Για τη Σύλβια Πλαθ

ARB - THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Sylvia Plath, The Bell Jar [Υαλοκώδων[1]], Harper & Row, 296 pp. Sylvia Plath, Crossing the Water [Διασχίζοντας το νερό], Faber and Faber, 96 pp. Στο έργο της Σύλβια Πλαθ και στη ζωή της τα στοιχεία παθολογίας είναι τόσο βαθιά ριζωμένα και τόσο ελάχιστα περιορισμένα, που κανείς αποτρέπεται από το να ελπίζει σε γενικές αρχές, βέβαιες προελεύσεις, εφαρμογές ή μαθήματα. Η μοίρα και τα θέματά της μετά βίας ξεχωρίζουν και είναι και τα δύο μοναδικά φριχτά. Το έργο της είναι βίαιο, σαν γροθιά· και ενίοτε μοχθηρό. Οι λογοτεχνικές συγκρίσεις είναι δυνατές –εντοπίζονται ενίοτε αντηχήσεις–, αλλά με ποιον μπορεί να συγκριθεί στο πνεύμα, το περιεχόμενο, την ιδιοσυγκρασία; Έχουν προταθεί ορισμένα πλαίσια για την καταστροφικότητά της από τους κριτικούς. Ίσως το ότι γεννήθηκε γυναίκα είναι μέρος της ιδιαίτερα τραχιάς φύσης της, μια γυναίκα της οποίας ο όγκος των ευθυνών στηριζόταν σε θεμέλια ιδιοφυΐας, φιλοδοξίας και σοβαρής ψυχικής αστάθειας. Ή μήπως είναι η δεκαετία του 1950, όταν φοιτούσε στο πανεπιστήμιο, μεγάλωνε – μήπως υπάρχει κάτι εκεί; Ίσως· αλλά νιώθω μέσα της μια ιδιαίτερη έλλειψη εθνικών και τοπικών ριζών, το νιώθω ιδιαίτερα στην ποίησή της, και θα το απέδιδα στους ξένους προγόνους της και από τις δυο πλευρές. Ήταν δεδομένοι και τους δέχτηκε σαν βάρος, όχι σαν δώρο· μα ήταν εκεί, αποκόβοντάς την με ένα τρόπο από ό,τι δεν ήταν εκείνοι. Ο πατέρας της πέθανε όταν η Πλαθ ήταν 8 ετών και το γεγονός ήταν σοβαρό, καθοριστικό. Εντούτοις, αυτό το πολύ ενδιαφέρον κομμάτι της ιστορίας της είναι τόσο «καμένο» από πικρία. Βέβαια, μόνο το ιδιαίτερα έντονο «κάψιμο» της πίκρας μάς επιτρέπει να εκλάβουμε το συναίσθημά της ως μια αγάπη που έφτασε σ’ ένα όριο. Παρ’ όλο το δράμα στη ζωή της, παρατηρεί κανείς στην Σύλβια Πλαθ μια περίεργη αποστασιοποίηση. Ο τόσο βίαιος αυτοπροσδιορισμός δεν κάνει πάντα προσιτό το αληθινό πρόσωπο· αντίθετα, υπάρχει μια τάση αγιογράφησης, παγώματος των εικασιών και των αντιδράσεών μας. Γίνεται λόγος γι’ αυτήν σαν «θρύλο» ή «μύθο» – αλλά τι σημαίνει αυτό; Η Σύλβια Πλαθ ήταν ένα φωτεινό ταλέντο, που αυτοκαταστράφηκε στην ηλικία των 30 ετών, και θα μείνει πιθανότατα ως μια από τις πιο ενδιαφέρουσες ποιήτριες της αμερικανικής λογοτεχνίας. Ως γεγονός στέκεται δίπλα στους Χαρτ Κρέιν, Σκοτ Φιτζέραλντ και Πόε περισσότερο, παρά στις Έμιλι Ντίκινσον, Μαριάν Μουρ ή Ελίζαμπεθ Μπίσοπ. Η φύση της είναι παράξενη, ειδικά όσον αφορά τις πολλές ικανότητές της, τη μαεστρία, την τέχνη και την προετοιμασία που σχεδόν ταπεινά και σίγουρα φιλόπονα έθεσε σαν θεμέλιο μιας ακατανίκητης φιλοδοξίας. Γεννήθηκε στο Γουίνθροπ της Μασαχουσέτης. Οι γονείς της μητέρας της ήταν Αυστριακοί· ο πατέρας της ήταν Γερμανός, γεννημένος στην Πολωνία. Ήταν καθηγητής βιολογίας, ειδικευμένος, μεταξύ άλλων, στη μελισσοκομία. (Ο συνδυασμός κινδύνου και γλύκας της κυψέλης – τοτεμικός, εμβληματικός για την κόρη.) Ο πατέρας της πέθανε και η οικογένεια μετακόμισε στο Γουέλεσλι της Μασαχουσέτης, στο σπίτι των παππούδων. Η μητέρα έγινε δασκάλα και η κόρη φοίτησε σε δημόσια σχολεία και έπειτα στο Κολλέγιο Σμιθ. Η Σύλβια Πλαθ ήταν επιμελής μαθήτρια και απ’ ό,τι φαίνεται προσπαθούσε να κατακτήσει όλα όσα είχε να προσφέρει η ζωή – σπουδές, μαγειρική, ιππασία, συγγραφή, μητρότητα, οικοκυρικά. Δεν φαινόταν να έμενε χώρος για δυσπραγία, ανικανότητα, άρνηση. (Το εάν ήταν κάτι σαν το πλάσμα που η βιαστική βιογράφος της, η Λόις Έιμς, φαίνεται να συνθέτει δεν θα το μάθουμε ποτέ. Η κυρία Έιμς «ακολουθεί το ινδιάνικο μονοπάτι όπου υπάρχει ίχνος πατημασιάς». Μαθαίνουμε, λοιπόν, ότι «έπαιζε τένις, ήταν στη γυναικεία ομάδα μπάσκετ, συμμετείχε στην έκδοση της σχολικής εφημερίδας…», κ.