντας απορρίψει τη θεότητα του Χριστού, είναι καταδικασμένοι σε ανέστια περιπλάνηση. Ο Χάιντεγκερ δεν παραλείπει επίσης να ανακυκλώσει και τον μύθο των νεότερων μάλλον χρόνων, ότι οι Εβραίοι είναι προικισμένοι με ιδιαίτερες ικανότητες ως προς την οικονομική διαχείριση (ανακατασκευασμένη παραλλαγή και ο ίδιος της μεσαιωνικής κυρίαρχης αντίληψης που συνέδεε τους Εβραίους με την τοκογλυφία). Θα ήταν όμως λάθος να απορρίψουμε τη συγκεκριμένη γλώσσα θεωρώντας ότι δεν είναι παρά η ασυλλόγιστη ηχώ ενός παρελθόντος σοβινισμού. Και αυτό γιατί η μοναδική ευφυΐα του Χάιντεγκερ συνδύασε τις κοινώς παραδεκτές αυτές αντιλήψεις (idées reçues) με θέματα της δικής του φιλοσοφίας. Ακόμα και η ιδέα της εβραϊκής «ακοσμικότητας» θυμίζει το επιχείρημα που συναντάμε στο Είναι και Χρόνος, ότι η εγκατάλειψη της χειρωνακτικής εργασίας οδηγεί στην απώλεια της υπαρκτικής κοινωνίας με τα πράγματα και (με τα λόγια του Χάιντεγκερ) «στην αποκοσμικοποίηση του κόσμου». Η καταγγελία ενάντια στον λόγο και τον υπολογισμό συνοψίζει θέματα από έργα του όπως αυτό του 1929 Kant und das Problem der Metaphysik (Ο Καντ και το πρόβλημα της μεταφυσικής), καθώς και από τη διάσημη συνάντηση που είχε στο Νταβός το ίδιο έτος με τον φιλόσοφο Ερνστ Κασσίρερ. Εκεί ο Χάιντεγκερ υποστήριξε ότι η φιλοσοφία, αν θέλει να θεωρείται έγκυρη, οφείλει να αξιώνει την «καταστροφή των έως τώρα θεμελίων της δυτικής μεταφυσικής», προσδιορισμένα ως «πνεύμα, λόγος [και] λογική».[7] Ο συνδυασμός του χαϊντεγκεριανού αντισημιτισμού με τη φιλοσοφική κριτική της Δυτικής μεταφυσικής θα πρέπει να μας βάλει σε σκέψεις. Αν μη τι άλλο, δείχνει ότι όταν ο Χάιντεγκερ φιλοσοφούσε σε ελάσσονα κλίμακα ως προς τη σύγχρονη εποχή και την «εγκατάλειψη του Είναι», εκλάμβανε τους Εβραίους ως συμπτώματα της δυστυχίας αυτής. Η φημολογούμενη υπολογιστική δεινότητά τους ήταν ακόμα μια ένδειξη, όχι όμως και το αίτιο, του τεχνολογικού μηδενισμού ο οποίος αποτελούσε, κατά τον ίδιο, τη μεταφυσική μοίρα της Δύσης. Το γεγονός ότι στην πραγματικότητα ο Χάιντεγκερ δεν επιρρίπτει στους Εβραίους την ευθύνη για τα δεινά του νεότερου κόσμου θα μπορούσε να λειτουργήσει διασωστικά για εκείνον, οδηγώντας στη σκέψη ότι ο σοβινισμός του ήταν περιστασιακός και όχι εγγενής στη φιλοσοφία του. Στην τελευταία όμως σελίδα ενός τετραδίου του 1941 ο Χάιντεγκερ γράφει πως «το ερώτημα σχετικά με το ρόλο του παγκόσμιου εβραϊσμού δεν είναι φυλετικό αλλά μεταφυσικό». Σύμφωνα με τον Πέτερ Τράβνυ, επιμελητή των τετραδίων, τα χωρία αυτά δείχνουν ότι ο Χάιντεγκερ προσυπέγραφε ένα πολύ ασυνήθιστο είδος «οντολογικο-ιστορικού» (seinsgeschichtliche) αντισημιτισμού.