Ερωτευμένος με τη ζωή

Διάβασα το Τότε που ζούσαμε όταν πρωτοεκδόθηκε, στις ηρωικές μέρες της μεταπολίτευσης, και στα σαράντα χρόνια που μεσολάβησαν διατήρησα ολοζώντανη την ανάμνηση μιας θερμής, ζωηρής, αυθεντικής φωνής, διατήρησα μέσα μου πανίσχυρη την ανάμνηση μιας ακατάβλητης αριστερής συνείδησης που συμμετείχε ενεργά σε κρίσιμα πολιτικά και πνευματικά ζητήματα της εποχής της. Ξαναπιάνοντας βέβαια την νέα έκδοση του έργου, ομολογώ πως έμεινα κατάπληκτη από το γεγονός ότι η γλώσσα του βιβλίου αρχικά μου φάνηκε ολωσδιόλου παρωχημένη - ξεπερασμένη. Πώς και δεν το είχα παρατηρήσει τότε, πώς και δεν το θυμόμουν; Μια δημοτική με ακραίους γλωσσικούς τύπους που ηχεί παράξενα, με τύπους όπως πάλε, ήγουν, γενόταν, ανάπλαγα, η γης, της Μεσόγειος – η δημοτική μιας εποχής όπου οι άνθρωποι φορούσαν σατακρούτα και παναμά, κυκλοφορούσαν με άμαξες και έβλεπαν την ώρα τους από ρολόγια σε χρυσές καδένες. Καθώς ωστόσο ο Ασημάκης Πανσέληνος ξετυλίγει τις παιδικές αναμνήσεις του, καθώς φιλοτεχνεί μυτιληνιούς θαλασσινούς, θεριόψαρα που καβαλούν τα κύματα όπως ο Μπάιρας, ο Πανταλόνας και ο μπαρμπα Γαμώτος, καθώς αρχίζει να ιχνογραφεί τους περιώνυμους τρελούς του νησιού κι όλη την μικροκοινωνία, δασκάλους, θειάδες και αρχές αλλά και διανοούμενους που επανδρώνουν την διάσημη λεσβιακή άνοιξη, και καθώς μεταφέρεται στην αναβράζουσα Αθήνα των πανεπιστημιακών σπουδών του, μια αύρα δροσιάς ξεχύνεται μέσα απ’ το έργο. Οι παλαιικές γλωσσικές ακρότητες χωνεύονται, ξεχνιούνται. Γιατί η ζωή πάλλει και ξεχειλίζει μέσα απ’ το κείμενο του θαλερού αυτού γέροντα· γιατί η ζωή σπαρταρά και διεκδικεί μέσα απ’ τα λόγια ενός θαρρετού μαχητή απ’ όπου αναβρύζει πλούσιο το νεανικό κέφι του, άπλετο το θυμοσοφικό πνεύμα του, έντονη η νοσταλγία, οι ακατάσβεστοι πόθοι και το πάθος του. Τι είναι εκείνο που προσφέρει στον Ασημάκη Πανσέληνο το αίσθημα ζωής, εκείνο από το οποίο αντλεί την ακατάβλητη ενέργειά του; Για τον συγγραφέα τού Τότε που ζούσαμε, ζωή σημαίνει πάλη με στόχο πάλι τη ζωή. «Ζούμε τον κόσμο», γράφει, «όσο τον φτιάνουμε εμείς. Όταν αρχίσουν να τον φτιάνουν άλλοι, πεθαίνουμε». Και τι σημαίνει φτιάνω τον κόσμο; Σημαίνει, όπως λέει, παλεύω για το μεγαλείο του ανθρώπου μέσα στο μεγαλείο της ζωής, παλεύω για ιδανικά, παλεύω για ελευθερία και δικαιοσύνη. Τότε που ζούσαμε λοιπόν, τότε που παλεύαμε για τα ιδανικά μας – μια μαρτυρία, που θα μπορούσε και να ονομάζεται Τότε, που υπήρχαν οράματα κι αγωνιζόμασταν για την κατάκτησή τους. Όχι όμως μόνον αυτό, γιατί ο Πανσέληνος είναι ταυτόχρονα κι οξυδερκής γνώστης της ψυχής, των μυστικών που ορίζουν τις πράξεις της, των νόμων που κατευθύνουν τις σκέψεις της, της άμυνας που ορθώνει, των τεχνασμάτων που επινοεί, των ερεισμάτων που πλάθει. Το έργο καλύπτει