λπ. Όσοι γράφουν γι’ αυτή τη ζωή καλοδέχονται οιανδήποτε σύγκρουση με τρυφερά γεγονότα. Συνηθίζουν να τονίζουν ότι η Πλαθ και ο Τεντ Χιούζ παντρεύτηκαν την ημέρα μνήμης του έργου του Τζέιμς Τζόις. Οι επιστολές της Σύλβια Πλαθ –τουλάχιστον τα αποσπάσματα που έχουμε δει μέχρι τώρα– τείνουν, όμως, να είναι μινιμαλιστικές, επίπεδες, ισοπεδωμένες, απρόσωπες· είναι περισσότερο μια έκφραση της έλλειψης ουσιαστικής εγγύτητας με τον παραλήπτη, παρά της όποιας επιθυμίας της να αποκαλύψει τον εαυτό της. Ο Α. Άλβαρεζ μάς την παρουσιάζει ζωντανή και αληθινή και το κεφάλαιο για τη Σύλβια Πλαθ στο βιβλίο του σχετικά με την αυτοκτονία[2] είναι πολύ συγκινητικό. Ο Άλβαρεζ είναι συγκρατημένος, αλλά κατορθώνει να παραθέσει πολλά στοιχεία για το προσωπικό μαρτύριο που οδήγησε στη στιγμή της αυτοκτονίας.) Η Σύλβια Πλαθ φοίτησε με υποτροφία Fulbright στο Πανεπιστήμιο Κέιμπριτζ. Γνώρισε και αργότερα παντρεύτηκε τον διακεκριμένο ποιητή Τεντ Χιούζ και, έπειτα από έναν χρόνο περίπου επιστροφής στην Αμερική, γύρισαν να ζήσουν στην Αγγλία. Η πρώτη ποιητική συλλογή της, με τίτλο Κολοσσός (The Colossus), κυκλοφόρησε το 1960, το έτος γέννησης της κόρης της, Φρίντα. Το 1962, γεννήθηκε ο γιος της, Νίκολας – και έπειτα η ζωή άρχισε να γίνεται σκληρή και ενοχλητική, με εξαίρεση το ότι μπόρεσε να γράψει τα ποιήματα που θα εκδοθούν με τον τίτλο Crossing the Water (Διασχίζοντας το νερό). Χώρισε με τον σύζυγό της, επέστρεψε στο Λονδίνο με δύο μικρά παιδιά, προσπάθησε να ζήσει και να εργαστεί, να επιβιώσει μόνη της σε ένα άδειο διαμέρισμα έναν από τους πιο κρύους χειμώνες. Το έργο Ο γυάλινος κώδων (The Bell Jar) εκδόθηκε με ψευδώνυμο λίγο πριν τον θάνατό της, τον Φεβρουάριο του 1963. Τους τελευταίους παγωμένους μήνες της ζωής της την «επισκέφθηκε», σαν στίγμα σε αναμονή, μια σχεδόν παραληρηματική έμπνευση – έγραψε τα εκπληκτικά ποιήματα της συλλογής Άριελ (Ariel)[3] και ενός τόμου που είχε ήδη κυκλοφορήσει σε περιοδικά, αλλά επρόκειτο να μείνει στην άκρη μέχρι το πολύτιμο, αλλά λιγότερο λαμπρό, Crossing the Water (Διασχίζοντας το νερό) να πάρει τη σειρά του. Αυτό το τελευταίο βιβλίο, που γράφτηκε την ίδια περίοδο με τη συλλογή Άριελ, θα τιτλοφορηθεί Winter Trees (Χειμωνιάτικα δέντρα), απ’ όσο γνωρίζω τουλάχιστον. Η έμπνευση δεν την επισκέφθηκε από τα ουράνια, αλλά από μια κόλαση οργής. Ωστόσο, είναι τόσο δυνατή η τέχνη, που κανείς νιώθει έναν ανησυχητικό ενθουσιασμό καθώς διαβάζει τους επιθετικούς στίχους. Τα ποιήματα μιλούν για το θάνατο, την οργή, το μίσος, το αίμα, τις πληγές, τις αμυχές, τις παραμορφώσεις, τις απόπειρες αυτοκτονίας, τα τσιμπήματα, τους πυρετούς, τις εγχειρήσεις – δεν τίθεται ζήτημα συμβιβασμού μαζί τους. Μιλούν επίσης για παιδιά, τα δικά της, που αγαπήθηκαν έντονα, αλλά το «παιδί» και το «μωρό» σαν απλές λέξεις συχνά συνδέονται με εικόνες πόνου και θανάτου. Πολλά από τα ποιήματα είναι καταγγελτικά, διατυπωμένα με μια ευφράδεια και ένα πάθος που κόβουν την ανάσα. Αυτή, η ποιήτρια, είναι τρομακτικά παρούσα διαρκώς. Ο Ορέστης μαίνεται, αλλά ο Αισχύλος ζει μέχρι τα εβδομήντα σχεδόν. Η Σύλβια Πλαθ, όμως, είναι και ηρωίδα και συγγραφέας· όταν πέφτει η αυλαία, το δικό της πτώμα κείτεται στη σκηνή, θυσιασμένο στη δική της πλοκή. Έχει το σπάνιο γνώρισμα ότι, τουλάχιστον στο έργο της, δεν είναι ποτέ «καλός άνθρωπος». Είναι ικανή για όλα – όσα γνωρίζουμε. Ο Άλβαρεζ μάς