Το επικοινωνιακό φαινόμενο Κική Δημουλά

Κύριε Διευθυντά, Με αφορμή το τελευταίο ποιητικό βιβλίο της Κικής Δημουλά –στο οποίο ωστόσο αφιερώνει μία και μόνο παράγραφο από τις πέντε σελίδες του μακροσκελούς κειμένου του–, ο καθηγητής Νεοελληνικής Φιλολογίας στο ΕΚΠΑ και ποιητής Ευριπίδης Γαραντούδης προβαίνει στο 52ο τεύχος της ARB σε μια, κατά την άποψή μου, εξίσου επικοινωνιακή ανάλυση του «επικοινωνιακού φαινομένου Κική Δημουλά». Δεν θα κρίνω εδώ την φιλολογική αξία της ποίησης της Κικής Δημουλά, την οποία άλλωστε ο Ε. Γαραντούδης στο κείμενό του δεν αμφισβητεί μεν, επιμόνως υποσκάπτει δε, προκαλώντας σύγχυση και απορία. Άλλωστε δεν ανήκω στους «ειδικούς αναγνώστες της ποίησης, τους ποιητές-κριτικούς» (στο εξής ε.α.π.π.-κ.) όπως τους αποκαλεί ο Ε. Γαραντούδης, στους οποίους εκχωρεί πρωτίστως τον ρόλο της ανάγνωσης και της κρίσης του ποιητικού λόγου. Θα επικεντρωθώ επομένως στον τρόπο με τον οποίο χειρίστηκε ένα θέμα που πράγματι έχει επανειλημμένως απασχολήσει τη «μικρή μας πόλη». Τι εννοώ με τον όρο «επικοινωνιακή ανάλυση»; Πρόκειται για μια παράθεση κοινών τόπων, ατεκμηρίωτων σχολίων, υπαινιγμών, άσχετων φλυαριών που έχουν ως στόχο τον εύκολο και άκριτο εντυπωσιασμό και που βρίσκουν έδαφος να φυτρώσουν γιατί αυτό έχει από πολλού και ποικιλοτρόπως προετοιμαστεί. Θα μπορούσα να σχολιάσω παράγραφο προς παράγραφο όλες τις αιτιάσεις του Ε. Γαραντούδη, μα σεβόμενη τον χώρο σας θα αρκεστώ σε πέντε μόνο επισημάνεις: α) Το περιστατικό με την πλατεία της Κυψέλης, το τηλεγράφημα στον πρωθυπουργό, τα βραβεία, οι συνεντεύξεις σε κάθε μορφής έντυπα, η συμμετοχή της Κικής Δημουλά σε θεσμούς, επιτροπές και συμβούλια, όλα αυτά έχουν επανειλημμένως σχολιασθεί. Ωστόσο υπάρχουν επίσης πολλοί πανεπιστημιακοί, λογοτέχνες, κριτικοί και δημοσιογράφοι, καθώς και οι προρρηθέντες ε.α.π.π.-κ. που το όνομά τους δεν απουσιάζει ποτέ από επιτροπές και συμβούλια. Τι διαφορετικό έχει η περίπτωση Δημουλά; β) Το ότι η ελληνική κριτική, ενοχικά, αναγνώρισε τη γυναικεία ποίηση εν τω συνόλω στο πρόσωπο της Δημουλά, δεν τεκμαίρεται επαρκώς. Εξάλλου ο Ε. Γαραντούδης εικάζει απλώς, χωρίς περαιτέρω εμβάθυνση: «η καθιέρωση της Δημουλά φαίνεται να ανταπέδωσε στην αναμφισβήτητη αξία της ποίησής της την από καιρό οφειλόμενη αναγνώριση συλλήβδην της καλής ελληνικής γυναικείας ποίησης». γ) Αν ο Νίκος Δήμου αποκάλεσε την Δημουλά σαν «τη μεγαλύτερη Ελληνίδα ποιήτρια μετά τη Σαπφώ», να υπενθυμίσω στον γράφοντα ότι και ο Γ. Π. Σαββίδης είχε αποδώσει τον ίδιο χαρακτηρισμό στην ποιήτρια Ζωή Καρέλλη, στην επίσημη ομιλία του κατά την αναγόρευσή της σε επίτιμη διδάκτορα του ΑΠΘ. Δεν θυμάμαι να είχε κανείς απαιτήσει από την ποιήτρια να το διαψεύσει ή να την είχε ψέξει ότι με τη σιωπή της συναίνεσε στην αποδοχή αυτού του τίτλου. Όμως όταν ο τίτλος αυτός εμφανίζεται δεύτερη φορά στα γράμματά μας και αφορά τη Δημουλά, ο Ε. Γαραντούδης σπεύδει να μας διαβεβαιώσει ότι «η ίδια η ποιήτρια διά της σιωπής της, συναινεί». Τι δηλαδή έπρεπε να