Η παθολογία του ευρωπαϊκού χρέους

ARB - THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Η Ευρώπη σήμερα περνάει δύσκολους καιρούς. Ο υπουργός Οικονομικών της Γερμανίας, Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, αποκάλεσε τις πρόσφατες εκλογές για το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο «καταστροφή», για να συνεχίσει λέγοντας ότι «πρέπει όλοι μας στην Ευρώπη να αναρωτηθούμε τι μπορούμε να κάνουμε καλύτερα [...], πρέπει να βελτιώσουμε την Ευρώπη». Όμως αυτό που συμβαίνει σήμερα σε πολλά μέρη της Ευρώπης δεν αποτελεί απλώς μια παθολογική κατάσταση· αποτελεί μια προβλέψιμη παθολογική κατάσταση η οποία επέρχεται όταν οι πολίτες μιας χώρας περνούν μια μεγάλη περίοδο στασιμότητας στο εισόδημά τους και στο επίπεδο ζωής τους. Το πώς ξεκίνησε αυτή η στασιμότητα σε μεγάλα τμήματα της Ευρώπης είναι ευρέως κατανοητό. Πριν έξι χρόνια, η Ευρώπη χτυπήθηκε από τα απόνερα της οικονομικής κρίσης που δημιουργήθηκε στην αμερικανική αγορά ενυπόθηκων δανείων και στο αμερικανικό τραπεζικό σύστημα γενικότερα. Τα προβλήματα που ήταν ήδη πολύ σοβαρά σε ορισμένες ευρωπαϊκές χώρες –δημοσιονομικές ανισορροπίες ή διαβρωμένη ανταγωνιστικότητα, ή μια αμερικανικού τύπου φούσκα στον κατασκευαστικό τομέα, ή ένα κακοδιοικούμενο τραπεζικό σύστημα– έκαναν κάποια μέρη της Ευρώπης ιδιαίτερα ευάλωτα. Οι επιπτώσεις της αμερικανικής ύφεσης όξυναν αυτά τα προβλήματα όπου υπήρχαν. Έπειτα, κατά τον γνωστό τρόπο, οι δημοσιονομικές και νομισματικές πολιτικές της Ευρώπης έκαναν πολλά για να συντηρήσουν τη στασιμότητα. Σημαντικό κομμάτι αυτής της ιστορίας είναι η αποτυχία να αντιμετωπιστεί η κρίση δημόσιου χρέους την οποία αντιμετωπίζει η Ευρώπη εδώ και πάνω από μισή δεκαετία, από τότε που κατέστη σαφές ότι οι κυβερνήσεις κάποιων ευρωπαϊκών χωρών είχαν δανειστεί περισσότερα χρήματα από αυτά που θα μπορούσαν να επιστρέψουν. Η ευρωζώνη, αποτελούμενη από δεκαοκτώ ευρωπαϊκές χώρες που χρησιμοποιούν το ευρώ ως νόμισμά τους, αποτελεί ένα αξιοσημείωτο πείραμα ως προς αυτό. Το γεγονός ότι πρόκειται για μια νομισματική ένωση χωρίς δημοσιονομική ένωση που να την υποστηρίζει, είναι ευρέως γνωστό. Όμως μια συνέπεια αυτής της ανωμαλίας, η οποία δεν συζητείται πολύ, είναι ότι η οικονομία της ευρωζώνης δεν έχει δημόσιο χρέος. Λέγοντας «δημόσιο χρέος» εννοώ τις οφειλές που βαρύνουν ένα πρόσωπο δημοσίου δικαίου με τη δικαιοδοσία να τυπώνει το νόμισμα στο οποίο τις αποπληρώνει. Όλες οι άλλες μεγάλες οικονομίες που γνωρίζουμε –οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Ιαπωνία, η Σουηδία, η Ελβετία, και πολλές άλλες– έχουν δημόσιο χρέος με αυτή την έννοια. Στην ευρωζώνη, αντίθετα, το χρέος του δημόσιου τομέα είναι ακριβώς αυτό που οι Αμερικανοί ονομάζουν «δημοτικό χρέος» – δηλαδή οφειλές που βαρύνουν πρόσωπα δημοσίου δικαίου, στην περίπτωση αυτή χώρες, που δεν έχουν τη δικαιοδοσία να τυπώνουν το νόμισμα στο οποίο πρέπει να τις αποπληρώσουν. Αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό είναι που καθιστά δυνατή μια ενδεχόμενη αδυναμία πληρωμής στα ομόλογα που εκδίδει η Μασαχουσέτη ή η Νέα Υόρκη ή το Τέξας, ενώ κάτι τέτοιο δεν θα μπορούσε