[8] Ελλείψει «κοσμικότητας» οι Εβραίοι έχουν καταστεί φιλοσοφική κατηγορία: ο αντίποδας στην τεχνουργική αθωότητα του εν-τω-κόσμω Είναι. Παρ’ όλα αυτά, δεν εκφέρονται όλες οι απόψεις του στην υψηλόφρονα γλώσσα της φιλοσοφικής ιστορίας. To καλοκαίρι του 1941, όταν ο γερμανικός στρατός εξαπέλυε επίθεση στη Σοβιετική Ένωση, ο Χάιντεγκερ έφτασε στο σημείο να κάνει ανατριχιαστικές νύξεις περί παγκόσμιας συνωμοσίας: Ο Παγκόσμιος Εβραϊσμός, υποκινούμενος από τους μετοικούντες από τη Γερμανία, δεν έχει πουθενά υλική υπόσταση και, όσο συνεχίζει να ξεδιπλώνει την επιρροή του, δεν υπάρχει λόγος να εμπλακεί σε στρατιωτική δράση. Σε μας, αντιθέτως, δεν απομένει παρά να θυσιάσουμε το καλύτερο αίμα των καλύτερων του λαού μας. Θα πρέπει να υπενθυμίσουμε πως και οι δύο γιοι του φιλοσόφου (ονόματι Γιοργκ και Χέρμαν) υπηρέτησαν στον γερμανικό στρατό κατά τη διάρκεια του πολέμου, και κρατήθηκαν επί ένα διάστημα σε σοβιετικά στρατόπεδα αιχμαλώτων πολέμου. Ωστόσο, το γεγονός αυτό είναι ανεξάρτητο από τον αντισημιτισμό του πατέρα τους. Συγχρόνως δε, ο αμείωτος εθνικισμός του δεν τον εμποδίζει να δει τον πόλεμο ως ένα άλλο σύμπτωμα της εποχής της τεχνολογικής ισχύος (Machenschaft), κατά την οποία η δύναμη βασιλεύει ως ουσία του Είναι. Μαγεμένος με τον ίδιο τον φιλοσοφικό στοχασμό του, ο Χάιντεγκερ αντιμετωπίζει εξίσου αρνητικά κάθε λειτουργία της τεχνολογίας. Αυτό καθίσταται σαφές στην περιβόητη μεταπολεμική παρατήρησή του ότι «η παραγωγή πτωμάτων στους θαλάμους αερίων και τα στρατόπεδα θανάτου», όπως και «η εκμηχανισμένη βιομηχανία τροφίμων» είναι «κατ’ ουσίαν το ίδιο και το αυτό».[9] Γενικεύσεις αυτού του είδους εξαλείφουν όλες τις ηθικές και ιστορικές διαφορές στο όνομα της φιλοσοφικής συλλογιστικής, όπως τη συνέλαβε ο Χάιντεγκερ. Το συμπέρασμα στο οποίο υπόρρητα μας οδηγούν είναι πως ο Χάιντεγκερ –παρά την φήμη του στοχαστή της «συγκεκριμένης» και «κοσμικής» ύπαρξης– ήταν και ο ίδιος επιρρεπής στην πιο οικτρή αφαίρεση. Η φιλοσοφία υποτίθεται πως είναι η αρχή της σοφίας, αλλά η φιλοσοφία δεν έκανε τον Χάιντεγκερ σοφό. Η εκπαίδευση που έλαβε δεν στάθηκε ικανή να διαλύσει τις στερεότυπες επαρχιώτικες προκαταλήψεις της παιδικής του ηλικίας. Τουναντίον, αυτές διογκώθηκαν ακόμα περισσότερο και ενδύθηκαν το ανούσιο μεγαλείο κοσμοϊστορικών γενικοτήτων. Μπορεί κανείς να βρει έναν ευφυή τρόπο για ασκήσει κριτική στην τεχνολογία, όπως και ορθολογικούς τρόπους για την εξερεύνηση των ορίων της ανθρώπινης λογικής. Ο Χάιντεγκερ δεν αποτελεί εποικοδομητικό πρότυπο ούτε ως προς την πρώτο ούτε ως προς το δεύτερο. Ο ζήλος του να εξαπολύσει πόλεμο ενάντια στην κριτική διάνοια τον έκανε να αγνοήσει όλες τις διαφορές που έχουν σημασία για εμάς, ως κατοίκους του ίδιου κόσμου, και τον οδήγησε τελικά σε έναν αφαιρετικό χώρο, όχι λιγότερο φανταστικό απ’ ό,τι ό εχθρός που ήθελε να νικήσει. Όταν ο εκδοτικός οίκος Vittorio Klostermann –που εδρεύει στη Φρανκφούρτη– έχει ολοκληρώσει το έργο του, τα Άπαντα του Χάιντεγκερ θα αριθμούν περισσότερους από 100 τόμους. Ήταν επιθυμία του ίδιου του Χάιντεγκερ να αποτελέσουν τα μαύρα τετράδια τους τελευταίους τόμους της σειράς. Μυστήριο πάντως εξακολουθεί να καλύπτει την επιθυμία του να δημοσιευτούν. Ενδεχομένως κατά τα τελευταία χρόνια της ζωής του ένιωθε έντονη την ανάγκη για ειλικρίνεια. Υπ’ αυτή την έννοια, είναι άραγε η κυκλοφορία τους μια μεταθανάτια πράξη εξομολόγησης; Αυτό είναι μάλλον απίθανο. Παρά το γεγονός ότι στον Χάιντεγκερ δόθηκαν αρκετές ευκαιρίες για να ζητήσει συγγνώμη, ο