κάνει; Αν κάποιος κριτικός αποκαλούσε τον ίδιο τον Ε. Γαραντούδη «καλύτερο ποιητή της γενιάς του», θα έβγαινε να πει ότι δεν είναι; δ) Η παρέκβαση που αφορά την αναγόρευση του ποιητή Κυριάκου Χαραλαμπίδη σε επίτιμο διδάκτορα, το κλειστό πανεπιστήμιο, τον απόντα πρύτανη, το λιγοστό ακροατήριο και τη σοφή από κάθε άποψη απόφαση του Ε. Γαραντούδη να μην αποκαλέσει τον τιμώμενο «καλύτερο Έλληνα ποιητή μετά τον Όμηρο» και να τριτώσει έτσι το κακό, είναι εμφανώς εκτός θέματος. ε) Τέλος, η σεξιστική αντιμετώπιση της ποίησης της Δημουλά από έναν πανεπιστημιακό προκαλεί αίσθηση. Ο Ε. Γαραντούδης «υποθέτ[ει] ότι το κοινό της [Δημουλά είναι] κατά βάση γυναικείο». Θα μπορούσε κανείς ενδεχομένως να το τεκμηριώσει μετά από σχετική έρευνα, αλλά στο κείμενό του, στη συνέχεια, ο Ε. Γαραντούδης αναφέρεται σε ανώνυμους χρήστες που αναρτούν κατά κόρον την ποίηση της Δημουλά στο διαδίκτυο. Και αυτοί είναι στην πλειονότητά τους άραγε γυναίκες; Και για να μην έχουμε καμιά αμφιβολία για τη σεξιστική του τοποθέτηση, συνεχίζει λέγοντας: «τα ποιήματά της, όσα τουλάχιστον από αυτά είναι πολύ καλά, μεταδίδουν συγκίνηση και στους άνδρες αναγνώστες τους», εφόσον κάτι ξέρουν και αυτοί από τον οικογενειακό ιστό γύρω από τον οποίο πλέκεται, κατά την άποψή του, η ποίηση της Δημουλά. Ο διαχωρισμός των αναγνωστών σε κατηγορίες διαφορετικών απαιτήσεων ποιότητας με βάση το φύλο τους δεν νομίζω ότι προκύπτει από την οπτική του λογοτεχνικού πεδίου του Μπουρντιέ, τον οποίο επικαλείται ο Ε. Γαραντούδης. Το «Μονόγραμμα» του Ελύτη, το διαβάζουν άραγε κατά πλειονότητα οι ερωτευμένοι; Και το «Δύο νέοι, 23 έως 24 ετών» του Καβάφη, οι ομοφυλόφιλοι εραστές; — Μαρία Παπαδήμα Απάντηση Επειδή η Μαρία Παπαδήμα (στο εξής: M. Π.), αναπληρώτρια καθηγήτρια στο Τμήμα Γαλλικής Γλώσσας και Φιλολογίας του ΕΚΠΑ, ιχνηλατεί τις, κατά τη γνώμη της, μεμπτές ή και δόλιες προθέσεις του κειμένου μου «Το επικοινωνιακό φαινόμενο Κική Δημουλά» (βλ. «εύκολο[ς] και άκριτο[ς] εντυπωσιασμό[ς]»), οφείλω εξαρχής να απαντήσω συνοπτικά ότι, κατά την κρίση μου, το δικό της κείμενο «διαλόγου» συνιστά μια εξόφθαλμη και, συνεπώς, εσκεμμένη πράξη συστηματικής παρανάγνωσης του γραπτού μου και, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, η Μ. Π. ακολουθεί την παρελκυστική τακτική να «αρκεστ[εί] σε πέντε μόνο επισημάνσεις». Καταρχάς, ως προς τη γενική αρνητική κρίση του κειμένου μου από την Μ. Π. ως «παράθεση[ς] κοινών τόπων, ατεκμηρίωτων σχολίων, υπαινιγμών, άσχετων φλυαριών», αυτή μένει εντελώς ατεκμηρίωτη, αφού δεν δίνεται έστω και ένα παράδειγμα από όλα όσα μου καταλογίζονται. Γενικά κρινόμενες οι πέντε επισημάνσεις της Μ. Π. φανερώνουν ότι οικειοποιείται τον ρόλο της «φίλης» της Κικής Δημουλά έναντι ενός υποτιθέμενου «εχθρού» της, τον οποίο αναγνωρίζει στο πρόσωπό μου, γράφοντας ότι με το κείμενό μου «υποσκάπτω» την «φιλολογική [διάβαζε ορθά: αισθητική] αξία της ποίησης της Κικής Δημουλά». Αν είχα σκοπό να αμφισβητήσω την αξία της ποίησης της Δημουλά θα το