Αναγνώσεις της Αργώς

Από την ώρα της έκδοσής του στην οριστική του μορφή (1936), το πρώτο πολιτικό μυθιστόρημα του Γιώργου Θεοτοκά, η Αργώ, αποτέλεσε αντικείμενο έντονης συζήτησης. Αυτό δεν θα πρέπει να εκπλήσσει. Το έργο κινείται σε πολλαπλά επίπεδα. Περιγράφει συλλογικές αναζητήσεις (πολιτικές, κοινωνικές, νεανικές, αστικές διαφόρων τάσεων, αλλά και κομμουνιστικές), και προσωπικά διλήμματα ανθρώπων σε διαφορετικές φάσεις της ζωής τους – πιέσεις που εκδηλώνονταν όλες μαζί σε μια κοινωνία η οποία αναζητούσε αγωνιωδώς μια νέα κατεύθυνση. Περίπλοκο, «ακατάστατο» («untidy»),[1] συχνά αύθαδες (ποτέ όμως ρηχά εξυπνακίστικο) και πάντοτε απαιτητικό απέναντι στον αναγνώστη του, το έργο αποδίδει με βασανιστική ακρίβεια –πραγματική «πολυπρισματικότητα»– καταστάσεις, συναισθήματα, προδιαθέσεις, επιλογές. Αναπόφευκτα, επομένως, η ανάγνωσή του, από τότε έως σήμερα, έγινε με πολλούς και διαφορετικούς τρόπους. Η βασική ματιά, ας την αποκαλέσουμε «φιλολογική», επικεντρώθηκε στα ζητήματα αισθητικής (για τα οποία δεν είμαι αρμόδιος να μιλήσω), αλλά μάλλον αγνόησε τις βασικές πολιτικές/κοινωνικές του λειτουργίες: η φιλολογική έρευνα θεώρησε την Αργώ ως μια περιγραφή, μια μάλλον «ουδέτερη» απόδοση της πολιτικής της εποχής της.[2] Πιο αιχμηρή ήταν η ανάγνωση του ιστορικού και του πολιτικού επιστήμονα, που επισήμανε ότι αποδίδει τα πολιτικά μηνύματα της εποχής του: αποτελεί ένα έργο όχι ουδέτερο αλλά έντιμο, που είναι ένα εντελώς διαφορετικό πράγμα.[3] Και πιο πρόσφατη μελέτη, που επικεντρώνεται στην πολιτική σκέψη, όχι την λογοτεχνική παραγωγή, του Θεοτοκά, χαρακτηρίζει την Αργώ ως έργο «φιλόδοξο», παραπέμποντας στις πολλαπλές διαδράσεις του με την εποχή του.[4] Ο γράφων έχει υποστηρίξει ότι η Αργώ, μακράν της «ουδετερότητας» (στάση την οποία ο ίδιος ο Θεοτοκάς περιφρονούσε βαθύτατα), είναι η λογοτεχνική απόδοση συγκεκριμένων κοινωνικών αναλύσεών του την ίδια εποχή.[5] Το κύριο χαρακτηριστικό του Θεοτοκά –η φιλελεύθερη σκέψη– συνδυαζόταν με πρόσθετα στοιχεία: την αγωνία του για το ότι, μετά το 1922, η ελληνική κοινωνία δεν είχε καταφέρει να αντικαταστήσει τη Μεγάλη Ιδέα με ένα άλλο μεγάλο πρόγραμμα, που να ανταποκρίνεται στις νέες συνθήκες· την απόγνωσή του για την τεχνητή επιβίωση του παρωχημένου Εθνικού Διχασμού που παγίδευε τη δημόσια ζωή σε διακυβεύματα του παρελθόντος, αναστέλλοντας την αναγκαία μεταρρύθμιση· τον φόβο του –φόβο όλων των φιλελεύθερων ανθρώπων, σε όλες τις εποχές, ειδικά τις τόσο δύσκολες– για τη σύνθλιψη ανάμεσα στα άκρα. Τα άκρα αυτά, όμως, δεν ήταν μόνον τα πολιτικά, αλλά και το μεγάλο πρόβλημα του immobilisme μιας κοινωνίας που εξακολουθούσε να κυριαρχείται από πολιτικά προγράμματα, ψυχώσεις και νοοτροπίες του παρελθόντος. Σε ένα πρώτο επίπεδο, η Αργώ καταγγέλλει μια αντιδραστική