την εποχή πριν και μετά την απελευθέρωση της Λέσβου το 1912, και φτάνει μέχρι και τη γερμανική Κατοχή στην Αθήνα – από τα δέκα δηλαδή ως τα σαράντα χρόνια του δημιουργού. Όταν γράφει το βιβλίο τριάντα αργότερα γύρω στα 1970, ο Ασημάκης Πανσέληνος εξακολουθεί να παραμένει ο μαρξιστής που ήταν στα νιάτα του, χωρίς ωστόσο να έχει γίνει ποτέ μέλος του ΚΚΕ. Στη μακρά στρατευμένη ζωή του θα διασταυρωθεί με το κόμμα, θα το εκπροσωπήσει, ποτέ του όμως δεν θα υποταχτεί στις διάφορες πολιτικές σκοπιμότητες οι οποίες και θα τον απομάκρυναν από τα ιδεώδη που διακονούσε. Με αποτέλεσμα, να παραμένει σταθερά, όπως λέει, διχασμένος ανάμεσα στον «αναγκαίο» δημοκρατικό συγκεντρωτισμό και στην προσφιλέστατη δική του αδογμάτιστη σκέψη, παντοτινός προασπιστής ενός ανθρώπινου μαρξιστικού ιδανικού. Με ενστικτώδη σχεδόν σοφία, διότι δεν την αιτιολογεί, ο Ασημάκης Πανσέληνος σταμάτησε την αφήγησή του όταν είχαν πια αρχίσει οι πρώτες αψιμαχίες του Εμφυλίου. Η περίοδος που ακολούθησε τον πόλεμο δεν περιλαμβάνεται στο Τότε που ζούσαμε θέτοντας μέσω της εκκωφαντικής αυτής σιωπής το κρίσιμο ερώτημα: Όποια κι αν ήταν η επιμέρους ευθύνη της κάθε παράταξης, είναι στ’ αλήθεια ο Εμφύλιος, ο όποιος Εμφύλιος, περίοδος αγωνιστικής εξιδανίκευσης, όπως έχει αντιμετωπιστεί σε τόσες και τόσες αυτοβιογραφικές αριστερές αφηγήσεις – με ανυπολόγιστο κόστος που το πληρώνουμε πολύ ακριβά μέχρι τώρα; Όπως ήδη ανέφερα, από πολύ νωρίς ο Ασημάκης Πανσέληνος ξεκίνησε εκφράζοντας θέσεις σε καίρια πνευματικά ζητήματα. Συνάντησε και συνδέθηκε με ανθρώπους όπως ο Βάρναλης, ο Σβώλος κι η Έλλη Παπαδημητρίου, συμμετείχε σε κινήσεις με τον Μυριβήλη, τον Βενέζη, τον Ψυχάρη, ανήκε στην διευθυντική ομάδα του περίφημου κομμουνιστικού λογοτεχνικού περιοδικού Νέοι Πρωτοπόροι, υπήρξε ένας από τους πρωτεργάτες του Θεάτρου Τέχνης του Κάρολου Κουν. Και είχε οξεία κριτική σκέψη για τη λογοτεχνία του καιρού του. Παρά τις σποραδικές δημοσιεύσεις του, συγγραφέας ωστόσο δεν αναδείχθηκε παρά προς το τέλος της ζωής του με το Τότε που ζούσαμε. Την αιτία, νομίζω, θα την βρούμε στο ίδιο το Τότε που ζούσαμε. Ο Ασημάκης Πανσέληνος διάβασε, είδε, σχετίστηκε, αγωνίστηκε. Περισσότερο έζησε και λιγότερο έγραψε. «Ξέρω πολλά, μα δεν ξέρω πώς να τα γράψω…», λέει. «Το μυαλό μου συνήθισε περισσότερο στο κουβεντολόι παρά στο καλέμι. Η κουβέντα είναι αλήθεια, γιατί είναι ζωή. Κουβεντιάζει κανείς με όλες του τις αισθήσεις. Δίνει και παίρνει με την ψυχή του. Το γραφτό μοιάζει μούμια». Ταυτόχρονα ο Ασημάκης Πανσέληνος υπήρξε πολιτικά ενεργός. Μαρξιστικές αναγνώσεις, αμφισβητησιακές σκέψεις, ανατρεπτικές πράξεις, εργατικά κέντρα, συνδικαλιστικά σωματεία και κομμουνιστικές οργανώσεις. «Γιατί ήταν ο παλιός κόσμος καταδικασμένος οριστικά, κι οι