να συμβεί στο δημόσιο χρέος των ΗΠΑ. Τα ομόλογα όλων των κρατών-μελών της ευρωζώνης, ακόμα και εκείνων που θεωρούνται πιο ασφαλή, όπως η Γερμανία, εκδίδονται σε ευρώ και μπορούν επίσης να αντιμετωπίσουν αδυναμία πληρωμής κατά την ίδια έννοια. Είναι δύσκολο να υπερβάλει κανείς τονίζοντας το πόσο ασυνήθιστο πείραμα συνιστά αυτή η κατάσταση. Αδυνατώ να σκεφτώ άλλο σύγχρονο παράδειγμα μιας μεγάλης οικονομίας που να μην έχει δημόσιο χρέος για να σταθεροποιήσει την οικονομική της δομή. Μια άλλη περίεργη πλευρά της κατάστασης της Ευρώπης από αυτή την άποψη, είναι ότι οι πιστωτές αυτού του είδους «δημοτικού» χρέους που έχουν εκδώσει οι χώρες με τις πιο αδύναμες δημοσιονομικές δομές είναι, όλο και περισσότερο, όχι ιδιωτικοί επενδυτές αλλά επίσημοι φορείς, συμπεριλαμβανομένων σε αυτούς της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας, του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου, και των δύο ειδικών φορέων που συστάθηκαν συλλογικά από την Ευρωπαϊκή Ένωση για να αγοράζουν αυτά τα προβληματικά ομόλογα. Το σε ποιον ανήκουν παίζει σημαντικό ρόλο διότι, αντίθετα με τους ιδιωτικούς επενδυτές, οι επίσημοι δανειστές έχουν ως αρχή τους να μην δέχονται την περίπτωση χρεοκοπίας. Το να μη μπορεί μια χώρα να αποπληρώσει το χρέος της στους ιδιώτες επενδυτές είναι κακό· όμως το να μην μπορεί να αποπληρώσει άλλες κυβερνήσεις ή ιδιαίτερα το ΔΝΤ είναι απλώς μη αποδεκτό. Έως έναν βαθμό, φυσικά, αυτό είναι ένα φανταστικό σενάριο. Όμως τα ευρέως κυκλοφορούντα φανταστικά σενάρια συχνά καθοδηγούν τις πράξεις, ιδιαίτερα τη λήψη αποφάσεων στον δημόσιο χώρο, και μερικές φορές αυτό συμβαίνει με εξαιρετικά ατυχείς συνέπειες. Το συγκεκριμένο σενάριο ενισχύει επίσης την κοινή στην Ευρώπη πεποίθηση –η οποία σε πολλούς Αμερικανούς φαίνεται παράδοξη– ότι η χρεοκοπία ενός κράτους-μέλους της ευρωζώνης μπορεί να προκαλέσει την έξοδό του από τη νομισματική ένωση. Από καιρού εις καιρόν στην αμερικανική ιστορία, κάποιες πολιτείες των ΗΠΑ έχουν βρεθεί σε αδυναμία αποπληρωμής ομολόγων γενικής υποχρέωσης και αυτό μπορεί να ξανασυμβεί. Στην πρόσφατη οικονομική κρίση, οι δύο πολιτείες των οποίων τα ομόλογα θεωρήθηκαν ως πιο επικίνδυνα ήταν το Ιλινόις (λόγω των ακάλυπτων υποχρεώσεων συνταξιοδοτικών ταμείων) και η Καλιφόρνια (λόγω της συνολικής δημοσιονομικής ανισορροπίας της κατά την εποχή εκείνη). Δεν θα περνούσε ποτέ από το μυαλό ενός Αμερικανού ότι εάν, ας πούμε, το Ιλινόις αδυνατούσε να αποπληρώσει τα ομόλογά του θα έπρεπε, εξαιτίας αυτού να αποχωρήσει από την νομισματική ένωση του δολαρίου. Όμως αυτή η αρχή δείχνει να αποτελεί υπόθεση εργασίας σε πολλές από τις συζητήσεις που γίνονταν στην Ευρώπη ως προς το χρέος των χωρών που αντιμετώπιζαν πρόβλημα. Η οδός μέσω της οποίας η Ευρώπη έφτασε σε αυτή την κατάσταση είναι πολύ γνωστή. Οι κυβερνήσεις των ισχυρών δημοσιονομικά χωρών, όπως η Γερμανία και η Γαλλία, δάνεισαν, ή μάλλον έδωσαν, κεφάλαια στις κυβερνήσεις των αδύναμων δημοσιονομικά χωρών, όπως η Ελλάδα και η Πορτογαλία, επιτρέποντάς τους να εξυπηρετήσουν το προϋπάρχον χρέος τους και να αναλάβουν ένα νέο χρέος. (Από τότε, η οικονομία και η