Ελλάδα, της οποίας τα μεγάλα κοινωνικά ελλείμματα περιγράφονται με τρόπο παραστατικό και έντιμο, έστω και εάν τούτο, επιφανειακά, νομιμοποιεί τις κριτικές της κοινωνικής ανατροπής. Εδώ βρίσκεται η θεμελιώδης εντιμότητα της παρουσίασης, η οποία ώθησε πολλούς να το θεωρήσουν ως μια «καταγραφή», εν πολλοίς ουδέτερη. Δεν πρόκειται όμως για ουδετερότητα: ο Θεοτοκάς και η γενιά εκείνη των πολιτικών στοχαστών (Π. Κανελλόπουλος, Κ. Τσάτσος, Γ. Παπανδρέου, Ξ. Ζολώτας) δεν αρνούνταν την βασιμότητα της κριτικής, αλλά την ανατροπή ως λύση: προέκριναν τη μεταρρύθμιση έναντι της επανάστασης, την κινητικότητα έναντι της στατικότητας, και γι’ αυτό ακριβώς εκπροσωπούσαν την εναλλακτική επιλογή. Αντιδραστική, όμως, είναι η μετά το 1922 Ελλάδα και επειδή δεν βρίσκει μια νέα κατεύθυνση: η πολιτική της ζωή κυριαρχείται από τις αντιπαραθέσεις βενιζελικών και αντιβενιζελικών, χωρίς να προσφέρει πεδίο δράσης σε ανθρώπους νέους και άξιους, που συχνά για τούτο οδηγούνται στην παραίτηση ή στα άκρα· η πλαδαρότητα, ο κυνισμός και τελικά η ανικανότητα του πολιτικού συστήματος περιγράφονται ανελέητα, είτε στις σκηνές της συνεδρίασης του Υπουργικού Συμβουλίου είτε στις συζητήσεις στην Αθηναϊκή Λέσχη· η πνευματική ζωή και το Πανεπιστήμιο είναι αδύναμα, ανήμπορα να παρακολουθήσουν τις ανάγκες των καιρών. Το πλέγμα των πολιτικών και κοινωνικών προβλημάτων, σε συνδυασμό με την ανικανότητα όλου του συστήματος να μεταρρυθμιστεί, εγείρει τον μεγάλο φόβο του Θεοτοκά: τα ελλείμματα αυτά νομιμοποιούν τα άκρα. Ο κομμουνιστής πρωταγωνιστής του, ο Δαμιανός Φραντζής, μέλος του συλλόγου της Αργώς, προβάλλεται ως ένας άνθρωπος άξιος αλλά άδικα παραγκωνισμένος. Και για τούτο ακριβώς είναι επίφοβος. Έχει λοιπόν δίκαιο ο Αλέξανδρος Αργυρίου, που τονίζει ότι «τα πρόσωπα [του έργου] αποτελούσαν φορείς ιδεών, οι οποίες επιτελούν τον κυρίαρχο ρόλο».[6] Ο μεγάλος πρωταγωνιστής του βιβλίου είναι ακριβώς η ιδεολογική αναζήτηση. Αυτό αποδίδεται σε μια αντιπαράθεση των δύο βασικών πολιτικών πρωταγωνιστών στον πρώτο τόμο (σ. 73). Ο Φραντζής, που σκιαγραφείται ως φανατικός όταν κάνει μαρξιστική ανάλυση, όταν μιλά για «δικαιοσύνη», χρησιμοποιεί «σιγανή φωνή», γίνεται «νευρικός» και «η φωνή του έτρεμε ελαφριά». Ο Θεοτοκάς, εδώ είναι σαφής: ο κομμουνιστής του έχει άδικο στην λύση που προτείνει, αλλά έχει δίκαιο στο πρόβλημα που επισημαίνει. Από την άλλη πλευρά, ο κύριος φορέας της μετριοπάθειας, ο Μανόλης Σκυριανός –ο χαρακτήρας που είναι κοντύτερα από όλους στην κοσμοαντίληψη του Θεοτοκά– αντιπαραθέτει όλες τις βασικές αξίες του φιλελευθερισμού: την ανάγκη της μεταρρύθμισης (όχι της ανατροπής) και πάνω από όλα την εμμονή στο δικαίωμα της επιλογής, την άρνηση της υποταγής σε οποιαδήποτε μοιρολατρία είτε των συντηρητικών είτε των επαναστατών. Όλες οι