έπραττα ευθέως, και όχι δια της πλαγίας οδού. Όσοι έχουν διαβάσει περισσότερα φιλολογικά και κριτικά πονήματά μου από όσα η Μ. Π., γνωρίζουν το ύφος μου και, ως γνωστόν, «το ύφος είναι ο ίδιος ο άνθρωπος» (Comte de Buffon). Απαντώ, λοιπόν, για άλλη μια φορά ευθέως, ουσιαστικά επαναλαμβάνοντας ότι έγραψα ήδη στο κρινόμενο κείμενό μου: Η αξία του ποιητικού έργου της Δημουλά είναι, κατά τη γνώμη μου, αδιαμφισβήτητη, αλλά, για να περιοριστούμε μόνο στη βιολογική γενιά της, υπάρχουν αρκετοί ακόμα ίσης τουλάχιστον αξίας ποιητές, όπως η Αγγελάκη-Ρουκ, ο Λεοντάρης, ο Μέσκος και ο Χαραλαμπίδης, ποιητές οι οποίοι παραμένουν, αδίκως, πολύ λιγότερο γνωστοί στο ευρύτερο αναγνωστικό κοινό (το ειδικό κοινό της ποίησης, βεβαίως, και τους γνωρίζει και τους διαβάζει και προφανώς τους θεωρεί ισάξιους με την Δημουλά), λόγω ακριβώς του επικοινωνιακού φαινομένου που περιέγραψα. Επίσης, κάνοντας λόγο στο γραπτό μου για «ειδικούς αναγνώστες της ποίησης, όπως οι ποιητές-κριτικοί» δεν ιεραρχώ καμία προνομιακή ομάδα ανάγνωσης και κρίσης του ποιητικού λόγου, όπως εντελώς εσφαλμένα ερμηνεύει η Μ. Π.· και, προφανέστατα, δεν περιλαμβάνω σ’ αυτή την ομάδα τον εαυτό μου ως «ποιητή-κριτικό»! Αντιθέτως, αναφέρομαι σε μιαν αυτονόητα γνωστή, πραγματική κατάσταση που επικρατεί στον χώρο άσκησης της κριτικής της ποίησης στην Ελλάδα κατά τις τελευταίες δεκαετίες, μένοντας με την υποψία ότι η Μ. Π. αυτή την κατάσταση την αγνοεί: Στη συντριπτική πλειονότητά τους στη μεταπολεμική και μεταπολιτευτική περίοδο όσοι/ες στην Ελλάδα άσκησαν και ασκούν δημόσια συστηματική κριτική της σύγχρονής τους ποίησης έχουν ταυτόχρονα και την ιδιότητα του/της ποιητή/ποιήτριας. Κατά τη γνώμη μου, δεν υπάρχει έστω και ένα σημείο του κειμένου μου που να επιτρέπει την υπόνοια ότι αυτό γράφτηκε με την ιδιότητά μου ως ποιητή (την οποία μού αποδίδει η Μ. Π.). Το γραπτό μου είναι, εμφανώς, το κείμενο ενός νεοελληνιστή, με επιστημονική θητεία τριάντα χρόνων, και ενός σχετικώς συστηματικού, κατά την ίδια χρονική περίοδο, λογοτεχνικού κριτικού. Εκτός από εμένα, αν δεν κάνω οικτρό λάθος, οι πανεπιστημιακοί νεοελληνιστές που ασκούν, παράλληλα, και την λογοτεχνική κριτική του σύγχρονου ποιητικού λόγου είναι ελάχιστοι. Ειδικότερα, ως προς τις πέντε επισημάνσεις: α) Η Μ. Π. γράφει ότι «υπάρχουν επίσης πολλοί πανεπιστημιακοί, λογοτέχνες, κριτικοί και δημοσιογράφοι […] που το όνομά τους δεν απουσιάζει ποτέ από επιτροπές και συμβούλια». Ρωτώ: Ποιοι και ποιες είναι αυτοί οι «πολλοί»; Αλλιώς διατυπωμένο το ερώτημα, και σύμφωνα με τους όρους των πραγματικών στοιχείων που περιέγραψα και σχολίασα στο κείμενό μου: Θα ήθελα η Μ. Π. να μας πληροφορήσει ποιο άλλο πρόσωπο ή πρόσωπα του ευρύτερου «πνευματικού» χώρου, τον οποίο ασαφώς περιγράφει με τη φράση της, έχει λάβει τα τελευταία χρόνια τόσες και τέτοιες διακρίσεις, με όποια συμβολική αξία αυτές συνεπάγονται, και έχει αναλάβει τόσα και τέτοια αξιώματα, με όσα δικαιώματα άσκησης εξουσιών αυτά επιφέρουν, όσα η