θυμίζει πόσο χαρακτηριστική της φύσης της είναι η σκηνή στο βιβλίο Ο γυάλινος κώδων στην οποία κατεβαίνει την πίστα χιονοδρομικού κέντρου χωρίς να γνωρίζει σκι· θυμάται τον παράτολμο τρόπο που ίππευε και μιλά για εσκεμμένη σύγκρουση με το αυτοκίνητό της σε ένα αυτοκτονικό ξέσπασμα πριν από το τελευταίο της. Δεν είναι η απερισκεψία που κάνει τη Σύλβια Πλαθ τόσο απειλητική, αλλά η καταστροφική διάθεση για τον εαυτό της και τους άλλους. Η μητέρα της πίστευε ότι ο Γυάλινος κώδων εξέφραζε «απόλυτη αχαριστία» και μπορούμε μόνο να απορούμε για την αθωότητά της να περιμένει οτιδήποτε άλλο. Για το κορίτσι στο μυθιστόρημα, γεγονός αληθινό απ’ όσο ξέρουμε, το εγώ αποσυντίθεται και η αποπνικτική εσωτερική στροφή είναι τόσο ακραία, ώστε μόνο ο θάνατος –και μετά την αποτυχία, το ηλεκτροσόκ– μπορεί να προσφέρει μια κάποια ανακούφιση. Τα άτομα που υποφέρουν με αυτό τον τρόπο απλώς δεν έχουν χώρο στο μυαλό τους για την αγωνία των άλλων – και αργότερα μπορεί να φαίνεται ότι επιβίωσαν από τα δεινά τους μόνο μέσω μιας ακυρωτικής αποστασιοποίησης. Ακόμα όμως και αναδρομικά –ο Γυάλινος κώδων γράφτηκε μια δεκαετία μετά τα γεγονότα– η Σύλβια Πλαθ δεν εξετάζει το κόστος. Διακρίνεται μια χροιά παράνοιας στο μυθιστόρημα και στην ποίησή της. Το άτομο που σκιαγραφείται είναι ανελέητο και απειλητικό, κλειδωμένο σε βίαιες εικόνες. Δεν φαίνεται, όπως έχουν παρατηρήσει πολλοί, να λυπάται τον εαυτό της, ούτε συγκινείται από αυτοκριτικές ή αυτοαναλύσεις. Είναι ένας πικρός κόσμος, ένας υγρός αέρας εκδίκησης. Ο Γυάλινος κώδων φαίνεται να είναι μια ρεαλιστική περιγραφή της απόπειράς της να αυτοκτονήσει το καλοκαίρι πριν από το τελευταίο έτος της στο Κολλέγιο Σμιθ. Το μυθιστόρημα έχει όμως να κάνει με την παράνοια, και αυτό το ξεχωρίζει από τα ποιήματα. Ο θάνατος, στην ποίηση, είναι μια πράξη, μια πιθανότητα, μια χειρονομία, είναι τέλειος, αυθόρμητος, ανεξέταστος. Ο Γυάλινος κώδων ξεκινά με τη φράση: «Ήταν ένα παράξενο, αποπνικτικό καλοκαίρι, το καλοκαίρι που έκαψαν τους Ρόζενμπεργκ». Οι Ρόζενμπεργκ δεν αποτελούν σε καμιά περίπτωση μέρος της ιστορίας και η αναφορά τους είναι έργο μιας ιδιοφυΐας, που αναρωτιέται αν τα βάσανα ενός μοναχικού εαυτού μπορεί να έχουν γενικότερη σημασία. Επίσης, χάρη στην υπερφυσική δύναμή της να αναγνωρίζει συνδέσεις κάθε είδους –μεταξύ ήχων, αισθήσεων– και στην ποιητική διάταξη του υλικού, η θανάτωση των Ρόζενμπεργκ με ηλεκτροπληξία και το ηλεκτροσόκ στο τέλος του βιβλίου έχουν μια μεταφορική, αν όχι ρεαλιστική, συγγένεια. Στο τέλος, οι Ρόζενμπεργκ σημαίνουν απλώς θάνατο για τη Σύλβια Πλαθ. «Δεν μπορούσα παρά να αναρωτηθώ πώς θα ήταν να καίγεσαι ζωντανός κατά μήκος των νεύρων σου». Μετά από ένα καλοκαίρι στη Νέα Υόρκη, το κορίτσι επιστρέφει στη Μασαχουσέτη και ο κλοιός της παράνοιας αρχίζει να στενεύει γύρω της. «Δεν είχα κοιμηθεί για είκοσι μία νύχτες. Πίστευα πως το ομορφότερο πράγμα στον κόσμο πρέπει να είναι η σκιά, τα εκατομμύρια κινούμενα σχήματα και αδιέξοδα της σκιάς. Σκιές στα συρτάρια του γραφείου και σε ντουλάπες και βαλίτσες, και σκιές κάτω από σπίτια και δέντρα και πέτρες, και σκιές πίσω από τα μάτια και τα χαμόγελα των ανθρώπων, και σκιές, ολόκληρα χιλιόμετρα, στη σκοτεινή πλευρά της γης». Αυτοκτονία σημαίνει απελπισία, απαίτηση για ανακούφιση, αλλά δεν καταλαβαίνω πώς μπορούμε να αγνοούμε τον τρόπο με τον οποίο πλησιάζει την απόλαυση και το θρίαμβο το έργο της Σύλβια Πλαθ. Στο βιβλίο Ο γυάλινος κώδων σκέφτεται να κόψει τις φλέβες της στη μπανιέρα και φαντάζεται το νερό «φανταχτερό σαν τις παπαρούνες» – μια εικόνα