Η μεγάλη αντιπαράθεση γύρω από τον Διαφωτισμό

ARB - THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Anthony Pagden, The Enlightenment: And Why It Still Matters [O Διαφωτισμός: Και γιατί εξακολουθεί να είναι σημαντικός], Random House, σελ. 501 Paul Kléber Monod, Solomon’s Secret Arts: The Occult in the Age of Enlightenment [Οι μυστικές τέχνες του Σολομώντα: Ο αποκρυφισμός την εποχή του Διαφωτισμού], Yale University Press, σελ. 430 Τι συμπέρασμα μπορούμε άραγε να βγάλουμε σήμερα για τον Διαφωτισμό του 18ου αιώνα; Επί διακόσια και πλέον χρόνια η παρακαταθήκη που μας έχουν κληροδοτήσει οι επιφανέστεροι διανοητές του –από τον Λοκ και τον Νεύτωνα ώς τον Βολταίρο, τον Χιουμ, τον Ντιντερό και τον Καντ– έχει αποτελέσει αντικείμενο δριμύτατων αντιπαραθέσεων. Οι θιασώτες του τον εξυμνούν θεωρώντας ότι αποτελεί την πηγή απ’ όπου έχει εκπορευτεί κάθε τι προοδευτικό στον νεότερο κόσμο. Γι’ αυτούς, ο Διαφωτισμός ενσαρκώνει την ελευθερία της σκέψης, την ορθολογική διερεύνηση, την κριτική σκέψη, τη θρησκευτική ανοχή, την πολιτική ελευθερία, την επιστημονική πρόοδο, την αναζήτηση της ευτυχίας και την ελπίδα για το μέλλον. Οι πολέμιοί του, αντιθέτως, τον κατηγορούν για «ρηχό» ορθολογισμό, αφελή αισιοδοξία, μη ρεαλιστικό οικουμενισμό και ηθικό σκοταδισμό. Εξαρχής, ο Διαφωτισμός συνάντησε την αντίδραση συντηρητικών και κλήρου, και βρέθηκε αντιμέτωπος με έναν Αντι-Διαφωτισμό, ο οποίος προασπιζόταν την παραδοσιακή θρησκεία ενάντια στην προέλαση ενός υλιστικού και σκεπτικιστικού πνεύματος που, κατά τον ίδιο, ενθάρρυνε την ανηθικότητα, την πορνογραφία και την περιφρόνηση προς την καθεστηκυία τάξη. Την περίοδο του επαναστατικού Τρόμου οι επικριτές του Διαφωτισμού είδαν να επιβεβαιώνονται όλα όσα είχαν προβλέψει. Η ουτοπική επιθυμία των Διαφωτιστών να πραγματώσουν το ιδεώδες της δυνατότητας τελείωσης του ανθρώπου είχε αναπότρεπτα οδηγήσει στην τυραννία και την αγριότητα. Από τα τέλη του 18ου αιώνα οι ρομαντικοί φιλόσοφοι προέβαλλαν κατά κόρον τον ισχυρισμό ότι οι στοχαστές του Διαφωτισμού, τάχα στηριζόμενοι αποκλειστικά στον ορθό λόγο, αψηφούσαν την ιστορία, τον μύθο και την παράδοση ως συνεκτικά στοιχεία των κοινωνιών. Οι εθνικιστές του 19ου αιώνα απέρριπταν ως λανθασμένη την υπαγόρευση ενός ενιαίου αξιακού φάσματος για όλους τους λαούς του κόσμου. Προέκριναν την πολιτισμική πολυμορφία έναντι της ηθικής ομοιομορφίας. Το Oxford English Dictionary αντικατόπτριζε τις βικτοριανές προκαταλήψεις όταν, στο διαβόητο λήμμα του (που εμφανίζεται μέχρι και την επανέκδοση του 1989), ορίζει τον «Διαφωτισμό» ως όρο που ενίοτε χρησιμοποιείται ... για να δηλώσει το πνεύμα και τους στόχους των γάλλων φιλοσόφων του 18ου αι., ή άλλων οι οποίοι επιχειρείται να συνδεθούν μαζί τους, προκειμένου να τους αποδοθεί εμμέσως η μομφή του ρηχού και επιτηδευμένου διανοουμενισμού, της ανορθολογικής περιφρόνησης της παράδοσης και της εξουσίας κ.λπ. Στον 20ό αιώνα, ο Διαφωτισμός κατηγορήθηκε ότι η ψυχρά εξωηθική εμμονή του με την τεχνολογική κυριαρχία και η αποφασιστικότητά του να πραγματώσει το ιδεώδες της δυνατότητας ανθρώπινης τελείωσης κατέπνιξε τις όποιες ηθικές αναστολές θα μπορούσαν να σταθούν εμπόδιο στο δρόμο του. Στις δίκες της Νυρεμβέργης του 1946, ο συνήγορος υπεράσπισης του Ερνστ Κάλτενμπρούνερ, κατηγορούμενου για τη διάπραξη εγκλημάτων κατά της ανθρωπότητας, δήλωσε πως οι ναζιστικές θηριωδίες αποτελούσαν κληροδότημα της αποθρησκειοποίησης του 18ου αιώνα. Ένα χρόνο αργότερα, οι θεωρητικοί της «Σχολής της Φρανκφούρτης» Μαξ Χορκχάιμερ και Τέοντορ Αντόρνο, στο έργο τους Dialektik der Aufklärung [Διαλεκτική του Διαφωτισμού][1], βλέπουν στο πρόσωπο του μαρκήσιου ντε Σαντ την ενσάρκωση της ηθικής του Διαφωτισμού και στη βαρβαρότητα του 20ού αιώνα το λογικό επακόλουθό του. Κατ’ άλλους πάλι θεωρητικούς, η δίκη του Άιχμαν (1961) επιβεβαίωνε την αντίληψη αυτή για το Ολοκαύτωμα ως χαρακτηριστικά «Διαφωτιστικό» πρόγραμμα κοινωνικής χειραγώγησης που οι εμπνευστές του το έφεραν εις πέρας με γραφειοκρατική ορθολογικότητα. Δεν είναι να απορεί κανείς που οι ιστορικοί εξεγέρθηκαν ενάντια στις παραποιήσεις αυτές. Ο φιλόσοφος Ερνστ Κασσίρερ στο έργο του Die Philosophie der Aufklärung [Η φιλοσοφία του Διαφωτισμού][2] (που δημοσιεύθηκε ένα έτος πριν από την ανάληψη της εξουσίας από τον Χίτλερ και την αναχώρηση του ιδίου από