λέξεις-κλειδιά ενός φιλελεύθερου μεταρρυθμιστή (λογική, εξέλιξη, φρόνηση, αντιστοιχία στόχων και μέσων, άρνηση της βίας, πίστη στον ελεύθερο άνθρωπο) εμφανίζονται καταιγιστικά, μέσα σε λίγες μόνον αράδες: – Ναι, σκέφτηκα, είπε ο Μανόλης Σκυριανός. Πρέπει να αλλάξουνε πολλά πράματα. Κανένας άνθρωπος λογικός και δίκαιος δεν μπορεί να δεχτεί το σημερινό καθεστώς ως οριστικό. Μα πρέπει να βαδίσουμε σιγά-σιγά, με πολλή φρόνηση, να διορθώνουμε τα πράματα με τα μέσα που μας προσφέρει η πραγματικότητα. Δεν πρέπει να ξεπεράσουμε τα όρια του δυνατού και να ριχτούμε τυφλά σε καταστρεπτικές περιπέτειες. Κι’ ύστερα, η συνείδησή μου δε μου επιτρέπει εμένα να δεχτώ την ωμή βία. – Κι’ αν η βία είναι μοιραία; [Φραντζής] – Τίποτα δεν είναι μοιραίο. Πιστεύω στην ανθρώπινη θέληση. Το πρόβλημα του Θεοτοκά το 1936, όμως, δεν εντοπιζόταν τόσο στο επίπεδο των ιδεών, όσο σε αυτό της πράξης. Πώς θα ξεπεραστεί η καταθλιπτική δύναμη του αποστεωμένου συστήματος των κατεστημένων δυνάμεων – αυτού που επανειλημμένα στην Αργώ (τόμος Β΄, σ. 22 και 30-31) αποκαλείται «συντεχνία»; Ποιος θα ηγηθεί της προσπάθειας; Τα πρόσωπο που αναδεικνύεται στην Αργώ, ο «νέος άνδρας» Παύλος Σκινάς, είναι μια απρόσμενη επιλογή: χωριατόπαιδο, μάλλον αριβιστής και εραστής της εξουσίας, εκτεθειμένος από την απιστία μιας συζύγου που παντρεύτηκε για να ανέλθει κοινωνικά, είναι πάντως ο άνθρωπος που στην κρίσιμη στιγμή καταπνίγει μια κομμουνιστική επανάσταση και ένα στρατιωτικό πραξικόπημα (θριαμβεύει δηλαδή ταυτόχρονα επί των δύο άκρων) και αναδεικνύεται στο προσκήνιο. Εδώ, διαφαίνεται μια βασική αναζήτηση όλων των φιλελεύθερων διανοουμένων της γενιάς του Θεοτοκά, για τον κατάλληλο ηγέτη. Και η απάντηση που δίνει ο ίδιος είναι απλή: ο ηγέτης δεν χρειάζεται να έχει κοινωνικά διαπιστευτήρια ή ακαδημαϊκά προσόντα, αλλά την ικανότητα για πράξη – αυτή που τόσο επώδυνα λείπει από τους διανοουμένους όπως ο συγγραφέας της Αργώς. Έχει υποστηριχθεί ότι ο Σκινάς της Αργώς αντηχεί τον Αλέξανδρο Παπαναστασίου,[7] αλλά θεωρώ ότι, ταυτόχρονα, προαναγγέλλει τη μεγάλη πολιτική επιλογή του Θεοτοκά, που θα γίνει στα επόμενα χρόνια, τον Γεώργιο Παπανδρέου: δηλαδή έναν άνθρωπο της πράξης, όχι έναν διανοούμενο-πολιτικό, σαν τον Κανελλόπουλο.[8] Προβάλλοντας με γοητευτικό τρόπο ένα θεμελιώδη προβληματισμό, η Αργώ υπήρξε ένας από τους βασικούς διαμορφωτές ενός κλίματος μεταρρυθμιστικού, ειδικά στις μορφωμένες νέες γενιές, οι οποίες μάλιστα βρέθηκαν μετά από λίγο υπό τη δικτατορία Μεταξά, και επομένως, στο κλίμα της στέρησης της πολιτικής ελευθερίας, μπορούσαν πιο εύκολα να αναζητήσουν αυτά τα πράγματα μέσα από ένα λογοτεχνικό έργο.