που θυμίζει τα τελευταία ποιήματά της. Όταν δεν καταφέρνει να προχωρήσει στην πράξη, θέλει να «χύσει λίγο αίμα» για εξάσκηση. «Ένιωσα τότε έναν μικρό, βαθύ ενθουσιασμό και μια έντονα κόκκινη γραμμή αναδύθηκε στο χείλος της χαρακιάς. Το αίμα γέμισε σκούρο, σαν καρπός, και κύλησε στον αστράγαλό μου και μέσα στη φτέρνα απ’ το λουστρίνι μου». Τα αποσπάσματα αυτά, και άλλα λαμπρότερα ακόμα από τα ποιήματά της, δείχνουν έναν νου σε κατάσταση αισθητηριακής διαστρέβλωσης, που αναζητά τόσο τον πόνο όσο και το θάνατο, αντιμετωπίζοντας με φρικιαστική διαύγεια τον ακρωτηριασμό της ψυχής και της σάρκας. Στο ποίημα «Μπαμπάκα», διαβάζουμε: Κάθε γυναίκα λατρεύει έναν Φασίστα, Την μπότα στο πρόσωπο, την κτηνώδη Κτηνώδη καρδιά ενός κτήνους σαν εσένα. Με τη Σύλβια Πλαθ, η υποταγή στον πόνο και η επιδίωξή του είναι πράξη, βίαιη, σοβαρή, διόλου μια Σουινμπερνική διάθεση για υποβάθμιση σε ξυλιές και πειράγματα. Πάντα πίσω από κάθε εικόνα υπάρχει οργή – δεν γνωρίζουμε για ποιο λόγο, ούτε καν στο μυθιστόρημα, όπου το σκηνικό είναι ανοιχτό και εξωστρεφές. Σε κάποια ποιήματα, η οργή κατευθύνεται απευθείας στον πατέρα της· σε άλλα, πιο πλάγια αλλά με ένταση, στον σύζυγό της. Η πραγματική απόπειρά της να αυτοκτονήσει, από την οποία σώθηκε χάρη σε μεγάλη τύχη και κατά σύμπτωση, είναι οδυνηρή στις λεπτομέρειές της. Το κορίτσι κατεβαίνει σε μια κρύα, υγρή, αραχνιασμένη γωνιά ενός κελαριού. Εκεί, κρύβεται πίσω από ένα παλιό κούτσουρο και παίρνει πενήντα υπνωτικά χάπια. Γεύεται την αίσθηση που γεννούν το υπόγειο, το σκοτάδι, η υγρασία, η μούχλα και το κρύο, την ασχήμια και τον πόνο που συνεπάγονται. «Χρειάστηκε να με καλέσουν πάλι και πάλι/ Και να βγάλουν τα σκουλήκια από πάνω μου σαν γλοιώδη μαργαριτάρια» («Λαίδη Λάζαρος»). Στην πραγματικότητα, έγινε αστυνομική έρευνα, το έγραψαν οι εφημερίδες, βρέθηκε ένα άδειο κουτί χάπια· ήταν ένα δραματικό, αξέχαστο γεγονός. Η Σύλβια Πλαθ βρέθηκε, μεταφέρθηκε στο νοσοκομείο, υπέστη ηλεκτροσόκ και «ο γυάλινος κώδων», μέσα στον οποίο ασφυκτιούσε, επιτέλους άνοιξε. Το μυθιστόρημα δεν είναι αντίστοιχο των ποιημάτων, αλλά είναι απαλλαγμένο από σοβαρά μειονεκτήματα και αμηχανίες. Είναι περιορισμένο περισσότερο στις προθέσεις του, παρά στην απόδοσή του. Το βιβλίο έχει ένα ενδιαφέρον, ψυχρό, εχθρικό χιούμορ. Συμπάσχουμε με την ηρωίδα για τον τρόπο που αντιμετωπίζει την κατάσταση και για τα βάσανά της. Ο πόνος περιγράφεται λίγο ως πολύ εμπειρικά, σαν να ήταν κάτι φυσικό, και ο οίκτος περισσεύει, εν μέρει γιατί η ίδια είναι τόσο σκληρή και ψυχρή απέναντι στην ίδια τη ζωή της. Αυτό το αυτοβιογραφικό έργο είναι γραμμένο σε ένα γυμνό, μάλλον κολεγιακό ύφος της δεκαετίας του 1950, και όμως η στάση, η απόσταση και η μνησίκακη αδιαφορία χρωματίζονται από μια βαθιά αναισθησία. Οι απολαύσεις και τα συναισθήματα της νιότης –η επιθυμία να προσκληθεί στον χορό του Γέιλ, η πρώτη ερωτική επαφή – είναι μάλλον ψεύτικα σε ένα σενάριο αποσύνθεσης, θυμού και μιας διαστροφικής αγάπης για το τρομακτικό. Η αποπλάνηση της Έστερ Γκρίνγουντ, όπως λέγεται η ηρωίδα, είναι αξέχαστα γκροτέσκα και, κατά κάποιο τρόπο, δυσοίωνα ταιριαστή. Η πράξη οδήγησε σε μια επικίνδυνη, πολύωρη, πολύ ασυνήθιστη αιμορραγία. Το αίμα –εμμονή της συγγραφέως– ρέει τόσο άφθονο, ώστε το κορίτσι αναγκάζεται να ζητήσει ιατρική βοήθεια. Κυνηγά τον νεαρό, απαιτώντας να πληρώσει τον γιατρό, σε μια προσπάθεια να εκδικηθεί για κάτι στο οποίο συναίνεσε για την εμπειρία. Τα ωμά θέματα, η εσωτερική στροφή, ο πόνος, το αίμα, η μανία, η λατρεία για το απαίσιο – όλα τα συναντάμε στο βιβλίο