ίδιος είχε πάντα αντιρρήσεις. Οι επιστολές που αντάλλαξε με τον πρώην μαθητή του Χέρμπερτ Μαρκούζε δεν αποτελούν παρά επαίσχυντη άσκηση στην παραπλάνηση. Σε αυτές ισχυρίζεται πως η οργή του Μαρκούζε για τις δολοφονίες που διαπράχθηκαν κατά τη διάρκεια του πολέμου εναντίον των «Εβραίων» θα μπορούσε εξίσου να στραφεί ενάντια στην αντιμετώπιση που επιφύλαξε το κομμουνιστικό καθεστώς στους «Ανατολικογερμανούς». Η συνέντευξη του 1966 στο γερμανικό περιοδικό Der Spiegel ξεχειλίζει από μισές αλήθειες. Μετά την παραίτησή του από την πρυτανεία, ο Χάιντεγκερ λέγεται ότι ομολόγησε σε έναν μαθητή του ότι η θητεία του αυτή υπήρξε «η μεγαλύτερη ανοησία της ζωής μου». Δεν υπήρξε όμως καμιά δημόσια δήλωση μεταμέλειας. Ακόμα κι αν ο Χάιντεγκερ μετάνιωσε τελικά για τη θητεία του στο Ράιχ, τα τετράδια που γράφτηκαν μετά το 1934 δείχνουν ότι πολλές από τις πολιτικές πεποιθήσεις που τον προσέλκυσαν αρχικά στον ναζισμό παρέμειναν αμετάβλητες. Και όχι μόνο αυτό αλλά και ότι οι πεποιθήσεις αυτές εξακολούθησαν να μολύνουν τη φιλοσοφία του. Μολονότι στο μέλλον πρόκειται να κυκλοφορήσουν και πολλά άλλα τετράδια, δεν έχουμε και πολλούς λόγους να πιστεύουμε ότι θα αποκαλύψουν μια αλλαγή θεώρησης εκ μέρους του. Ο Χάιντεγκερ είχε τη συνήθεια να επιρρίπτει την ευθύνη για τις προσωπικές του κακοδαιμονίες και τις κακοδαιμονίες της νεότερης εποχής σε συνωμοσίες και απρόσωπες μεταφυσικές διαδικασίες εκτός του ανθρώπινου ελέγχου. Ένα πράγμα όμως είναι σίγουρο: όποια ζημιά κι αν προκαλέσουν τα μαύρα τετράδια στη φιλοσοφική κληρονομιά του Χάιντεγκερ, η ευθύνη θα βαραίνει αποκλειστικά και μόνο τον συντάκτη τους. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 20 — Μετάφραση: Χρυσούλα Μεντζαλίρα [1] The New York Review, 21 Οκτωβρίου 1971. [2] Για την κριτική της Άρεντ στην ακοσμικότητα του Χάιντεγκερ, βλ. Dana R. Villa, Arendt and Heidegger: The Fate of the Political, Princeton University Press, 1995. [3] Μια από τις πιο ακριβοδίκαιες πρόσφατες κριτικές ήταν αυτή του Thomas Meyer, “Ein Äußerstes von Verschweigung”, Süddeutsche Zeitung, 25 Μαρτίου 2014. [4] Κυκλοφορεί πλέον στα αγγλικά με τον τίτλο Nature, History, State: 1933-1934, επιμ. Gregory Fried και Richard Polt, Bloomsbury Academic, 2013. [5] Μάρτιν Χάιντεγκερ, Είναι και Χρόνος, μτφρ. και επιμ. Γιάννης Τζαβάρας, δύο τόμοι, Δωδώνη, Αθήνα, 1985 (Σ.τ.Μ.). [6] Hugo Ott, Martin Heidegger: A Political Life, μτφρ. Allan Blunden, Basic Books, 1993. [7] Martin Heidegger, Kant and the Problem of Metaphysics, μτφρ. Richard Taft, Indiana University Press, 1997, σ. 192. [8] Peter Trawny, Heidegger und der Mythos der jüdischen Weltverschwörung, Klostermann, Φρανκούρτη 2014. [9] Το συγκεκριμένο χωρίο, το οποίο έχει απαλειφθεί από την έκδοση του 1953, εμφανίζεται στο αρχικό κείμενο του 1949 του δοκιμίου του Χάιντεγκερ “Die Frage nach der Technik”, όπως αναφέρεται στο Wolfgang Schirmacher, Technik und Gelassenheit, Alber, Μόναχο 1983, σ. 25. Αποδίδεται στα αγγλικά στο Thomas Sheehan, “Heidegger and the Nazis,” The New York Review, 16 Ιουνίου 1988.

Σύνδεση