δημοσιονομική κατάσταση της Γαλλίας έχουν αποδυναμωθεί, και η υποστήριξη της χώρας για το είδος αυτό της πολιτικής που συζητείται εδώ έχει δημιουργήσει αναταραχές στην πολιτική σκηνή της – με αποτέλεσμα η Γερμανία να είναι πλέον η μόνη μεγάλη χώρα που μέχρι σήμερα υποστηρίζει ολόψυχα τη δημοσιονομική λιτότητα.) Η διαδικασία αυτή επέτρεψε επίσης στις κυβερνήσεις των ισχυρών δημοσιονομικά χωρών να διασώσουν τα δικά τους χρηματοπιστωτικά ιδρύματα –τα οποία κρατούσαν ομόλογα των αδύναμων χωρών– χωρίς να το αναγνωρίσουν αυτό επίσημα, συντηρώντας επομένως άλλη μια φαντασίωση που μπορεί να είναι ή να μην είναι χρήσιμη. Οι ισχυρές δημοσιονομικά χώρες παρείχαν αυτές τις μεταφορές κεφαλαίων και νέες πιστώσεις, κυρίως με αντάλλαγμα δεσμεύσεις για ανάληψη πρωτοβουλιών από τις αδύναμες χώρες, που κατά βάση στόχευαν στο να τις καταστήσουν πιο ικανές να διαχειριστούν τα χρέη τους. Στις δεσμεύσεις αυτές ανήκαν, πρώτον, η επιβολή δημοσιονομικών πολιτικών οι οποίες περιλάμβαναν σε μεγάλο βαθμό μειώσεις στις δημόσιες δαπάνες, και, δεύτερον, οι «διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις» της οικονομίας, όπως οι πιο ελεύθερες αγορές εργασίας και τα νέα συστήματα για τον περιορισμό μισθών και συντάξεων. Το πρόβλημα όμως με αυτές τις περικοπές δαπανών είναι ότι συμπιέζουν την οικονομική δραστηριότητα (και τα φορολογικά έσοδα ως επακόλουθο). Το πρόβλημα με τις διαρθρωτικές μεταρρυθμίσεις δεν είναι μόνο ότι είναι πολιτικά δύσκολο να πραγματοποιηθούν, αλλά ότι ακόμα κι όταν εφαρμοσθούν χρειάζονται πολύ χρόνο έως ότου οδηγήσουν σε οικονομική μεγέθυνση. Επιπλέον, ακόμα και τότε, είναι συχνά επεκτατικές κατά τρόπους που ευνοούν τους εργοδότες εις βάρος των εργαζομένων, και επομένως ενισχύουν ανεπιθύμητες τάσεις της οικονομίας ως προς την κατανομή εισοδήματος. Αυτή η προσέγγιση στην ευρωπαϊκή κρίση χρέους, και ακόμα περισσότερο στον θεμελιώδη τρόπο σκέψης που αντανακλά, αντίκεινται στην κοινή λογική και κατά μία άλλη έννοια. Η κοινή πεποίθηση στα οικονομικά, η οποία βασίζεται στην ιδέα του «εμπορίου» που διατυπώθηκε από τον Ντέιβιντ Χιουμ, τον Άνταμ Σμιθ και τους συγχρόνους τους, είναι ότι οι εμπορικές συναλλαγές εμπλέκουν δύο μέρη, κάθε ένα από τα οποία δρα οικειοθελώς και με επαρκείς πληροφορίες ώστε να πάρει μια απόφαση. Στην περίπτωση των δανειακών συμβάσεων, αυτό σημαίνει ότι θεωρούμε πως τόσο οι πιστωτές όσο και οι δανειολήπτες έδρασαν οικειοθελώς. Από την πλευρά των δανειοληπτών υπάρχουν γνωστές εξαιρέσεις, όπως το χρέος που κληρονομείται από γονείς ή το «επαχθές χρέος» που έχει αναλάβει ένα προηγούμενο καθεστώς μιας χώρας, και γι’ αυτόν τον λόγο συνήθως έχουν διαφορετική μεταχείριση. Ομοίως, έχουμε ισχυρούς λόγους να θεωρούμε ότι οι θεσμικοί πιστωτές όπως οι τράπεζες και οι ασφαλιστικές εταιρείες –για να τους διακρίνουμε από τα άτομα– δρουν οικειοθελώς και με αντικειμενικές πληροφορίες. Αυτή η διαφορά στις πληροφορίες και την εξειδίκευση (μαζί με τη διαφοροποίηση του κινδύνου) αποτελεί την βασική αιτιολογία για την ύπαρξη τέτοιων «μεσαζόντων» οι οποίοι δρουν ανάμεσα στους ιδιώτες που παρέχουν κεφάλαια από τις αποταμιεύσεις τους στις