Ο γυάλινος κώδων. Αλλά, κατά μία έννοια, ανεπαίσθητα, διστακτικά. Τα ποιήματα στη συλλογή Άριελ είναι πολύ πιο βίαια. Μάλιστα, το περίφημο ποίημα με τίτλο «Μπαμπάκα» είναι το πιο μοχθηρό πορτραίτο που μπορεί να βρει κανείς στη λογοτεχνία. Οι αυτοκτονίες είναι αρκετά συχνές, αλλά η αγάπη για το θάνατο, η ευχαρίστηση από αυτόν σπάνια συναντάται. Ο Χαρτ Κρέιν, η Βιρτζίνια Γουλφ και πολλοί άλλοι αυτοκτόνησαν. Κάποιοι πιστεύουν ότι ακόμα και η Σαπφώ έπεσε από βράχο στη θάλασσα. Θεωρούμε αυτές τις αυτοκαταστροφικές ενέργειες λίγο ως πολύ ξαφνικές, ή ως την κορύφωση μιας αβάσταχτης κατάθλιψης που συνοδεύεται από συναισθήματα αναξιότητας και απελπισίας τα οποία δεν αφήνουν περιθώριο ανάρρωσης. Κάποια από τα ημερολόγια που έγραψε η Βιρτζίνια Γουλφ τις ημέρες πριν από το θάνατό της εκφράζουν την ίδια εντυπωσιακή απαξία με ποιήματα της Σύλβια Πλαθ όπως το «Λέσβος»: Παραφορά στην κουζίνα! Οι πατάτες σφυρίζουν. Στούντιο του Χόλυγουντ, χωρίς παράθυρα. Συνεχίζει ως εξής: Έχωσες τα γατάκια της σε κάτι που μοιάζει Με τσιμεντένιο πηγάδι έξω από το παράθυρό σου Όπου χέζουν, ξερνούν και κλαίνε και δεν μπορεί να τ’ ακούει. Το ποίημα αυτό γράφτηκε τις τελευταίες εβδομάδες της ζωής της Σύλβια Πλαθ και δεν έχω ιδέα εάν ήταν ή όχι πραγματική σκηνή. Η υπερβολική βία της γλώσσας, όσο αξιοσημείωτη και αν είναι, φαίνεται να πηγάζει από έναν νου που επιταχύνει μανιωδώς και όμως καταφέρνει να έχει τον έλεγχο της γλώσσας, του ήχου, του ρυθμού και της μεταφοράς, που είναι το ακριβώς αντίθετο της παράνοιας. Στην εισαγωγή του ημερολογίου της Βιρτζίνια Γουλφ διακρίνουμε παρόμοια αγωνία. «Πούδραραν και έβαφαν, αυτές οι κοινές τσούλες… Μετά στου Φιούλερ. Μια χοντρή, κομψή γυναίκα με κόκκινο καπέλο, πέρλες, καρό φούστα, να τρώει αφράτα κέικ. Και το παιδί της καταβρόχθιζε… Πού βρίσκονται τα λεφτά για να τρώνε αυτοί οι χοντροί τεμπέληδες;». Θυμός και περιφρόνηση. Και όμως, όταν έρχεται η μέρα για τη Βιρτζίνια Γουλφ, ο πόνος της αρρώστιας την απειλεί και νιώθει μόνο ευγνωμοσύνη και θλίψη. Η επιστολή προς τον σύζυγό της γράφει: «Αγαπημένε, είμαι βέβαιη ότι τρελαίνομαι ξανά. Νιώθω πως δεν μπορούμε να περάσουμε πάλι μια από αυτές τις τρομερές περιόδους… Δεν μπορώ να παλεύω άλλο. Ξέρω ότι καταστρέφω τη ζωή σου, ότι χωρίς εμένα θα μπορούσες να δουλέψεις». Έβαλε πέτρες στις τσέπες της και πνίγηκε στο ποτάμι. Με τη Σύλβια Πλαθ, η αυτοκτονία είναι παράσταση. Το ποίημα «Λαίδη Λάζαρος» την περιγράφει με μια μανιασμένη σιγουριά και υπερηφάνεια. Δεν υπάρχει συγγνώμη ή φόβος. Η αυτοκτονία είναι επιβεβαίωση ισχύος, της δύναμης, και όχι της αδυναμίας, της προσωπικότητας. Δεν είναι ένα κακόμοιρο ζώο που το σκάει κρυφά, που τα παρατάει, αλλά δυνατή, απειλητική, επικίνδυνη. Το έχω ξανακάνει. Μια φορά κάθε δέκα χρόνια Το κατορθώνω – «Λαίδη Λάζαρος» Κάποιες φορές, είναι απόλυτα ήρεμη, όπως στο ποίημα «Άκρη»: Η γυναίκα τελειοποιείται. Το νεκρό της Σώμα φοράει το χαμόγελο της πραγμάτωσης, Η ψευδαίσθηση μιας αρχαιοελληνικής αναγκαιότητας Ενίοτε, όπως στο τέλος του ποιήματος «Τελευταίες λέξεις», η ζωή στο σπίτι και η εξόντωση συνδυάζονται: Όταν τα πέλματα των ποδιών μου παγώσουν, Θα με παρηγορεί του τουρκουάζ το γαλάζιο μάτι. Άσε με να πάρω τα χάλκινα μαγειρικά μου σκεύη, γύρω μου Ας ανθίσουν οι κόκκινες γλάστρες μου σαν νυχτολούλουδα που ευωδιάζουν. Θα με τυλίξουν με επιδέσμους, θα φυλάξουν την καρδιά μου Κάτω από τα πόδια μου σ’ ένα κομψό πακέτο. Η ενασχόληση της Σύλβια Πλαθ με το σώμα τη στιγμή του θανάτου μού θυμίζει τον Μισίμα, αν και την Πλαθ δεν την απασχολεί να είναι το σώμα «άψογο», αλλά να έχει την αίσθηση του πτώματος. Και με τις δύο αυτές αυτοκτονίες, η πράξη επιβεβαιώνεται ως αξία, ως ορισμός, ένα καθαρό άλμα. Μερικές φορές, θεωρείται ακόμα και ωραία, «καθαρή και αγνή σαν το κλάμα ενός μωρού». Οι συνθήκες της αυτοκτονίας της στο Λονδίνο, η προσμονή ότι ένα κορίτσι θα ερχόταν νωρίς για να βοηθήσει με τα παιδιά, η γνώση ότι ο γείτονας του κάτω ορόφου ξυπνούσε απ’ τα χαράματα, το σημείωμα με το όνομα και το τηλέφωνο του γιατρού: όλα τα παραπάνω οδηγούν τον Άλβαρεζ να υποθέσει ότι η Σύλβια Πλαθ δεν ήθελε εντελώς να αυτοκτονήσει. Στοιχημάτισε με το θάνατο – και έχασε. Η αυτοκτονία, από αυτή την άποψη, θεωρείται μια κραυγή για βοήθεια, η οποία δεν μπορεί να εκφραστεί με τους συνήθεις τρόπους. Το γεγονός και μόνο ήταν μια τραγική κορύφωση, αλλά και πάλι δεν είναι ο θάνατος, αλλά η εμμονή με αυτόν που είναι το ανεξήγητο θέμα της Πλαθ. Βασανιστήρια, ακρωτηριασμοί, καταστροφή φαίνονταν να έχουν ενδιαφέρον, χωρίς να υποδηλώνεται πουθενά ότι αποτελούν «πρόβλημα». Ο Μισίμα προσπάθησε να διανθίσει το θάνατό του με ιδέες εθνικής πολιτικής, που ήταν, φυσικά, γελοίες φαντασιώσεις. Η Σύλβια Πλαθ φαίνεται πάντα να περιγράφει την αυτοκαταστροφή της σαν μια συναρπαστική πράξη απαξίωσης. Τα πεζά της Αν Σέξτον και το ποίημά της για το θάνατο της Σύλβια Πλαθ είναι μάλλον απλά και κάπως σύντομα, σαν να έλεγαν κάποιο ανέκδοτο με το φόβο ότι κάποιος θα το διακόψει. Μιλά για τον εαυτό της και τη Σύλβια Πλαθ ως «αγγέλους του θανάτου» και περιγράφει με μεγάλο ενθουσιασμό τις συζητήσεις τους για τους «δικούς» τους θανάτους στο Ritz Bar της Βοστόνης.[4] «Μιλούσαμε για το θάνατο με ένταση, καθώς μας έλκυε και τις δύο σαν τις πεταλούδες το φως. Τον ρουφούσαμε!». Πρόκειται για μια πολύ άρρωστη σκηνή, ακόμα και αν έχει διαστρεβλωθεί ελαφρώς στη μνήμη. Η Αν Σέξτον προσπαθεί, σε ένα ποίημα, να εξηγήσει την αυτοκτονική παρόρμηση: Σαν τους ξυλουργούς θέλουν να ξέρουν ποια εργαλεία. Δεν ρωτούν ποτέ γιατί να κτίσουν. Η αυτοκτονία είναι ένα μόνο από τα οδυνηρά θέματα στο έργο της Σύλβια Πλαθ. Τη συναρπάζουν ο πόνος, η καταστροφή και η μανία· είναι ένας οξυδερκής και μάλλον άκαρδος παρατηρητής. Ένας τυφλός κάθεται στο τραπέζι σε ένα πλοίο και ψηλαφίζει το φαγητό του. «Τα δάχτυλά του είχαν μύτες νυφίτσας. Δεν μπορούσα να σταματήσω να κοιτάω». Το έντονο κόκκινο χρώμα της παπαρούνας και της τουλίπας θυμίζει το αίμα και γίνεται απειλητικό. Δεν δέχεται εύκολα δώρα. Ένα κόψιμο στην κουζίνα γίνεται αφορμή για το ποίημα «Πληγή» με την καθηλωτική ακρίβειά του. Συναρπαστικό! Ο αντίχειράς μου αντί για το κρεμμύδι. Η κορυφή του σχεδόν κομμένη Εκτός από κάτι σαν μεντεσέ Από δέρμα, Κάλυμμα σαν καπέλο, Ολόλευκο, Ύστερα αυτή η κόκκινη φέλπα. Μια μελανιά περιγράφεται, με παρόμοιο τρόπο, στο ποίημα «Μώλωπας»: Χρώμα πλημμυρίζει στο σημείο, αχνό πορφυρό, Το υπόλοιπο σώμα όλο ξεβαμμένο. Στο χρώμα του μαργαριταριού. Το ποίημα «Μπαμπάκα» θα πρέπει να εξεταστεί ως ένα είδος εξορκισμού, ένας άγριος δραματικός μονόλογος περί κακομεταχείρισης που απευθύνεται φωναχτά σε μια χαμένη αγάπη; Δεν κάνεις πια Μαύρο παπούτσι δεν κάνεις πια Που μέσα σου έζησα σαν πόδι Για τριάντα χρόνια, φτωχό και λευκό Χωρίς να τολμώ να ανασάνω ή να φταρνιστώ. Ο πατέρας της πέθανε από ασθένεια που τον ταλαιπωρούσε για χρόνια, αλλά δεν υπάρχει θλίψη για τη χαμένη ζωή του. Αντίθετα, δεν είναι αυτός ο νεκρός· είναι ο δολοφόνος: Μια ατμομηχανή, μια ατμομηχανή, Που με ξεφυσά σαν να ’μουν Εβραία Μια Εβραία στο Νταχάου, στο Άουσβιτς, στο Μπέλσεν, Άρχισα σαν Εβραία να μιλώ. Είμαι θαρρώ Εβραία. Ο συσχετισμός του δικού της πόνου με αυτόν των Εβραίων χαρακτηρίστηκε, πολύ επιτυχημένα, από τον Τζορτζ Στάινερ «μια διακριτική κλοπή». Ο πατέρας της δεν σκότωσε κανέναν και η «χοντρή μαύρη καρδιά» είναι στην πραγματικότητα η δική της. Πώς είναι δυνατόν να θρηνείς για περισσότερο από μια εικοσαετία για κάποιον τόσο μοχθηρό και σκληρό όσο ισχυρίζεται πως ήταν ο πατέρας της; Με βάση την ψυχολογία, κάθε αντίθετο μπορεί να ταιριάξει – αυτό το ακανόνιστου σχήματος κομμάτι του παζλ είναι στην πραγματικότητα τμήμα ενός φυσικού τοπίου, αρκεί να βρει κανείς το σημείο αυτό όπου οι γωνίες του ενώνονται με τον ουρανό. Η πικρία από την οικογένεια – σε μια οικογένεια συναντά κανείς πολλές αντιθέσεις, όπως είναι λογικό. Αλλά ακόμα και οι ξένοι, η πόλη, εμπλέκονται στην τιμωρία του πατέρα της και αυτή είναι, κατά κάποιο τρόπο, η πιο δηκτική και εγωιστική σκέψη από όλες: Ένα παλούκι είναι μπηγμένο στη χοντρή μαύρη σου καρδιά Και δεν σε χώνεψαν ποτέ οι χωρικοί Χορεύουν πάνω σου και σε ποδοπατούν. Από την αρχή ήξεραν ότι ήσουν εσύ. Μπαμπά, μπαμπά, μπάσταρδε εσύ, τέλος πια. Επιμένει ότι εκείνη είναι το θύμα – φτωχή και λευκή, μια Εβραία, με μια όμορφη κόκκινη καρδιά. Είναι όμως ένα επικίνδυνο και εκδικητικό θύμα: «Χερ Θεέ, Χερ Διάβολε / Προσοχή / Προσοχή». Το ποίημα «Μπαμπάκα», με τους υπνωτικούς ρυθμούς του, την επαίσχυντη σκληρότητά του, είναι ένα από τα διασημότερα έργα της Σύλβια Πλαθ. Δεν μπορεί να το διαβάσει κανείς χωρίς να ανατριχιάσει. Είναι ολοκληρωμένο, τελειοποιημένο. Όλο το μίσος στις καρδιές μας βρίσκει τη μοχθηρή, ανελέητη μουσική του εκεί – στη Βασίλισσα της Νύχτας. Και η αγάπη για τα παιδιά της; Δεν είναι ένα ελαφρυντικό; Νιώθει ζεστασιά, ακόμα και χαρά. Το αγόρι και το κορίτσι είναι «δυο τριαντάφυλλα», το χαμόγελο ενός παιδιού είναι «χρήματα που βρίσκει κανείς τυχαία», τα παιδιά είναι «το μόνο στερεό πάνω στο οποίο ακουμπά το σύμπαν», το μωρό είναι «το μικρό φραντζολάκι». Τα παιδιά, όμως, εμφανίζονται και στις εικόνες καταστροφής. Στο ποίημα «Άκρη» η γυναίκα, που ολοκληρώνεται με το θάνατο, έχει τα νεκρά παιδιά της μαζί της. Τα δίπλωσε και τα ξανάβαλε Στο σώμα της σαν πέταλα Ενός τριαντάφυλλου που κλείνουν όταν ο κήπος Σκληραίνει και αρώματα αιμορραγούν Από τους γλυκούς, βαθείς λαιμούς του νυχτολούλουδου. Το χαμόγελο ενός παιδιού είναι «αγκίστρι». Υπάρχει ένα ποίημα σχετικά με τις παραμορφώσεις που προκαλεί η θαλιδομίδη. Στο «Θάνατος και Σία» διαβάζουμε: Μου λέει πόσο γλυκά Δείχνουν τα μωρά στην κατάψυξη Του νοσοκομείου, μια απλή Δαντέλα στον λαιμό, Μετά οι πτυχώσεις των ιωνικών Νεκρικών τους χιτώνων Μετά δύο ποδαράκια. Τι μπορούμε να συμπεράνουμε για μια τόσο φιλόδοξη και εκδικητική ποιήτρια, τόσο ευφυή και όμως τόσο οικειοθελώς ευάλωτη; Πώς μπορούμε να κρίνουμε αυτή την αίσθηση προσωπικής προδοσίας, τόση οργή και τόσα διαστρεβλωμένα πάθη; Το έργο της είναι συντριπτικό· είναι κυριολεκτικά σχεδόν ακαταμάχητο. Η τόλμη, η δεξιότητα, η αυστηρότητα. Σοκάρουν και συναρπάζουν. Αποκάλεσε –με μια χαρακτηριστικά απαίσια φράση– την τελευταία ποιητική έξαρσή της «πίδακα αίματος». Όταν ήρθε η ώρα, την είχε κατακτήσει χάρη σε όλα τα προηγούμενα ποιήματα, τα αργά και προσεκτικά γραμμένα, στη μακρόχρονη φιλοδοξία, στην αναμονή, στη μελέτη, στα άριστα στο σχολείο, στη συμμετοχή της σε αδελφότητα στο πανεπιστήμιο, στην τελειομανία, στην αλαζονεία, στην παράνοιά της, την οποία έλεγχε ακριβώς στο σωστό βαθμό. Η μοναξιά, την οποία ο Άλβαρεζ τόσο συναρπαστικά μας αποκαλύπτει, το παγωμένο χωρίς κουρτίνες διαμέρισμα, τα πολύ πρωινά ξυπνήματα