τη Γερμανία) κατέδειξε πως, ανεξάρτητα από το τι ήταν ο Διαφωτισμός, αυτός μόνο «ρηχός» δεν ήταν. Τη δεκαετία του 1960, ένας άλλος γερμανοεβραίος πρόσφυγας, ο Πίτερ Γκέι, στην εξαίρετη δίτομη μελέτη The Enlightenment: An Interpretation [Μια ερμηνεία του Διαφωτισμού], επιδιώκει να αποσείσει από το εν λόγω κίνημα την κατηγορία του «επιφανειακού ορθολογισμού, της ανόητης αισιοδοξίας και του ανεύθυνου ουτοπισμού» επαναβεβαιώνοντας τη διαχρονική αξία του «ανθρωπιστικού και ελευθεριακού οράματός του». Μολαταύτα, η αμφισβήτηση του Διαφωτισμού συνεχίστηκε. Κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα, η αναζήτηση της γνώσης από την πλευρά του Διαφωτισμού παρουσιάστηκε από τον Μισέλ Φουκώ ως προσπάθεια ανάληψης της εξουσίας και επιβολής κυριαρχίας. Οι μεταμοντέρνοι στοχαστές αρνήθηκαν την ιδέα της οικουμενικότητας των ηθικών και πολιτικών αξιών. Κάθε διαφορετική κουλτούρα θα έπρεπε, όπως υποστηρίζουν, να έχει τη δυνατότητα να καθορίζει η ίδια τις δικές της ιδιαίτερες προτιμήσεις. Τα προγράμματα κοινωνικής βελτίωσης απορρίφθηκαν ως ευρωκεντρικά σε βαθμό ανεπίτρεπτο, ενώ η «εκπολιτιστική αποστολή» δεν θεωρήθηκε παρά πρόσχημα για τη συγκάλυψη της αποικιοκρατικής καταπίεσης. Τα λόμπι οικολόγων επέρριπταν την ευθύνη για την περιβαλλοντική υποβάθμιση στη «Διαφωτιστική» προσπάθεια εκμετάλλευσης του φυσικού πλούτου προς όφελος του ανθρώπου. Οι φεμινίστριες, εστιάζοντας στο γεγονός ότι όλοι οι philosophes ήταν άνδρες, τους κατηγορούσαν για αδιαφορία απέναντι στα προβλήματα των φύλων. Και στην περίπτωση αυτή, οι ιστορικοί ανέλαβαν να ανασκευάσουν τις παραπάνω αιτιάσεις. Στο τεράστιας έκτασης και εξαιρετικής ευρυμάθειας τρίτομο έργο του, ο Τζόναθαν Ίσραελ διατείνεται πως οι φιλελεύθερες αξίες του 21ου αιώνα ταυτίζονται σε σημαντικό βαθμό με τις αξίες της «ριζοσπαστικής», όπως την ονομάζει, πτέρυγας του Διαφωτισμού η οποία, κατά τον ίδιο, έλκει την καταγωγή της από την σκέψη του Σπινόζα. Οι ιδέες αυτές θεωρεί πως δεν έπαψαν να είναι «μακράν ο πλέον θετικός παράγοντας διαμόρφωσης της σύγχρονης πραγματικότητας και των πτυχών εκείνων της “νεωτερικότητας” που θα υποστήριζε όποιος επιθυμεί να ζει σε συμφωνία με τον ορθό λόγο».[3] Ομοίως, ο Τζον Ρόμπερτσον στο έργο του The Case for Enlightenment [Συνηγορία υπέρ του Διαφωτισμού] (2005) υποστηρίζει πως οι στοχαστές του Διαφωτισμού, δημιουργώντας τη νέα επιστήμη της πολιτικής οικονομίας, οδηγήθηκαν στην ορθή διάγνωση του βέλτιστου δρόμου για την πρόοδο οικονομικά καθυστερημένων περιοχών όπως η Σκοτία και η νότια Ιταλία. Το πιο αξιοσημείωτο χαρακτηριστικό της φαινομενικά ατέρμονης αυτής συζήτησης είναι ότι όλοι οι συμμετέχοντες δείχνουν να έχουν απολύτως σαφή αντίληψη του τι είναι «ο Διαφωτισμός». Ωστόσο, αν και κατά τον 18ο αιώνα πολλοί άνθρωποι αναφέρονται σε όρους όπως les Lumières, Illuminismo και Aufklärung, οι έννοιες που έδωσαν στους όρους αυτούς σπανίως είναι οι ίδιες. Το 1784 ο Καντ προχωρεί σε έναν περιώνυμο ορισμό της Aufklärung ως διαδικασίας νοητικής χειραφέτησης, δηλαδή ως επίτευξη της διανοητικής εκείνης ωριμότητας που προκύπτει από την ικανότητά μου να σκέφτομαι με δική μου ευθύνη. Από την άλλη όμως, ο Καντ δεν υπονόησε ότι τάχα υπήρχε κάποιο οργανωμένο σχέδιο που απέβλεπε στη διάδοση μιας νέας φιλοσοφίας και στην αναμόρφωση της ανθρώπινης συνθήκης. Νωρίτερα τον ίδιο αιώνα, μια ομάδα Γάλλων –κατά κύριο λόγο– διανοητών είχε εν πλήρει συνειδήσει θέσει ως στόχο να οστρακίσει ό,τι θεωρούσε πως συνιστά επιβίωση του διανοητικού σκότους του παρελθόντος. Εντούτοις, η ιδέα του Διαφωτισμού ως συνεκτικού πνευματικού κινήματος δεν εδραιώθηκε παρά μόνο αναδρομικά. Χαρακτηριστικό είναι ότι ο όρος “the Enlightenment” ως αντίστοιχο του le siècle des Lumières δεν άρχισε να χρησιμοποιείται από τους αγγλόφωνους στοχαστές πριν τα τέλη του 19ου αιώνα. Στις μέρες μας ο όρος «Διαφωτιστικό εγχείρημα» έρχεται αβίαστα στο στόμα εχθρών και φίλων του Διαφωτισμού. Πρόκειται για έναν όρο που διαδόθηκε ευρύτερα το 1981 από τον φιλόσοφο Άλασντερ ΜακΙντάιρ. Το εν λόγω εγχείρημα αποτελεί για τον ΜακΙντάιρ μια –αποτυχημένη, κατά τον ίδιο– προσπάθεια να παρασχεθεί «μια ανεξάρτητη ορθολογική αιτιολόγηση της ηθικής». Ωστόσο, όπως επισημαίνεται από ιστορικούς κύκλους, ο Διαφωτισμός δεν περιελάμβανε μόνο ένα, αλλά πολλά εγχειρήματα. Αφετηρία του ήταν η