άνθρωποι είχαν ανάγκη από ελπίδα για να σταθούν στη ζωή». Ο Πανσέληνος όμως δεν είναι άνθρωπος της αριστερής ρητορείας. Σκέψη και πράξη συνδέονται οργανικά, καθώς παράλληλα προς τη συλλογική πάλη υπάρχει και η ατομική ηθική ευθύνη. Συνεπής στα οραματικά του πιστεύω θα δεσμευτεί προσωπικά σε όλη του τη ζωή διαλέγοντας την δικηγορική ειδικότητα του ποινικολόγου, επάγγελμα που θα του επιτρέψει να υπερασπίζεται διαρκώς κάθε λογής αναξιοπαθούντες. Παράλληλα, το βιβλίο αποτελεί μαρτυρία πάνω σε κρίσιμες στιγμές της πολιτικής και εθνικής ιστορίας: μιλά για την ενθουσιαστική υποδοχή της Ελλάδας το 1912 και τις κατοπινές δυσκολίες με τους «παλαιοελλαδίτες» που στελέχωσαν τον κρατικό μηχανισμό της Λέσβου, γράφει για το βενιζελικό πάθος και το αντιβασιλικό μένος στη δεύτερη δεκαετία του 20ού αιώνα, περιγράφει μερικά από τα πρώτα βήματα αριστερών οργανώσεων και τις Ιδιώνυμες συνέπειες του βενιζελικού νόμου, κάνει μια οξυδερκέστατη ανάγνωση του συμπλεγματικού ημερολογίου του Ιωάννη Μεταξά, δραματοποιεί την αμηχανία που προκάλεσε το σύμφωνο μη επίθεσης Ρίμπεντροπ-Μολότοφ του 1938, όταν τα στελέχη του ΚΚΕ ματαίως προσπαθούσαν να αιτιολογήσουν τη «συμμαχία» του Στάλιν με τον ναζισμό. Κλείνοντας, επανέρχομαι στο θέμα της γλώσσας. Ακόμα και όταν βρίθει από παλαιικούς τύπους, η γλώσσα ποτέ δεν παλιώνει όταν ένα κείμενο διαθέτει ψυχή. Ο Ασημάκης Πανσέληνος δήλωνε πως ξέρει πολλά, μα πως δεν ήξερε πώς να τα γράψει γιατί το μυαλό του είχε συνηθίσει, λέει, περισσότερο στην κουβέντα που γίνεται με όλες τις αισθήσεις, πράγμα που ήταν για τον ίδιο ζωή. Εκεί ακριβώς νομίζω πως βρίσκεται το μυστικό τού Τότε που ζούσαμε, στο ότι καλλιεργώντας την προφορικότητα, στο ότι δημιουργώντας το ύφος συζήτησης, τον τόνο κουβέντας, ο συγγραφέας κατόρθωσε να εγκαταστήσει μέσα στο κείμενο τον εαυτό του, έναν άνθρωπο ολόκληρο με ψυχή και ιδιαίτερο ήθος. Μαζί έτσι με τις πλούσιες αναμνήσεις της περιπετειώδους ζωής του, μαζί με τα ανέκδοτα, τις καταθέσεις, τα παθήματα, δημιούργησε ταυτόχρονα κι έναν πλατύ, φιλόξενο χώρο, μια ατμόσφαιρα κατανόησης, ένα κλίμα ανοχής όπου με οξυδερκές και καλόγνωμο χιούμορ υποδέχτηκε το ανάποδο, διερεύνησε το μυστήριο κι αποδέχθηκε το αλλιώτικο. «Μήπως δεν είναι απ’ όλα ο άνθρωπος;» αναρωτιέται. Όπως έκανε στη ζωή του λοιπόν, έτσι και στο βιβλίο του ο Πανσέληνος συνδέεται και συναλλάσσεται με τους ανθρώπους, καταθέτει μαρτυρίες και κουβεντιάζει επιδιώκοντας το αυτονόητα απλό, μια θερμή εγκάρδια σχέση. Και ταυτόχρονα κυνηγά το μέγιστο: να συμφιλιώσει και να ισορροπήσει, όπως λέει πως έπραττε στην τέχνη του ο φίλος του ζωγράφος Ορέστης Κανέλλης, την αμφίρροπη κι απειλητική αρμονία που υπάρχει «ανάμεσο στο μεγαλείο της ζωής και το ανεξήγητο και τυχαίο νόημά της».

Σύνδεση