χρηματοπιστωτικές αγορές, και τις επιχειρήσεις και λοιπούς δανειολήπτες που χρησιμοποιούν αυτά τα κεφάλαια. Σε αντίθεση με τα παραπάνω, η σημερινή συζήτηση γύρω από το θέμα της ευρωπαϊκής κρίσης δημοσίου χρέους θεωρεί κατά κύριο λόγο ότι όταν ένα ομόλογο αντιμετωπίζει πρόβλημα, οι πιστωτές –ιδιαίτερα οι θεσμικοί πιστωτές– είναι θύματα. Παράλληλα, υπάρχει μία σχεδόν θρησκευτική θεώρηση της ενοχής από την πλευρά των δανειοληπτών. Από μια ιστορική προοπτική, ίσως όντως υπάρχει κάτι θρησκευτικό στις πεποιθήσεις αυτές. Παρ’ όλο που οι Εβραίοι, οι Χριστιανοί και οι Μουσουλμάνοι αντιμετώπιζαν ανέκαθεν με καχυποψία την πρακτική τού να δανείζουν (και οι περισσότεροι Μουσουλμάνοι την αντιμετωπίζουν ακόμα έτσι), στις αρχές του δέκατου ένατου αιώνα οι ευαγγελιστές Προτεστάντες είχαν φτάσει να αντιμετωπίζουν ως αμαρτωλή την πρακτική τού να δανείζονται, ακόμα και όταν το χρέος εξυπηρετούνταν και αποπληρωνόταν εμπρόθεσμα. Η μη πληρωμή του, φυσικά, ενίσχυε σε πολύ μεγάλο βαθμό τις αρνητικές ηθικές συνδηλώσεις μιας τέτοιας πρακτικής. Καθώς προχωρούσε ο δέκατος ένατος αιώνας, στη μία ευρωπαϊκή χώρα μετά την άλλη –και στην Αμερική επίσης– το ευμετάβλητο σύνορο αυτής της συζήτησης ήταν συχνά η κίνηση να εισαχθεί η έννοια της περιορισμένης ευθύνης για αυτούς που σήμερα αντιλαμβανόμαστε ως εταιρικούς δανειστές και επενδυτές σε μετοχικά κεφάλαια. (Αν μια εταιρεία αποτυγχάνει να αποπληρώσει το χρέος της, οι μέτοχοί της συνήθως δεν έχουν άλλη υποχρέωση πέραν της αρχικής τους επένδυσης.) Η περιορισμένη ευθύνη αποτελούσε μια υπαναχώρηση από αυτό στο οποίο οι ιστορικοί αναφέρονται συχνά ως «η εκδικητική φιλοσοφία» του ευαγγελικανισμού, σύμφωνα με τον οποίο οι αμαρτωλοί πρέπει να τιμωρούνται. Στα μέσα του αιώνα το δημόσιο αίσθημα είχε αρχίσει, εντούτοις, να μεταβάλλεται, επηρεασμένο σε μεγάλο βαθμό από τις νέες αντιλήψεις για τις δυνατότητες εξασφάλισης μιας διαρκούς οικονομικής ανάπτυξης, και από την ολοένα και μικρότερη αμφιθυμία ως προς αυτήν. Ακόμα και έτσι, η θρησκευτικά υποκινούμενη αντίθεση στον δανεισμό συνεχίστηκε, και ιδιαίτερα μάλιστα όταν στη θέση του δανειολήπτη βρίσκονταν εθνικές κυβερνήσεις. Όπως περιέγραψε ο ιστορικός Χένρι Ρόουζβίαρ (Henry Roseveare) αυτή την αντίθεση στη Μεγάλη Βρετανία: Μια ηθική μεταστοιχειωμένη σε αίρεση, το ιδεώδες της φειδωλής και επομένως ενάρετης κυβέρνησης πέρασε από τα χέρια πουριτανών ηθικολόγων όπως ο Πιτ στα χέρια αρχιερέων όπως ο Γκλάντστοουν. Έγινε δόγμα της οικονομικής ορθοδοξίας, Αγία Τριάδα της οποίας ήταν το Ελεύθερο Εμπόριο, ο Ισοσκελισμένος Προϋπολογισμός και ο Κανόνας του Χρυσού, και Προπατορικό Αμάρτημα ήταν το Εθνικό Χρέος. Δεν είναι τυχαίο ότι “Conversion” [Σ.τ.Μ. μετατροπή, αλλά και αλλαγή πίστης] και “Redemption” [Σ.τ.