επιθυμία βελτίωσης της ανθρώπινης κατάστασης μέσω της κριτικής σκέψης και δίχως τους περιορισμούς της θρησκείας ή της παράδοσης. Αυτό όμως ήταν κάτι που μπορούσε να οδηγήσει σε εντελώς διαφορετικά αποτελέσματα. Ορισμένοι μελετητές θεωρούν πως η ουσία του Διαφωτισμού έγκειται στην εκκοσμίκευση που προώθησε. Άλλοι υπογραμμίζουν τον ανθρωπισμό του, τον μεταρρυθμιστικό του ζήλο ή την πίστη του στην πρόοδο. Όμως οι στοχαστές του Διαφωτισμού υπήρξαν τόσο διαφορετικοί, ώστε να μην είναι δυνατή η ομαδοποίησή τους κάτω από μια ταμπέλα. Εξάλλου, πώς μπορεί ένας ενιαίος ορισμός να συμπεριλάβει τις τεράστιες διαφοροποιήσεις στον τόνο και το ύφος των στοχαστών του, όπως αυτές εκδηλώνονται σε όλο το φάσμα που ορίζουν, από τη μια, η πνευματώδης εκφραστική κομψότητα του Βολταίρου και, από την άλλη, η επιβλητική βαρύτητα του Καντ; Το μόνο ίσως που μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα είναι πως οι ιστορικοί θεώρησαν χρήσιμο να ομαδοποιήσουν υπό τον όρο «Διαφωτισμός» ένα σώμα κριτικών, σκεπτικιστικών και προοδευτικών στάσεων που αναδείχθηκαν μέσα στην τεράστια ποικιλομορφία της πνευματικής ζωής του 18ου αιώνα. Και σε αυτή την περίπτωση όμως οι ιστορικοί αμφιταλαντεύονται ανάμεσα στην αντίληψη ενός ενιαίου Διαφωτισμού σε ολόκληρη την Ευρώπη και τη Βόρεια Αμερική και σε εκείνη ενός πλήθους ξεχωριστών εθνικών Διαφωτισμών, με τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά του ο καθένας. Ο Τζόναθαν Ίσραελ διακρίνει τον αθεΐζοντα, δημοκρατικό και αντιαποικιοκρατικό «ριζοσπαστικό» Διαφωτισμό από τον συμβατικό, «μετριοπαθή Διαφωτισμό» που εμφανίζεται διατεθειμένος να συμβιβαστεί με την εκκλησία και την υφιστάμενη κοινωνική τάξη. Άλλοι μελετητές αντιδιαστέλλουν στον «ανώτερο» Διαφωτισμό των διανοουμένων τον «κατώτερο» Διαφωτισμό των μεροκαματιάρηδων δημοσιογράφων και της ευρύτερης δημόσιας συζήτησης. Διάσταση απόψεων υπάρχει επίσης και ως προς το πότε ξεκίνησε ο Διαφωτισμός: στα μέσα του 18ου αιώνα στο Παρίσι με τους philosophes· στα τέλη του 17ου αιώνα, με τον Μπαρούχ Σπινόζα, τον Τζον Λοκ και τον Ισαάκ Νιούτον (Νεύτωνα)· ή νωρίτερα ακόμα, με τον Φράνσις Μπέικον (Βάκωνα), τον Ρενέ Ντεκάρτ (Καρτέσιο) και τον Τόμας Χομπς; Έγκειται η μοναδικότητά του στις ιδέες των κορυφαίων στοχαστών του; Ή μπορεί να αναζητηθεί στην ξεχωριστή κοινωνική ιστορία του, τεκμήριο της οποίας αποτελεί η διεύρυνση της δημόσιας σφαίρας μέσα από την ανάγνωση, τη συγγραφή, τη δημοσιογραφία, τη βιβλιοπαραγωγή και τις ζωηρές συζητήσεις σε καφεστιατόρια, καφενεία, λέσχες, ακαδημίες και μασονικές στοές; Στα μέρη αυτά, οι ιδέες των philosophes κυκλοφορούσαν σε απλουστευμένη εκλαϊκευμένη μορφή. Ο Άντονι Πάγκντεν, αν και διακεκριμένος ιστορικός της σκέψης της πρώιμης νεωτερικότητας, έχει κι αυτός χάσει τη μάχη απέναντι στο πρόβλημα ορισμού του Διαφωτισμού. Ξεκινά το βιβλίο του –ένα βιβλίο που χαρακτηρίζεται από επιστημονικότητα, εκφραστική πληρότητα, ενίοτε δε και επιχειρηματολογική σφοδρότητα– ορίζοντας τον Διαφωτισμό ως «την περίοδο της ευρωπαϊκής ιστορίας από την τελευταία –σε γενικές γραμμές– δεκαετία του 17ου αιώνα μέχρι και την πρώτη δεκαετία του 19ου». Μια τέτοια αρχή δεν είναι ιδιαίτερα χρηστική καθότι, όσο ευρεία σημασία κι αν αποδοθεί στον όρο, η απόσταση που χωρίζει μεγάλο μέρος της σκέψης και της συγγραφικής παραγωγής του 18ου αιώνα από τον Διαφωτισμό είναι τεράστια. Το μέγεθος της απόστασης αυτής καταδεικνύεται εύστοχα από τον Πολ Κλεμπέρ Μόνοντ στην πλήρως εμπεριστατωμένη και άκρως διαφωτιστική περιγραφή της αναβίωσης στην Αγγλία στα τέλη του 18ου αιώνα μυστικιστικών ιδεών και πρακτικών που συνήθως θεωρείται ότι είχαν τεθεί στο περιθώριο από τους φυσικούς επιστήμονες εκατό χρόνια νωρίτερα. Σε αυτές συγκαταλέγονται η αλχημεία, η αστρολογία, ο ερμητισμός, ο ροδοσταυρισμός, τα μυστικιστικά θεολογικά δόγματα που αναπτύχθηκαν γύρω από τη σκέψη του Γιάκομπ Μπαίμε και του Εμάνουελ Σβέντενμποργκ, η θεοσοφία, ο απόκρυφος ελευθεροτεκτονισμός, η θεραπεία μέσω του μαγνητισμού, τα προφητικά οράματα και η επίκληση πνευμάτων. Ο Μόνοντ υποστηρίζει πως οι συγκεκριμένες πρακτικές σχετίζονταν με τον Διαφωτισμό υπό την έννοια ότι όσοι επιδίδονταν σε αυτές ακολουθούσαν υπόρρητα την καντιανή επιταγή της αυτόνομης σκέψης. Καθώς όμως η «φώτιση» που υποτίθεται πως λάμβαναν δια της προσωπικής αποκάλυψης οι –καθαρμένοι τελετουργικά– μυημένοι ήταν πολύ διαφορετική από τον διαφωτισμό που πήγαζε από την άσκηση του ορθού λόγου, η αναζήτηση των ελευθεροτεκτόνων και των υπολοίπων για την αρχαία αιγυπτιακή σοφία δεν μπορούσε παρά να φαίνεται γελοία σε όσους έβλεπαν στην επιστημονική μελέτη το μέσο για την προώθηση της ανθρώπινης γνώσης. Παρ’ όλα αυτά ο Μόνοντ έχει δίκιο να ισχυρίζεται ότι μονάχα στην ατμόσφαιρα ανοχής που χαρακτήρισε τον Διαφωτισμό θα μπορούσαν οι άνθρωποι να επιδίδονται ανοιχτά σε ανορθόδοξες λατρείες αυτού του είδους. Ο Πάγκντεν δεν αργεί να εγκαταλείψει την αρχική θεώρηση του Διαφωτισμού ως ιστορικής περιόδου. Αντ’ αυτού, του αποδίδει τον χαρακτηρισμό της διανοητικής διαδικασίας που αποσκοπεί στην κατανόηση «της ιστορικής εξέλιξης του ανθρώπινου πνεύματος». Υποστηρίζει πως, παρ’ όλες τις διαφορές τους, οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού συμμετείχαν στην πραγματικότητα σε ένα ενιαίο «εγχείρημα», διαφοροποιείται ωστόσο ελαφρά από τον ορισμό του ΜακΙντάιρ. Για τον Πάγκντεν, ο Διαφωτισμός είναι η άσκηση μιας εντελώς κοσμικής «επιστήμης του ανθρώπου» που επιδιώκει να στοιχειοθετήσει την ύπαρξη μιας οικουμενικής ανθρώπινης ταυτότητας. Για να τεκμηριώσει την ερμηνεία του αυτή, παραθέτει άφθονα χωρία από το έργο γνωστών συγγραφέων του γαλλικού Διαφωτισμού – κυρίως δε του Μοντεσκιέ, του Βολταίρου, του Ντ’ Αλαμπέρ, του Ντιντερό, του Χόλμπαχ, του Ρουσσώ και του Κοντορσέ. Δεν παραλείπει επίσης να αναφερθεί στους Άγγλους Λοκ και Σάφτσμπερι, στους Σκοτσέζους Ντέιβιντ Χιουμ και Άνταμ Σμιθ, όπως και στους Γερμανούς Λάιμπνιτς και Καντ. Από την άλλη, λιγοστές είναι οι φευγαλέες αναφορές του στον Ολλανδοεβραίο Σπινόζα, τον διανοητή που κατά τον Τζόναθαν Ίσραελ άσκησε καθοριστική επιρροή στον «ριζοσπαστικό» Διαφωτισμό. Στην πραγματικότητα, οι επανερμηνείες του Διαφωτισμού που μας παρείχαν οι ομόλογοί του κατά τα τελευταία χρόνια δεν έχουν παρά μικρή θέση στο έργο του Πάγκντεν. Ο ίδιος δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα να μεταφέρει τη συζήτηση για τον Διαφωτισμό σε ένα περισσότερο εκλαϊκευμένο επίπεδο, ενώ από τις βιβλιογραφικές αναφορές του απουσιάζει το όνομα του Ρόμπερτ Ντάρντον, συγγραφέα του συγγράμματος που κατά κύριο λόγο αναζωπύρωσε τη συζήτηση γύρω από το συγκεκριμένο θέμα. Παρότι ο πίνακας A Philosopher Lecturing on the Orrery [Φιλόσοφος που δίνει διάλεξη για το πλανητάριο] του Τζόζεφ Ράιτ του Ντέρμπι κοσμεί την κουβερτούρα του βιβλίου του, αυτό δεν πραγματεύεται ούτε στο ελάχιστο την πρόοδο της αστρονομίας και των άλλων φυσικών επιστημών τη δεδομένη περίοδο. Ο Πάγκντεν δεν ασχολείται ούτε με τις απόπειρες πολιτικής, οικονομικής και ποινικής μεταρρύθμισης που βρέθηκαν στο επίκεντρο του ενδιαφέροντος του Φράνκο Βεντούρι και του Τζον Ρόμπερτσον, μελετητών του ιταλικού Διαφωτισμού. Κατά μεγάλο μέρος, το έργο του Πάγκντεν είναι ένα δοκίμιο πάνω στην –στενά εννοούμενη– διανοητική ιστορία, μια αναλυτική περιγραφή των ιδεών του Διαφωτισμού που δεν καταβάλλει παρά μικρή μόνο προσπάθεια για να τις εντάξει στις κοινωνικές πρακτικές της εποχής τους. Ο Πάγκντεν θεωρεί πως ο Διαφωτισμός αποτελεί την αφετηρία του σημερινού «εν πολλοίς κοσμικού, διερευνητικού, ατομικιστικού και προοδευτικού διανοητικού κόσμου», και επικροτεί την άρνησή του να δεχτεί τη θρησκεία ως φορέα γνώσης για τον άνθρωπο ή τη φύση. Πρωτίστως όμως προσεγγίζει τον Διαφωτισμό μέσα από το πρίσμα της διακήρυξης της ενότητας του ανθρώπινου γένους και της εγκαθίδρυσης μιας παγκόσμιας κοινωνίας που όλοι αδιακρίτως οι κάτοικοί της θα απολαμβάνουν τα ίδια βασικά δικαιώματα. Θεωρεί πως «το σημαντικότερο αίτημα του Διαφωτισμού» είναι ο κοσμοπολιτισμός του. Χωρίς αυτόν, διατείνεται, δεν θα ήμασταν σε θέση να μιλάμε σήμερα για «διεθνή κοινότητα» ή για «εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας». Παρακαταθήκη του προς τις μεταγενέστερες γενιές αποτελούν η Κοινωνία των Εθνών, τα Ηνωμένα Έθνη, η Ευρωπαϊκή Ένωση, το Διεθνές Δικαστήριο της Χάγης και η Οικουμενική Διακήρυξη των Δικαιωμάτων του Ανθρώπου. Όπως τόσοι άλλοι πριν απ’ αυτόν, ο Πάγκντεν ομολογεί πως ακολούθησε ένα μόνο νήμα της σκέψης του Διαφωτισμού το οποίο και ανήγαγε σε κομβικό σημείο του συνολικού «εγχειρήματος». Με τη μια ή την άλλη μορφή ο κοσμοπολιτισμός υπήρξε αδιαμφισβήτητα ένα σοβαρό ζήτημα για τη