Δημουλά; β) Όντως, διατυπώνω μια υπόθεση εργασίας, καθώς δεν διαθέτω πραγματικά στοιχεία για να την υποστηρίξω περισσότερο. γ) Αν «ο Γ. Π. Σαββίδης είχε αποδώσει τον ίδιο χαρακτηρισμό στην ποιήτρια Ζωή Καρέλλη» του αξίζει η ίδια με τον Νίκο Δήμου επίκριση για «απαράδεκτη ακρισία». Ανακαλώ μια ρήση του Νίκου Καρούζου που υπενθύμισε σε πρόσφατο δείπνο, στο οποίο συμμετείχα, η Κατερίνα Αγγελάκη-Ρουκ: «Οι ποιητές δεν είμαστε άλογα κούρσας». Με αφορμή αυτή τη φράση, διατυπώνω δημόσια την ελπίδα στα είκοσι σχεδόν υπολειπόμενα χρόνια, Θεού θέλοντος, της ακαδημαϊκής θητείας μου και της κριτικής μου πορείας να μην φτάσω ποτέ στην ακρισία ώστε να απονείμω από του (οποιουδήποτε) βήματος τέτοιου είδους πρωτεία σε κανέναν ποιητή ή ποιήτρια. Παρεμπιπτόντως, μια που έγινε λόγος για την Ζωή Καρέλλη, κρίνω ότι είναι μια πολύ καλή και με μεγάλη πνευματική καλλιέργεια ποιήτρια, την οποία σήμερα, όσο γνωρίζω, διαβάζουν ελάχιστοι. δ) Η πράγματι «εκτός θέματος» «παρέκβαση που αφορά την αναγόρευση του ποιητή Κυριάκου Χαραλαμπίδη σε επίτιμο διδάκτορα» είναι το μοναδικό σημείο του κειμένου μου που μπορεί να ερμηνευτεί ως υπαινιγμός. Ο υπαινιγμός είναι ότι πρέπει σύντομα να έρθει η στιγμή, ύστερα από τη λήξη της θητείας του νυν Πρύτανη του ΕΚΠΑ, για να ξεκινήσει και να διεξαχθεί μια νηφάλια, αν αυτό είναι πλέον δυνατό, δημόσια συζήτηση, «στη μικρή μας [ακαδημαϊκή] πόλη», για την ανεπανόρθωτη ζημία που προκάλεσε ο Θεοδόσιος Πελεγρίνης στο ΕΚΠΑ με τις πράξεις και την απραξία του. ε) Για όσα μου καταλογίζει η Μ. Π. για «σεξιστική αντιμετώπιση της ποίησης της Δημουλά» περιορίζομαι να παραθέσω, αντί για μια ευθεία απάντηση, μια παράγραφο από μελέτη μου για τις ποιήτριες Φραγκίσκη Αμπατζοπούλου και Άντεια Φραντζή: «Κατά τη γνώμη μου, όταν ο όρος “γυναικεία λογοτεχνία” ή “γυναικεία γραφή” […] χρησιμοποιείται προκειμένου να προσδιοριστεί η λογοτεχνία των γυναικών σε θεωρητικό επίπεδο και κυρίως σε διάκριση ή αντιδιαστολή από τη λογοτεχνία των ανδρών αποβαίνει άστοχος και έχει ως αποτέλεσμα να αναβιώνει, μετασχηματισμένη έστω ή λανθάνουσα, η διαβάθμιση της λογοτεχνίας των γυναικών σε περιφερειακή ή και περιθωριακή, σε σχέση με την κεντρική ή κυρίαρχη λογοτεχνία των ανδρών. Ο όρος “γυναικεία λογοτεχνία” (εν προκειμένω “γυναικεία ποίηση”) έχει νόημα μόνο όταν προσδιορίζει το πλαίσιο της αναζήτησης ορισμένων (θεματικών, μορφολογικών ή εκφραστικών) χαρακτηριστικών τα οποία εντοπίζονται στο έργο συγκεκριμένων ποιητριών και συμβάλλουν στον σχηματισμό του προσωπικού ποιητικού τους στίγματος». Ύστερα από το παραπάνω παράθεμα, κρίνω ότι η μομφή της Μ. Π. πως εγώ διαχωρίζω «τ[ους] αναγνώστ[ες] σε κατηγορίες διαφορετικών απαιτήσεων ποιότητας με βάση το φύλο τους» είναι ανάξια κάθε περαιτέρω σχολιασμού. Αν χρειαστεί να επανέλθω με εκτενέστερο κείμενο, θα το πράξω, αλλά καλό θα ήταν προηγουμένως η Μ. Π. να κάνει τον κόπο να ξαναδιαβάσει το γραπτό μου προσεκτικότερα. — Ευριπίδης Γαραντούδης

Το επικοινωνιακό φαινόμενο Κική Δημουλά

Σύνδεση