Μ. εξαγορά αλλά και εξιλέωση] είναι οι πράξεις που συνδέονται περισσότερο με τη μείωση του Χρέους. Σήμερα μια επιστροφή στην «εκδικητική φιλοσοφία» του δέκατου ένατου αιώνα –στην άποψη, σύμφωνα με τα λόγια ενός άλλου φιλοσόφου της εποχής, ότι «η επιδίωξη θα πρέπει να είναι για μια οικονομία που είναι δίκαιη, κι όχι για μία που αναπτύσσεται»– είναι σαφώς εμφανής στην προσέγγιση της Ευρώπης ως προς την κρίση εθνικού χρέους της. Το αν η Ευρώπη πέτυχε έτσι τη δικαιοσύνη είναι ένα θέμα ανοιχτό προς συζήτηση. Σίγουρα πάντως δεν πέτυχε την ανάπτυξη. Η συνέπεια αυτών είναι η συνεχιζόμενη στασιμότητα των εισοδημάτων και του επιπέδου ζωής για την πλειονότητα των πολιτών σε αρκετές ευρωπαϊκές χώρες. Η διάμεση τιμή του οικογενειακού εισοδήματος στη Μεγάλη Βρετανία, με μια μικρή διόρθωση λόγω του όποιου ελάχιστου πληθωρισμού υπήρξε, έφτασε στο μέγιστό της το 2007 και από τότε κινείται σε χαμηλότερα επίπεδα. Η Γαλλία, η Ιταλία και η Ολλανδία δεν έχουν βιώσει την πλήρη στασιμότητα σε αυτόν τον βαθμό, αλλά το διάμεσο πραγματικό εισόδημα σε καθεμία δεν έχει αυξηθεί παρά ελάχιστα. Η Ιρλανδία, η Ελλάδα και η Πορτογαλία έχουν και οι τρεις βιώσει στασιμότητα, ή και χειρότερα, στο διάμεσο πραγματικό εισόδημα αυτήν την περίοδο. Το ίδιο συνέβη για μισή δεκαετία στην Ισπανία η οποία μόνο τον τελευταίο χρόνο απόλαυσε επιτέλους μια στέρεη αύξηση. Στασιμότητα εισοδημάτων σε παράλληλο επίπεδο έχει επίσης συμβεί στις Ηνωμένες Πολιτείες, όμως η ομοσπονδιακή δημοσιονομική δομή τους ενσωματώνει στον σχεδιασμό της μηχανισμούς για την άμβλυνση των επιπτώσεών της, τους οποίους δεν διαθέτει η Ευρώπη. Όταν οι εργαζόμενοι μιας πολιτείας χάνουν τη δουλειά τους και μειώνονται τα εισοδήματά τους, πληρώνουν λιγότερους φόρους στην ομοσπονδιακή κυβέρνηση ενώ η ομοσπονδιακή κυβέρνηση βοηθά στην πληρωμή των επιδομάτων ανεργίας τους και, αν χρειαστεί, της κοινωνικής πρόνοιας. Και για τους ηλικιωμένους συνταξιούχους, τόσο οι παροχές της ιατροφαρμακευτικής κάλυψης όσο και οι συνταξιοδοτικές παροχές της κοινωνικής ασφάλισης προέρχονται από την ομοσπονδιακή κυβέρνηση. Η Ευρωπαϊκή Ένωση δεν έχει τέτοιους μηχανισμούς. Επιπλέον, στις δημοσιονομικά αδύναμες χώρες της Ευρώπης, η συνήθης οργή για τα στάσιμα εισοδήματα και το επίπεδο ζωής ενισχύεται από την αίσθηση ότι διατάσσονται, ίσως ακόμα και ότι γίνονται αντικείμενο εκμετάλλευσης, από ξένους. Περίπου είκοσι πέντε αιώνες πριν, αν μια άλλη πόλη-κράτος κατακτούσε τους Αθηναίους, ο συνήθης για την εποχή φόρος τιμής θα απαιτούσε να μετοικίσουν στα εδάφη του νικητή, για καταναγκαστική εργασία, μερικές εκατοντάδες από τους λαμπρότερους νέους των Αθηνών, και να ταξιδέψουν μαζί τους άλλες τόσες από τις πιο όμορφες παρθένες της Αθήνας, για λόγους που καλύτερα να μείνουν αδιευκρίνιστοι. Οι πολιτικές συμβάσεις που ακολουθούνται σήμερα είναι εντελώς διαφορετικές, όμως τα πλήθη των νέων που καταλήγουν να μετακινούνται αναζητώντας εργασία είναι παρόμοια. Και όπως τόνισε ο Βόλφγκανγκ Σόιμπλε, η γνωστή σε όλους μας επίπτωση αυτής της οικονομικής στασιμότητας είναι μια στροφή από τις φιλελεύθερες (με μικρό «φ») αξίες, που βασίζονται στην ανοχή και τη δέσμευση σε μια ανοιχτή, δημοκρατική κοινωνία, προς έναν ξενοφοβικό λαϊκισμό είτε στα δεξιά είτε στα αριστερά. Η ίδια παθολογία έχει εμφανιστεί και πάλι στο παρελθόν, ξανά και ξανά, στη μία χώρα μετά την άλλη, σε ολόκληρο τον κόσμο. Η Ευρώπη σήμερα δείχνει όλο και περισσότερο να βρίσκεται στο όριο του να ξαναζήσει κάποιες από τις χειρότερες καταστάσεις της εμπειρίας