διανόηση του Διαφωτισμού, αν και είναι συζητήσιμο εάν όντως υπήρξε τόσο ευρέως αποδεκτός και εάν όντως εξελίχθηκε σε τόσο κεντρικό θέμα. Η επιθυμία του Πάγκντεν να παράσχει στον νεωτερικό κοσμοπολιτισμό μια πνευματική γενεαλογία μάς φέρνει στον νου την παρατήρηση του ιστορικού του πνεύματος Τζέιμς Σμιντ πως, όταν κάποιος επικαλείται «το εγχείρημα του Διαφωτισμού», αυτό είναι συνήθως περισσότερο δηλωτικό της επιθυμίας του συγγραφέα να παράσχει ιστορική νομιμοποίηση σε κάποια τρέχουσα δέσμευση που έχει αναλάβει παρά της σκέψης του 18ου αιώνα. Η αντίληψη περί ενιαίας ανθρώπινης κοινότητας είχε μακρά προϊστορία. Αναπτύχθηκε από τον Κικέρωνα, τον Σενέκα και άλλους ρωμαίους στωικούς, και διαφυλάχθηκε ζωντανή ανά τους αιώνες από τους σχολαστικούς φιλοσόφους του Μεσαίωνα, οι οποίοι θεωρούσαν ότι όλα τα ανθρώπινα όντα υπόκεινται σε έναν κοινό θεόπνευστο φυσικό νόμο. Ωστόσο, στις αρχές της νεωτερικότητας η Προτεσταντική Μεταρρύθμιση και η περίοδος της Επιστημονικής Επανάστασης έδωσαν τέλος στη σχολαστική συναίνεση. Από τα μέσα του 17ου αιώνα ο χριστιανισμός δεν μπορούσε πλέον, υποστηρίζει ο Πάγκντεν, να παράσχει την πνευματική και ηθική βεβαιότητα που παρείχε σε αλλοτινές περιόδους, και το κενό που είχε δημιουργηθεί φαινόταν ότι θα έρχονταν να το καλύψουν συγγραφείς όπως ο Χομπς, ο οποίος έθετε ως όρο όχι τη συνένωση του ανθρώπινος είδους, αλλά μια κατάσταση αμοιβαίας εχθρότητας. Ως εκ τούτου, οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού επιχείρησαν, σύμφωνα με την ανάλυση του Πάγκντεν, να αναβιώσουν το παλαιό όραμα της αγαθής και συνενωμένης ανθρωπότητας, χωρίς όμως να περιλαμβάνουν σε αυτό έναν Θεό-Δημιουργό. Οι αντιλήψεις τους περί ευσπλαχνίας, pitié, και έμφυτης κοινωνικότητας κατέστησαν την ικανότητα ανταπόκρισης του ανθρώπου στα συναισθήματα των άλλων ένα από τα γνωρίσματα που προσιδιάζουν περισσότερο στο ανθρώπινο γένος. Εξ ου και το ενδιαφέρον για την ευημερία των ατόμων που ανήκαν σε άλλες κοινότητες. Ο Πάγκντεν εμφανίζεται ίσως υπέρ το δέον απορριπτικός απέναντι στους προγενέστερους χριστιανούς εκφραστές της συγκεκριμένης στάσης. Το ενδιαφέρον για την ευημερία ολόκληρης της ανθρωπότητας είχε εμπνεύσει την ιεραποστολική δράση αιώνων πριν διαποτίσει τους επιστημονικούς κύκλους του 17ου αιώνα. Όπως και ο Φράνσις Μπέικον που προηγήθηκε, ο ευσεβής Ρόμπερτ Μπόιλ επαινεί τους ομολόγους του φυσικούς φιλοσόφους επειδή «έχουν υπό την σκέπη τους ολόκληρο το σώμα της ανθρωπότητας» και επιδίδονταν σε «τόσο ευρεία αγαθοεργή δράση ώστε αυτή φθάνει σε ό,τι φέρει το όνομα άνθρωπος, και τίποτα λιγότερο από μια αγαθή προαίρεση προς ολόκληρη την οικουμένη δεν θα μπορούσε να την ικανοποιήσει». Ομοίως, το 1655 ο Όλιβερ Κρόμγουελ δικαιολογεί την επίθεσή του στις ισπανικές κτήσεις των Δυτικών Ινδιών επικαλούμενος την «απόλυτη βαρβαρότητα» που επέδειξαν οι Ισπανοί στους αυτόχθονες Αμερικανούς. Εφόσον όλοι οι άνθρωποι είναι αδέλφια, διατείνεται, «κάθε μεγάλο και αποτρόπαιο κακό που διαπράττεται εις βάρος συγκεκριμένων προσώπων πρέπει να θεωρείται ότι διαπράττεται εις βάρος ολόκληρου του υπόλοιπου ανθρώπινου γένους». Ακρογωνιαίος λίθος του κοσμοπολιτισμού που διέπνεε τον Διαφωτισμό ήταν η αποφασιστικότητά του να οικοδομήσει μια επιστήμη της ηθικής δίχως τη συνδρομή της θρησκείας (αν και οι philosophes παραδέχονταν ότι το δόγμα της επουράνιας ανταμοιβής και της θείας τιμωρίας αποτελούσε χρήσιμο μηχανισμό για να μην εξεγείρονται οι κατώτερες τάξεις προσπαθώντας βελτιώσουν τη θέση τους). Για τον Ντέιβιντ Χιουμ, η φιλοσοφία ήταν η επαγωγική, πειραματική επιστήμη της ανθρώπινης φύσης. Η θεωρία της γνώσης και η εκκοσμικευμένη ηθική που διατύπωσε στα τεράστιας απήχησης γραπτά του εδραζόταν στην «επιστήμη του ανθρώπου». Ο Πάγκντεν επισημαίνει ότι η ίδια αναζήτηση για την ανάδειξη της κοινής ανθρώπινης φύσης αποτελεί το θεμέλιο τόσο του έργου Histoire naturelle [Φυσική Ιστορία] του κόμη ντε Μπυφόν όσο και των πολυάριθμων «εικοτολογικών» ή «φιλοσοφικών» ιστοριών που επιχείρησαν να ανιχνεύσουν τα στάδια τα οποία διήλθαν τα ανθρώπινα όντα κατά τη μετάβασή τους από την «αγριότητα» στον «πολιτισμό». Παρόμοια είναι και τα κίνητρα των επιστημονικών ταξιδιών του Μπουγκαινβίλ, του Κουκ, του Λαπερούζ και άλλων στα νησιά του Νότιου Ειρηνικού που οι κάτοικοί τους θα μπορούσαν, όπως παρατηρεί ένας από