[9] Υπ’ αυτή την έννοια, υπήρξε ένα από τα ιδρυτικά κείμενα ροπών και ρευμάτων που θα έφερναν, αργότερα, την χώρα στον ανεπτυγμένο κόσμο, πλήρες μέλος της Δύσης. Ωστόσο, δεν έπαυε να είναι ένα πρώιμο έργο: δεν περιέχει –γιατί ακόμη, το 1936, δεν είχε πλήρως σχηματιστεί στο μυαλό του Θεοτοκά– τον προσανατολισμό προς αυτό που έμελλε αργότερα να αποτελέσει μείζον πολιτικό του ζητούμενο, την αναζήτηση μιας κεντροαριστερής κατεύθυνσης.[10] Η αναζήτηση τούτης της Κεντροαριστεράς που του διέφευγε πάντοτε, όπως ο αντικατοπτρισμός διαφεύγει από τον διψασμένο που βαδίζει στην έρημο, ήταν η μεγάλη πικρία του στα επόμενα χρόνια. Αυτό όμως θα ερχόταν στο μέλλον, όχι τη στιγμή της έκδοσης της Αργώς, που εκφράζει μια κοσμοθεωρητική, όχι μια στενότερα «παραταξιακή» αναζήτηση. Αλλά η Αργώ αποτελεί μια ειδική περίπτωση στην ελληνική πνευματική ζωή: έκδοση του 1936, παραμένει το πιο «σύγχρονο» από τα ελληνικά πολιτικά μυθιστορήματα – ίσως επειδή (παρά τις μεγάλες προόδους μας κατά τη μεταπολεμική εποχή) ποτέ δεν καταφέραμε να καλύψουμε απόλυτα τα ζητούμενά του, δηλαδή την πλήρη μας προσαρμογή στον μεγάλο πραγματικό κόσμο… Κανένα άλλο ελληνικό πολιτικό λογοτεχνικό έργο, ακόμη και οι Ασθενείς και οδοιπόροι του ίδιου του Θεοτοκά, σχεδόν 30 χρόνια αργότερα, δεν απέδωσε με τον τρόπο της Αργώς την πολλαπλότητα των εναλλακτικών λύσεων και την κρισιμότητα των επιλογών της ώρας κατά την οποία γράφηκε – δεν αποτύπωσε την ένταση της στιγμής που το νόμισμα ακόμη έστριβε στον αέρα και κανείς δεν ήξερε πώς θα έπεφτε. Ως έργο ενός φιλελεύθερου, η Αργώ δεν είναι ένα «μανιφέστο». Ο ίδιος ο Θεοτοκάς αρνούνταν επίμονα να το αντιμετωπίσει ως τέτοιο, ακριβώς επειδή μια τέτοια λειτουργία θα το μετέτρεπε σε ένα «στρατευμένο» έργο, από αυτά που τόσο βαθιά περιφρονούσε. Σε τελική ανάλυση, δεν θα διαβάσεις την Αργώ για να «προσηλυτιστείς» στον φιλελευθερισμό· μάλλον πρέπει να είσαι ήδη φιλελεύθερος για να την διαβάσεις… Δεν είναι λοιπόν μια διακήρυξη. Είναι όμως μία έκκληση. Και ως τέτοια έχει ρόλους και στις ημέρες μας – ίσως ειδικά σε αυτές. Από τη στιγμή που δημοσιευτεί ένα βιβλίο, εκτοξεύεται στη δημόσια σφαίρα και εν μέρει ξεφεύγει από τον «έλεγχο» του συγγραφέα του. Μοιραία, θα προσληφθεί με διαφορετικό τρόπο από διαφορετικούς ανθρώπους, και θα νοηματοδοτηθεί ανάλογα με τους δικούς τους προσανατολισμούς ή και από τις ατζέντες μεταγενέστερων εποχών, που θα θέσουν τα θεμελιώδη ερωτήματα, ίσως και με ριζικά νέο τρόπο. Όσο πιο περίπλοκο, πολυεπίπεδο ή (απλώς) αξιόλογο είναι ένα βιβλίο, τόσο μεγαλύτερη και η γκάμα των πιθανών του αναγνώσεων – και η Αργώ είναι σαφώς μια τέτοια περίπτωση. Επιπλέον, η Αργώ έχει μια πρόσθετη ιδιοτυπία: αρνείται να προσφέρει ένα σαφές «τέλος», μια εξηγήσιμη αποκλιμάκωση. Ογδόντα χρόνια τώρα, ο αναγνώστης του το τελειώνει και το κλείνει, αμήχανος, ίσως προβληματισμένος, σίγουρα στεναχωρημένος, αλλά πάντοτε με μια αίσθηση ανολοκλήρωτου: χωρίς την «κάθαρση» που θα του επιτρέψει να γυρίσει ήρεμος και δικαιωμένος στις δουλειές του. Αυτό είναι μια βασική πτυχή της φιλελεύθερης κοσμοαντίληψης, την οποία εξακτίνωσε ο Θεοτοκάς: η συνεχής αναζήτηση είναι το καθήκον του ελεύθερου ανθρώπου. Και το κείμενο του Θεοτοκά που, καλύτερα από όλα, εκφράζει αυτόν τον θεμελιώδη άξονα –τον μονόλογο του ελεύθερου ανθρώπου μπροστά στον καθρέφτη–, εμπεριέχεται σε ένα άλλο βιβλίο του, λίγο μεταγενέστερο, τον Λεωνή του 1940: Χάσαμε ό,τι είχαμε, συλλογίζεται ο Λεωνής, χάσαμε όλες τις αγάπες μας, αλλά είμαστε ερωτευμένοι με χίλια πράματα, με καθετί που σβήνει και με καθετί που αρχίζει. Από όποια μεριά κι αν πιάσουμε τον εαυτό μας είμαστε σκισμένοι στη μέση: χωρίς πεποιθήσεις, χωρίς γνώση και γεμάτοι ιδέες, υποψίες και προαισθήματα, χωρίς σκοπό και γεμάτοι από την ανάγκη της δράσης, ονειροπαρμένοι και γεμάτοι συνείδηση ρωμαντικοί και γεμάτοι επιστήμη και πραγματικότητα, οπαδοί θρησκειών όπου θαρρείς ότι απουσιάζουν οι θεοί, ερωτευμένοι με πράματα που έζησαν χτες ή που θα ζήσουν αύριο και με άλλα που ίσως ούτε έζησαν ούτε πρόκειται να ζήσουν ποτέ. Τέλος πάντων (τι να γίνει;) τέτοιοι είμαστε, δεν το κάμαμε επίτηδες, αν αυτό δυσαρεστεί κανέναν παρακαλούμε να μας συγχωρήσει, αλλά τέτοιους μας θέλησε ο αιώνας αυτός που ορίζει την ύπαρξή μας. Και αν δεν κλείσουμε μέσα στην ψυχή μας τον αιώνα μας, πώς θα γίνουμε αληθινοί; Κι αν δεν έχουμε το θάρρος να διαψεύδουμε τον εαυτό μας, πώς θα κατορθώσουμε να είμαστε ειλικρινείς;[11] [1] Thomas Doulis, George Theotokas, Twayne, Βοστώνη, 1975, σ. 41. [2] Mario Vitti, Η γενιά του Τριάντα: ιδεολογία και μορφή, Ερμής, Αθήνα, 1977· Αλέξανδρος Αργυρίου, Ιστορία της ελληνικής λογοτεχνίας και η πρόσληψή της, τόμος Β: στα χρόνια του Μεσοπολέμου, 1918-1940, Καστανιώτης, Αθήνα, 2001, τόμος Β΄, σ. 579-586· Δημήτρης Τζιόβας, Οι μεταμορφώσεις του εθνισμού και το ιδεολόγημα της ελληνικότητας στο Μεσοπόλεμο, Οδυσσέας, Αθήνα, 1989 και του ιδίου, «Η μυθιστορηματική πορεία του Γιώργου Θεοτοκά: άτομο, ιστορία, μεταφυσική», Νέα Εστία, 1784 (2005), σ. 856-888. [3] Γιώργος Θ. Μαυρογορδάτος, «Ένας ιστορικός διαβάζει την Αργώ», Νέα Εστία, 1784 (2005), σ. 940-948. [4] Λυκούργος Κουρκουβέλας, Γιώργος Θεοτοκάς (1905-1966). Πολιτικός στοχαστής, Ίδρυμα της Βουλής των Ελλήνων, Αθήνα, 2013, σ. 45. [5] Ευάνθης Χατζηβασιλείου, Ελληνικός φιλελευθερισμός: το ριζοσπαστικό ρεύμα, 1932-1979, Πατάκης, Αθήνα, 2010, σ. 83- 107. [6] Αργυρίου, ό.π., τόμος Β΄, σ. 580. [7] Μαυρογορδάτος, ό.π., σ. 943. [8] Για την επιλογή αυτή, βλ. Κουρκουβέλας, ό.π., σ. 80-86. [9] Αναστάσιος Ι. Πεπονής, Προσωπική μαρτυρία, Κέδρος, Αθήνα 1970, σ. 13. [10] Κουρκουβέλας, ό.π., σ. 140-163. [11] Γιώργος Θεοτοκάς, Λεωνής, Βιβλιοπωλείον της Εστίας, Αθήνα, 212004, σ. 177-178.

Σύνδεση