της από τα χρόνια του μεσοπολέμου, όχι μόνο με την άνοδο εξτρεμιστικών πολιτικών κινημάτων σε πολλές χώρες, αλλά και με την διασυνοριακή επικοινωνία μεταξύ τους. Χωρίς αμφιβολία, υπάρχουν διαφορές. Τη δεκαετία του ’30 κεντρικό στοιχείο της διάδοσης εκείνων των ιδεών ήταν η άνοδος του ναζιστικού κινήματος, και μετέπειτα ναζιστικής κυβέρνησης, ενώ σήμερα φαίνεται ότι το όχημα που διευκολύνει αυτές τις εξελίξεις είναι το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο, καθώς όλο και περισσότερα μέλη εξτρεμιστικών κομμάτων με αντιευρωπαϊκή ιδεολογία κατακτούν μια θέση σε αυτό. Όμως οι επιπτώσεις είναι παρόμοιες, και το ίδιο ισχύει για τμήματα του προγράμματος αυτών των κομμάτων, τα οποία σήμερα περιλαμβάνουν μια καμπάνια για περιορισμό τόσο της μετανάστευσης εντός της ΕE όσο και των δικαιοδοσιών της Ένωσης, για να μην αναφέρουμε την επίθεση σε όλο το εγχείρημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Τι μπορεί να κάνει η Ευρώπη; Η νομισματική πολιτική της Ευρωπαϊκής Κεντρικής Τράπεζας είναι ήδη επεκτατική, κι έχει οδηγήσει τα επιτόκια σε ιστορικά χαμηλές τιμές όπως στις Ηνωμένες Πολιτείες, συμπιέζοντας την ισοτιμία του ευρώ. Πιο πρόσφατα, η ΕΚΤ έσπρωξε την επεκτατική πολιτική της πέρα από τα καθιερωμένα, εφαρμόζοντας καινούργια μέτρα όπως το να επιβάλει αρνητικό επιτόκιο στα τηρούμενα αποθεματικά των τραπεζών (με άλλα λόγια, χρεώνοντας τις τράπεζες όταν διατηρούν κεφάλαια αδρανή) και να αγοράσει δάνεια από τράπεζες προκειμένου να τους δώσει τη δυνατότητα να αυξήσουν τη χορήγηση νέων δανείων. Τώρα πλέον, η νομισματική πολιτική μπορεί να προσθέσει πολύ λίγα πράγματα. Η Ευρώπη ως ένωση δεν έχει κοινή δημοσιονομική πολιτική, και οι περισσότερες από τις ευρωπαϊκές χώρες έχουν δεσμευθεί σε περιοριστικές πολιτικές φορολόγησης και δαπανών. Η επείγουσα ανάγκη σήμερα, επομένως, είναι για αναδιάρθρωση του χρέους και ελάφρυνση του βάρους των δημοσιονομικά αδύναμων χωρών. Αναδιάρθρωση χρέους σημαίνει ότι θα επιτρέπεται στις δημοσιονομικά αδύναμες χώρες να πληρώνουν χαμηλότερα επιτόκια στις υποχρεώσεις τους, ή να εκτείνονται οι πληρωμές των δόσεων σε μεγαλύτερο μάκρος χρόνου. Ελάφρυνση του χρέους σημαίνει ότι θα πρέπει αυτές να πληρώσουν μόνο ένα μέρος του χρέους τους. Και τα δύο θα βοηθήσουν. (Κατά παρόμοιο τρόπο, στις Ηνωμένες Πολιτείες σήμερα υπάρχει ακόμη ανάγκη για ελάφρυνση στους υπερχρεωμένους ιδιοκτήτες σπιτιών, με τους οποίους δεν ασχολήθηκε ιδιαίτερα το σχέδιο διάσωσης των αμερικανικών πιστωτικών ιδρυμάτων πριν από μισή δεκαετία. Όμως η ανάγκη στην Ευρώπη είναι πιο έντονη). Και πάλι, κοιτώντας πίσω στη μεσοπολεμική περίοδο, υπάρχει σαφώς προηγούμενο, μέσα στην Ευρώπη, και για αναδιάρθρωση χρέους και για ελάφρυνση χρέους. Οι πολεμικές αποζημιώσεις που όφειλε η Γερμανία βάσει της Συνθήκης των Βερσαλλιών του 1919 μετατράπηκαν πολύ γρήγορα στην υποχρέωση της Γερμανίας να εξυπηρετήσει δύο σειρές ομολόγων, δομημένων έτσι ώστε να αντανακλούν την ικανότητα της χώρας να πληρώσει. Στο τέλος καμία σειρά ομολόγων δεν πληρώθηκε στο σύνολό της. Αρχικά η γερμανική κυβέρνηση της Βαϊμάρης πλήρωνε ό,τι όφειλε στους ξένους κατόχους