τους ιδρυτές της Societé des Οbservateurs de l'Homme [Σύλλογος Παρατηρητών της Ανθρωπότητας], να αποτελέσουν αντικείμενο επισταμένης εξέτασης, «όπως τα αρχαία και μεγαλοπρεπή μνημεία από τις απαρχές του χρόνου». Αυτή η ενασχόληση με την ανθρώπινη εξέλιξη αφορούσε τόσο το μέλλον όσο και το παρελθόν, μιας και, όπως λέει ο Πάγκντεν, «ο “Διαφωτισμός” δεν ήταν τίποτε άλλο παρά η επίτευξη ενός πραγματικού “πολιτισμού”». Οι philosophes θεωρούσαν πως όλοι οι λαοί θα μπορούσαν να κινηθούν προς την ίδια κατεύθυνση. Πίστευαν πως το διεθνές εμπόριο θα μπορούσε να αποτελέσει τον αναγκαίο συνδετικό κρίκο μεταξύ των εθνών, αποδυναμώνοντας τις τοπικές συνήθειες και συμβάλλοντας στη δημιουργία μιας παγκόσμιας κοινωνίας βασισμένης στην αρχή της αμοιβαιότητας. Η πνευματική στασιμότητα της Κίνας αποτελούσε απειλητική προειδοποίηση για το τι μπορεί να συμβεί όταν μια προοδευτική –μέχρι πρότινος– κοινωνία αποκοπεί ηθελημένα από την επικοινωνία με τον υπόλοιπο κόσμο. Οι αληθινοί θιασώτες του κοσμοπολιτισμού δεν επέτρεψαν στον πατριωτισμό να καταπνίξει την ευρύτερη αφοσίωσή τους προς το ανθρώπινο γένος. Οφείλουμε να αγαπάμε τη χώρα μας, διατείνεται ο Άνταμ Σμιθ, «απλώς ως μέρος της μεγάλης κοινωνίας της ανθρωπότητας». Για τους πιστούς ενός –κατά την καντιανή ορολογία– «παγκόσμιου πατριωτισμού», το προφανές επόμενο βήμα ήταν η πολιτική ενοποίηση της ανθρωπότητας επί τη βάσει ενός διεθνούς δικαίου. Ο Πάγκντεν περιγράφει ορισμένα από τα ποικίλα προγράμματα του 18ου αιώνα για τη δημιουργία μιας παγκόσμιας κυβέρνησης –από το πρόγραμμα του πρώσου καθηγητή Κρίστιαν Βολφ για ένα παγκόσμιο κράτος με νόμους «που εγκρίνονται από τα πιο πολιτισμένα έθνη» έως το πρόγραμμα που εξέθεσε την περίοδο της Γαλλικής Επανάστασης ένας άλλος Πρώσος, ο βαρόνος «Ανάρχασις» ντε Κλουτς περί «Παγκόσμιας Δημοκρατίας του Ανθρώπου». Σύμφωνα με την άποψη του Πάγκντεν, η κορύφωση του κοσμοπολιτισμού που χαρακτήρισε τον Διαφωτισμό ήταν το έργο του Καντ Zum ewigen Frieden. Ein philosophischer Entwurf [Προς την αιώνια ειρήνη: Ένα φιλοσοφικό σχεδίασμα.][4] (1795), ένα έργο για τη δημιουργία μιας ομοσπονδίας εθνών και όχι για την εγκαθίδρυση μιας παγκόσμιας δημοκρατίας. Ο ίδιος θεωρεί ότι το συγκεκριμένο έργο αποτελεί προάγγελο της σημερινής Ευρωπαϊκής Ένωσης, η οποία ελπίζει ότι παρά τις τρέχουσες δυσκολίες θα παράσχει τελικά μια εναλλακτική επιλογή απέναντι στο «φθίνον εθνικό κράτος». Τα κράτη-μέλη της καντιανής ομοσπονδίας είναι υποχρεωμένα να αναγνωρίσουν το λεγόμενο «κοσμοπολιτικό δικαίωμα» (Weltbürgerrecht) στη «φιλοξενία», σύμφωνα με την οποία κανένας ξένος δεν θα έπρεπε να εκδιωχθεί εφόσον τούτο θα οδηγούσε στον θάνατό του. Αν και πρόκειται για μια πρωτόλεια εκδοχή των δικαιωμάτων που αναγνωρίστηκαν από τους θεωρητικούς του φυσικού δικαίου κατά τον 17ο αιώνα, μπορούμε εντούτοις να διακρίνουμε στο δικαίωμα αυτό τον προάγγελο της Οικουμενικής Διακήρυξης των Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων του 1948. Όπως επισημαίνει ο Πάγκντεν, τα κοσμοπολιτικά αυτά συναισθήματα ήταν φυσικό να διακατέχουν την ευρωπαϊκή πνευματική ελίτ, μια ελίτ που επί αρκετούς αιώνες αποτελούσε τη λεγόμενη Δημοκρατία των Γραμμάτων έχοντας ως συνεκτικό δεσμό μια κοινή γλώσσα, αρχικά τα λατινικά και στη συνέχεια τα γαλλικά. Όπως είναι φυσικό να διακατέχουν και τον Πάγκντεν, μιας και πρόκειται για έναν πολυταξιδεμένο επιστήμονα που έχει ασκήσει το ερευνητικό και διδακτικό του έργο σε τρεις ηπείρους, αντίθετα με τον Καντ που, παραδόξως πως, ποτέ δεν ταξίδεψε δέκα μίλια πέρα από την ιδιαίτερη πατρίδα του, το Κένιγκσμπεργκ. Παρ’ όλα αυτά, ο Πάγκντεν έχει την τάση να βλέπει τον κοσμοπολιτισμό του Διαφωτισμού ως αφηρημένη έννοια, ως κατασκεύασμα κάποιων φιλοσόφων και όχι ως φυσικό επακόλουθο της ζωής των αριστοκρατών του 18ου αιώνα, αν και οι περισσότεροι από αυτούς ήταν πολυταξιδεμένοι, μιλούσαν γαλλικά, είχαν ενστερνιστεί έναν κοινό κώδικα συμπεριφοράς, τόσο σε περιόδους ειρήνης όσο και πολέμου, και είχαν διαμορφώσει κοινά λογοτεχνικά, μουσικά και καλλιτεχνικά γούστα.