των ομολόγων την ίδια στιγμή που τα γερμανικά ομοσπονδιακά κράτη δανείζονταν από το εξωτερικό, έτσι ώστε το καθαρό άθροισμα των διεθνών ροών ήταν σχεδόν μηδενικό (παρ’ όλο που μέσα στη Γερμανία υπήρχε μια σημαντική μετατόπιση των βαρών). Το Σχέδιο Ντως (Dawes Plan) του 1924 και αργότερα το Σχέδιο Γιαγκ (Young Plan) του 1929 μείωσαν κι άλλο όσα χρωστούσε η Γερμανία, και το καθένα από αυτά εξασφάλισε και ένα ακόμη νέο ξένο δάνειο. Η Διάσκεψη της Λωζάννης το 1932 έβαλε τέλος σε όλες τις πολεμικές αποζημιώσεις της Γερμανίας, η οποία σε αντάλλαγμα κατέθεσε στη νεοϊδρυθείσα Τράπεζα Διεθνών Διακανονισμών (ΤΔΔ) ομόλογα που αντιπροσώπευαν ένα μικρό ποσοστό του αρχικού χρέους· τα κατατεθειμένα ομόλογα δεν πουλήθηκαν ποτέ σε επενδυτές ούτε ενεργοποιήθηκαν με άλλο τρόπο, και μερικά χρόνια αργότερα η ΤΔΔ τα έκαψε. Έως τότε, εντούτοις, η Γερμανία είχε αποκτήσει άλλα ξένα χρέη. Η ναζιστική κυβέρνηση αρχικά εξυπηρέτησε αυτές τις υποχρεώσεις αλλά εμπόδισε τη μετατροπή σε ξένο νόμισμα των Reichsmarks με τα οποία έκανε τις πληρωμές. Έπειτα άρχισε να κάνει πληρωμές κατά το ένα ήμισυ σε Reichsmarks και κατά το άλλο σε μη μετατρέψιμες υποσχετικές πληρωμής που εξέδιδε η κεντρική τράπεζα της Γερμανίας. Μετά από μία σειρά περαιτέρω βημάτων, το 1934 η Γερμανία κήρυξε αδυναμία πληρωμής και στο δάνειο Ντως και στο δάνειο Γιαγκ. Μετά τον πόλεμο, η Διάσκεψη του Λονδίνου για το Χρέος, το 1953, ασχολήθηκε με το ζήτημα των ανεκπλήρωτων υποχρεώσεων της Γερμανίας, οι οποίες περιλάμβαναν το δημόσιο χρέος, τα χρέη των κρατιδίων και τα τοπικά χρέη, και ακόμα και το ιδιωτικό χρέος. Η συμφωνία του Λονδίνου μείωσε το οφειλόμενο ποσό τουλάχιστον κατά το ήμισυ (κατά πάσα πιθανότητα περισσότερο – εξαρτάται από τους υπολογισμούς) και επαναπρογραμμάτισε την καταβολή του υπολοίπου με τέτοιον τρόπο ώστε η αποπληρωμή του κεφαλαίου να ξεκινά πέντε χρόνια μετά και να εκτείνεται σε περίοδο τριακονταετίας. Η αποπληρωμή ενός σημαντικού μέρους του κεφαλαίου θα μετετίθετο ακόμη περισσότερο και μάλιστα με μηδενικό επιτόκιο, μέχρις ότου θα συνέβαινε ίσως η επανένωση της Γερμανίας – κάτι που εντέλει συνέβη τέσσερις δεκαετίες αργότερα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες μετέτρεψαν επίσης πολλά από τα δάνεια που είχαν εκχωρηθεί στο πλαίσιο του Σχεδίου Μάρσαλ και του προγράμματος των ΗΠΑ για Διακυβέρνηση και Ανακούφιση στις Κατεχόμενες Περιοχές σε δωρεές. Την προσέγγιση που ακολουθήθηκε για το μεταπολεμικό χρέος της Γερμανίας, συνοψίζει ένας ειδικός στο θέμα, ο ιστορικός Τίμοθυ Γκίναν (Timothy Ginnane): Κατά τη διάσκεψη του Λονδίνου οι περισσότεροι παριστάμενοι έφερναν στον νου τους μια μακρά περίοδο ανεύθυνης, όπως τη θεωρούσαν, συμπεριφοράς της Γερμανίας ως προς τα εξωτερικά της χρέη και την ιδιοκτησία που ανήκε σε ξένους. Εντούτοις, Όλη η συμφωνία είχε βασιστεί στην αρχή ότι οι πραγματικές πληρωμές της Γερμανίας δεν μπορούσαν να είναι τόσο υψηλές ώστε να απειλούν την βραχυπρόθεσμη ευημερία του λαού της. […] Ο περιορισμός της κατανάλωσης στη Γερμανία δεν ήταν αποδεκτός τρόπος για να διασφαλιστεί η αποπληρωμή των χρεών της. Η αντίθεση στο πνεύμα και την εφαρμογή της προσέγγισης που υιοθετείται σήμερα για τις υπερχρεωμένες ευρωπαϊκές χώρες είναι εντονότατη. Δεν υπάρχει καμία οικονομική αιτιολόγηση ώστε η Γερμανία να αποτελεί τη μόνη ευρωπαϊκή χώρα της σύγχρονης εποχής στην οποία να παρέχεται μια μεγάλου μεγέθους αναδιάρθρωση χρέους και ελάφρυνση χρέους, και βεβαίως δεν υπάρχει ούτε αντίστοιχη ηθική βάση. Η υποτιθέμενη ικανότητα των περισσότερων υπερχρεωμένων ευρωπαϊκών χωρών σήμερα να μειώσουν τις υποχρεώσεις τους σε βάθος χρόνου, με μέτρα όπως η συρρίκνωση των δαπανών τους και η αναδιάρθρωση των οικονομιών τους, είναι άλλο ένα φανταστικό σενάριο – και σε αυτή την περίπτωση όχι από τα χρήσιμα. Καθώς η χρηματοπιστωτική κρίση της τελευταίας δεκαετίας θα αρχίζει σιγά-σιγά να ανήκει στο παρελθόν, και τα επιτόκια των αγορών –τα οποία στην Ευρώπη κρατιούνται χαμηλά από την Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα– θα ανεβαίνουν σε πιο φυσιολογικά επίπεδα, αυτές οι χώρες και άλλες επίσης θα δουν ότι είναι ολοένα και πιο δύσκολο να εξυπηρετήσουν το χρέος τους. Στο μεταξύ, οι περιοριστικές πολιτικές που έχουν υποχρεωθεί να υιοθετήσουν συμπιέζουν την παραγωγή και την απασχόληση. Και η προβλέψιμη παθολογία που πηγάζει από τα στάσιμα εισοδήματα και επίπεδα ζωής είναι ήδη εμφανής. Ο νομπελίστας αμερικανός οικονομολόγος Τζέιμς Τόμπιν συχνά παρατηρούσε ότι υπάρχουν χειρότερα πράγματα από πληθωρισμό 3%, και από καιρού εις καιρόν κάποια από αυτά συμβαίνουν. Μάλιστα, κάποια μόλις μας συνέβησαν: σε μεγάλο μέρος του οικονομικά ανεπτυγμένου κόσμου, συμπεριλαμβανομένων σε αυτού των Ηνωμένων Πολιτειών και των περισσότερων χωρών της Ευρώπης, η μείωση της παραγωγής και της απασχόλησης, και τα διαφυγόντα κέρδη, εισοδήματα και επενδύσεις που προκλήθηκαν από τη χρηματοπιστωτική κρίση της περασμένης δεκαετίας, έχουν ξεπεράσει κάθε προηγούμενη εμπειρία από τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο και μετά. Στο ίδιο πνεύμα, υπάρχουν χειρότερα πράγματα από την αδυναμία αποπληρωμής του δημόσιου χρέους, και από καιρού εις καιρόν μας συμβαίνουν κάποια από αυτά, σήμερα με τη μορφή των στάσιμων οικονομιών και του ξενοφοβικού εξτρεμισμού. Η ίδια η ιστορία της Ευρώπης προσφέρει ισχυρά παραδείγματα για το πώς να αντιμετωπιστεί ένα τέτοιο χρέος με τρόπους που θα ευνοήσουν την οικονομική ανάπτυξη, αντί να συνεχίσουν να καλλιεργούν τη λαϊκή απογοήτευση που επέρχεται όταν οι τρέχουσες συνθήκες ζωής προσφέρουν τόσο λίγη ορατή ελπίδα για ένα πιο εύρωστο μέλλον. Ας ελπίσουμε ότι οι Ευρωπαίοι θυμούνται την ιστορία τους.* * Το άρθρο βασίζεται στην κεντρική ομιλία μου στο συνέδριο της Τράπεζας Διεθνών Διακανονισμών με θέμα «Χρέος» στη Λουκέρνη, στις 26 Ιουνίου του 2014. Είμαι ευγνώμων στους Timothy Guinnane, John Olcay και Peter Temin για τις χρήσιμες συζητήσεις που είχα μαζί τους. Σημ. ARB: Το άρθρο “The Pathology of Europe’s Debt” θα δημοσιευθεί στο τεύχος της 9ης Οκτωβρίου 2014 της New York Review of Books. Ευχαριστούμε τον οικονομολόγο Μιχάλη Μητσόπουλο για τη βοήθειά του. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2014 — Μετάφραση: Αναστασία Μωράκη

Η παθολογία του ευρωπαϊκού χρέους

Σύνδεση