[5] Εξάλλου, ο διεθνής αυτός χαρακτήρας προσιδίαζε σε δραστηριότητες όπως η επιστήμη και ο ελευθεροτεκτονισμός. Εφόσον επιδίωξη του Πάγκντεν είναι να ερμηνεύσει το πώς μια μικρή μερίδα διανοούμενων έφτασε να αυτοαποκαλείται «πολίτες του κόσμου», θα έπρεπε να έχει λάβει υπόψη του τις συνθήκες αυτές. Κατά παρόμοιο τρόπο, η αναβίωση των διεθνιστικών ιδεωδών κατά το δεύτερο μισό του 20ού αιώνα αναμφίβολα δεν οφείλεται τόσο στην εκ νέου ανακάλυψη των έργων του 18ου αιώνα όσο στη δημιουργία μιας παγκόσμιας οικονομίας, στον κίνδυνο του πυρηνικού πολέμου, στην απειλή της κλιματικής αλλαγής, και στην ενοποίηση του κόσμου μέσα από τα ηλεκτρονικά μέσα ενημέρωσης και επικοινωνίας. Στην πράξη ωστόσο είχαν τεθεί όρια στο όραμα των philosophes περί ενιαίας ανθρωπότητας. Κάποιοι απ’ αυτούς –όχι όμως όλοι– συμμερίζονταν τις προκαταλήψεις του καιρού τους για τις γυναίκες, τους Εβραίους, τους Αφρικανούς και τους αυτόχθονες Αμερικανούς. Σε μια διαβόητη υποσημείωση του έργου του, ο Χιουμ διακηρύσσει πως υπάρχουν τέσσερα ή πέντε είδη ανθρώπων, όλα «εκ φύσεως κατώτερα των λευκών»· ομοίως, ο Καντ οραματίζεται την ανθρωπότητα ως ιεραρχικό οικοδόμημα αποτελούμενο από τέσσερις φυλές, με τους Ευρωπαίους να βρίσκονται στην κορυφή και τους Αφρικανούς στη βάση του. Ο Πάγκντεν αφήνει να εννοηθεί πως ο Καντ θεωρούσε την καθυστέρηση των Αφρικανών αποτέλεσμα της εμπειρίας της δουλείας και όχι τεκμήριο της εγγενούς κατωτερότητάς τους. Θα μπορούσε να έχει προσθέσει την επισήμανση ότι ο Χιουμ σε μεταγενέστερες εποχές ανασκεύασε τον ισχυρισμό του περί τεσσάρων ανθρώπινων ειδών, μολονότι βεβαίωσε εκ νέου την αρνητική άποψή του για τους μαύρους, διατυπώνοντας μια τεκμηρίωσή της με βάση κλιματικές διαφοροποιήσεις. Λιγότερο καθησυχαστική είναι η περίπτωση τού ελβετού νομικού Εμέρ ντε Βατέλ, του οποίου το όραμα για μια αρμονική παγκόσμια τάξη πραγμάτων όπου οι άνθρωποι θα ήταν πολίτες του σύμπαντος κερδίζει τα εύσημα του Πάγκντεν. Ο συγγραφέας παραλείπει να μας θυμίσει πως ο Βατέλ είχε δικαιολογήσει και την πρακτική της γενοκτονίας υποστηρίζοντας ότι αυτό που αξίζει σε λαούς που (όπως «ορισμένοι σύγχρονοι Τάταροι») κατοικούν σε εύφορες χώρες, αλλά αφήνουν τη γη ακαλλιέργητη και ζουν λεηλατώντας τους άλλους, είναι «να εξολοθρευτούν ωσάν άγρια και αιμοβόρα θηρία».[6] Πολλοί στοχαστές του Διαφωτισμού δεν ήταν εντελώς απαλλαγμένοι από τις ρατσιστικές παραδοχές που κυριαρχούσαν στις εκδοχές της «επιστήμης του ανθρώπου» του 19ου αιώνα. Ο Πάγκντεν κλείνει το βιβλίο του εξαπολύοντας δριμύτατη επίθεση στους σημερινούς εχθρούς του Διαφωτισμού. Εκφράζει τον αποτροπιασμό του για την αναζωπύρωση της θρησκείας στον σύγχρονο κόσμο, θεωρώντας ότι κατά το μεγαλύτερο μέρος της στερείται θεολογικού περιεχομένου και είναι εγγενώς «παθολογική». Στο πλαίσιο αυτό διαχωρίζει τους «μουσουλμάνους εξτρεμιστές», που επιδιώκουν να αντικαταστήσουν τον Δυτικό μοντερνισμό με μια τρόπον τινά ηθική της πίστης, και καταδικάζει τον μηδενισμό των χριστιανικών «υπερ-εκκλησιών» των Ηνωμένων Πολιτειών. Πιστεύει πως και στις δύο αυτές περιπτώσεις η θρησκεία δεν είναι παρά μια ιδεολογία διαμαρτυρίας που μοιραία θα οδηγηθεί σε μαρασμό, αν και όποτε εξαλειφθούν τα δεινά για τα οποία δικαίως διαμαρτύρεται. Βρίσκει παρηγοριά στο γεγονός ότι, καίτοι το ποσοστό των ανθρώπων που δηλώνουν άθεοι ανέρχεται μόλις στο 11% του παγκόσμιου πληθυσμού, αυτό καταγράφεται στις περιοχές του κόσμου με το υψηλότερο βιοτικό και μορφωτικό επίπεδο. Οι άλλοι αντίπαλοί του είναι οι «κοινοτιστές» φιλόσοφοι, ιδιαίτερα δε ο Άλασντερ ΜακΙντάιρ και ο Τσαρλς Τέιλορ. Τους θεωρεί εχθρούς του Διαφωτιστικού κοσμοπολιτισμού, τοπικιστές που νομίζουν ότι οι άνθρωποι χάνουν τον προσανατολισμό τους χωρίς την θρησκεία, τις παραδόσεις και τις διακριτικές σφραγίδες ορθολογικότητας που παρέχει η συμμετοχή σε κάποια μικρότερη κοινότητα. Για τον Πάγκντεν, οι κοινοτιστές είναι εκφραστές της άποψης πως κανείς εκτός της κοινότητας δεν δικαιούται να εκφέρει ηθική κρίση για τα τεκταινόμενα μέσα σε αυτήν. Πρεσβεύουν ότι δεν μπορεί να υφίσταται «παγκόσμια» δικαιοσύνη, γιατί η δικαιοσύνη βασίζεται σε κοινές συμβάσεις και διαφορετικές κοινότητες υιοθετούν διαφορετικές συμβάσεις. Σε αντίθεση με τον ηθικό σχετικισμό των κοινοτιστών και την ανορθολογικότητα της «παθολογικής» θρησκείας, ο Πάγκντεν επιβεβαιώνει τις βασικές –κατά τον ίδιο– αξίες του Διαφωτισμού που θεμελιώνονται, όπως πιστεύει, στη νηφάλια διερεύνηση του τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος. Στις μέρες μας, θεωρεί πως τις αξίες αυτές συμμερίζονται «οι πιο μορφωμένοι άνθρωποι, τουλάχιστον στη Δύση». Αυτοί, ισχυρίζεται, σίγουρα θα συμφωνήσουν ότι ο κόσμος μπορεί να βελτιωθεί με την εφαρμογή της επιστημονικής γνώσης, ότι η ανθρώπινη φύση είναι λίγο πολύ παντού η ίδια, ότι υπάρχουν θεωρήσεις της δικαιοσύνης που μπορούν να έχουν οικουμενική ισχύ, ότι όλοι όσοι ανήκουν στο ανθρώπινο γένος μπορούν να έχουν ορισμένα δικαιώματα, όπως και ότι υπάρχουν κάποια στοιχειώδη ηθικά πρότυπα με τα οποία θα πρέπει να συμμορφώνονται όλοι οι πολιτισμοί. Ο Πάγκντεν απηχεί εν προκειμένω τις απόψεις του Ντιντερό και του Καντ, οι οποίοι δεν επιτρέπουν στον σεβασμό τους προς τις πολιτισμικές διαφορές να υποσκάψει τη δέσμευσή τους απέναντι στις οικουμενικές αρχές της ανθρώπινης ελευθερίας. Μολονότι παραδέχονται ότι οι διαφορετικοί τρόποι ζωής δεν επιδέχονται σύγκριση, φροντίζουν να θέσουν κόκκινες γραμμές σε θέματα όπως η δουλεία και το ινδικό σύστημα των καστών.[7] Ομοίως, ο Πάγκντεν διακηρύσσει πως: Σήμερα κανένας δεν θα χαρακτήριζε «πολιτισμένο» έναν λαό, μια κουλτούρα, νόμο ή θρησκεία που αρνείται να επεκτείνει στις γυναίκες τα ίδια νομικά δικαιώματα με τους άνδρες, που επιδοκιμάζει τον ακρωτηριασμό των γυναικείων γεννητικών οργάνων ... ή απαγορεύει στις γυναίκες να οδηγούν, που αρνείται να τους παράσχει μόρφωση αντίστοιχη με αυτή των ανδρών ή τις υποχρεώνει να φορούν δημοσίως φαρδιά και άχαρα ρούχα. Δεν έχουμε παρά να αναλογιστούμε τα εκατομμύρια των ανθρώπων ανά την υφήλιο που, ενώ αυτοχαρακτηρίζονται «πολιτισμένοι», θα αντιδρούσαν αρνητικά στο αίτημα αυτό, για να συνειδητοποιήσουμε ότι η αποδοχή της πολιτισμικής πολυμορφίας και η δέσμευση απέναντι στην προάσπιση των ανθρωπίνων δικαιωμάτων δεν είναι εύκολο να συμβιβαστούν μεταξύ τους. Το «Διαφωτιστικό εγχείρημα» θα παραμείνει ανολοκλήρωτο[8] σε μεγάλο βαθμό, όσο ορισμένα από τα μεγαλύτερα παγκόσμια θρησκευτικά και πολιτικά συστήματα αρνούνται να αποδεχθούν τα συμπεράσματα στα οποία οδηγήθηκε η «επιστήμη του ανθρώπου». Τι μπορεί άραγε να γίνει προκειμένου να πειστούν περί του αντιθέτου; © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2014 — Μετάφραση: Χρυσούλα Μεντζαλίρα Επιμέλεια: Νικήτας Σινιόσογλου [1] Τέοντορ Β. Αντόρνο, Διαλεκτική του Διαφωτισμού: Φιλοσοφικά αποσπάσματα, μτφρ. Λευτέρης Αναγνώστου, επιμ. Γεράσιμος Κουζέλης, Νήσος, 1996 (Σ.τ.μ.). [2] Βλ. σχετικό αφιέρωμα της Athens Review of Books, τχ. 50 (Απρ. 2014) με την ευκαιρία της έκδοσής του στα ελληνικά από το ΜΙΕΤ σε μετάφραση της Αννέτε Φώσβινκελ: Περικλής Σ. Βαλλιάνος, «Ένας φάρος στον σκοτεινό αιώνα: Ο Κασσίρερ και η υπεράσπιση του Διαφωτισμού» (Σ.τ.μ.). [3] Jonathan Israel, Enlightenment Contested: Philosophy, Modernity, and the Emancipation of Man 1670-1752 (Oxford University Press, 2006), σ. vii· Democratic Enlightenment: Philosophy, Revolution, and Human Rights 1750-1790 (Oxford University Press, 2011), σ. 951· και Radical Enlightenment: Philosophy and the Making of Modernity 1650-1750 (Oxford University Press, 2001). Βλ. επίσης A Revolution of the Mind: Radical Enlightenment and the Intellectual Origins of Modern Democracy (Princeton University Press, 2010). [4] Immanuel Kant, Jürgen Habermas, Προς την αιώνια ειρήνη: Ένα φιλοσοφικό σχεδίασμα. Η ιδέα του Καντ περί της αιώνιας ειρήνης: Από την ιστορική απόσταση 200 ετών, μτφρ. Κωνσταντίνος Σαργέντης, Ανίτα Συριοπούλου, επιμ. Γιώργος Ξηροπαΐδης, Πόλις, Αθήνα 2006 (Σ.τ.μ.). [5] Όλα αυτά περιγράφονται γλαφυρά από τον Robert Darnton στο «The Unity of Europe: Culture and Politeness», 3ο κεφ. του έργου του George Washington’s False Teeth (Norton, 2003). [6] Βλ. Emer de Vattel, The Law of Nations, επιμ. Béla Kapossy και Richard Whatmore (Liberty Fund, 2008), σ. 129 (I.vii.81). [7] Γι’ αυτό, βλ. Sankar Muthu, Enlightenment Against Empire (Princeton University Press, 2003). [8] Με αυτή τη διατύπωση ο αρθρογράφος κάνει έμμεση αναφορά στον τίτλο και στο επιχείρημα ενός πολύ διάσημου δοκιμίου του Χάμπερμας, όπου η νεωτερική φιλοσοφία και ο Διαφωτισμός αντιμετωπίζονται ως ένα ανολοκλήρωτο εγχείρημα (unvollendetes Projekt): Jürgen Habermas, Die Moderne – Ein unvollendetes Projekt. Philosophisch-politische Aufsätze, Reclam, Λειψία 1990. Στο δοκίμιο αυτό ο Χάμπερμας υπερασπίζεται τον Διαφωτισμό έναντι μεταμοντέρνων σκεπτικιστών και νεοσυντηρητικών. (Σ.τ.ε.)

Η μεγάλη αντιπαράθεση γύρω από τον Διαφωτισμό

Σύνδεση