μέσα στο κρύο για γράψιμο προτού φωνάξουν τα παιδιά και ακουστεί η «παγωμένη μουσική» του γαλατά, η εγκατάλειψη από τον σύζυγό της για μια ερωμένη – ήταν μια «σύγχρονη περίπτωση», αν ήταν ποτέ. Αυτές τις τελευταίες εβδομάδες της σύγκρουσης στη ζωή μιας γυναίκας, το θέμα δεν είναι η γυναικεία και η καλλιτεχνική φύση. Κάθε καλλιτέχνης είναι είτε άντρας είτε γυναίκα και ο αγώνας είναι ίδιος, λίγο ως πολύ, και για τους δύο. Η τέχνη που δεν είναι δημόσια και συλλογική είναι, θα λέγαμε, οικιακή. Η Σύλβια Πλαθ ήταν θυμωμένη. Ο Άλβαρεζ γράφει: Υποψιάζομαι πως όταν βρέθηκε ξανά μόνη, αν και προσωρινά και οικειοθελώς, το άγχος που είχε νιώσει με το θάνατο του πατέρα της ήρθε ξανά στην επιφάνεια: αν και δεν το ήθελε, ένιωσε εγκαταλελειμμένη, πληγωμένη, οργισμένη και θρηνούσε τόσο αγνά και ανυπεράσπιστα, όσο είχε θρηνήσει σαν παιδί πριν από είκοσι χρόνια. Το αίσθημα της προδοσίας, ή ακόμα και του μίσους, δεν την άφησε τόσο αδύναμη και παραπονεμένη, όσο αποφασισμένη και φιλόδοξη. Αμφίσημη οργή εκφράζει το σύνολο της ποιητικής συλλογής Άριελ καθώς και τα ποιήματα που γράφτηκαν την ίδια περίοδο και τώρα κυκλοφορούν σε περιοδικά. «Ο υποψήφιος» είναι ένα ποίημα γεμάτο πικρία σχετικά με το ρόλο της γυναίκας στο γάμο. Στο ποίημα «Για ένα γιο χωρίς πατέρα» μιλά στο παιδί για την απουσία του πατέρα που βαθμιαία θα μεγαλώσει στη συνείδησή του σαν δέντρο: Δέντρο θανάτου, ξεθωριασμένο, καουτσουκόδεντρο της Αυστραλίας – Να αποψιλώνεται, ευνουχισμένο από αστραπή – μια πλάνη, Κι ο ουρανός σαν του χοίρου τα οπίσθια, η πλήρης έλλειψη προσοχής. Έτσι ήταν η ζωή της στο τέλος – η «πλήρης έλλειψη προσοχής» του συζύγου και του πατέρα της. Στην εκρηκτική ενέργεια των τελευταίων μηνών της ζωής της διακρίνω την απόφαση να «νικήσει». Μάλιστα, νιώθω, από τα στοιχεία της δουλειάς της, ότι είναι συναισθηματισμός να επιμένει κανείς ότι η γέννηση των παιδιών της ξεκλείδωσε την ποιητική δύναμή της. Γιατί να συμβεί αυτό; Η γέννηση των παιδιών ξυπνά τη φροντίδα και την αγάπη μας γι’ αυτά. Η κοινή παρατήρηση ότι κανείς πρέπει να είναι προετοιμασμένος να βάλει στην άκρη άλλες δουλειές για μερικά χρόνια έχει μια βάση. Φυσικά, είναι ανόητο να γενικεύουμε και είναι η ίδια η δουλειά και ο σκληρός ανταγωνισμός που προβάλλουν σε κάθε γωνιά. Όταν πέθανε η Πλαθ, ήταν μόνη της, αποκαμωμένη από τη συγγραφή, δυστυχισμένη – αλλά και θριαμβεύτρια, καταξιωμένη, αυτοπροσδιορισμένη και επιθετική. Δεν θεωρώ το θάνατο απαραίτητη προϋπόθεση για την καταξίωση του έργου. Το αντίθετο μάλιστα. Είναι το συναίσθημα και όχι η πράξη που επιτίθεται στις αισθήσεις μας· η πράξη προκαλεί μια μικρή ανατριχίλα και τίποτα παραπάνω. Αν κάτι μπορούσε να σώσει τη Σύλβια Πλαθ, θα ήταν ότι θα είχε την καλή τύχη να είναι ζωντανή και ακριβώς στο βάθρο που βρίσκεται σήμερα. Είχε κερδίσει την αναγνώριση – κανείς συγγραφέας δεν την είχε επιθυμήσει περισσότερο. Είχε ανεβεί στην κορυφή. Ακόμα και Ο γυάλινος κώδων βρίσκεται στη λίστα των μπεστ-σέλερ. Δεν θα είχε μόνο κάνει τους εχθρούς της να σαστίσουν, αλλά θα είχε και τα χρήματα, την αυτοδιάθεσή της, τη φήμη, όλα με δική της προσπάθεια. Όπως έχουν, όμως, τώρα τα πράγματα, το πάθος και η ειρωνεία κατακλύζουν τη σκέψη. Η Λόις Έιμς, την οποία γνώριζε ελάχιστα, γράφει τη βιογραφία της· στα βιβλία της δίνονται κάθε είδους ερμηνείες· τα άρθρα από το Mademoiselle και τα περιοδικά του πανεπιστημίου κινδυνεύουν· η ανελέητη φύση και ο αμείωτος θυμός της διανθίζονται με συναισθηματισμούς. Πέρα από τους μαγευτικούς ρυθμούς και ήχους, τη ροή ευφυών, αξέχαστων εικόνων, την ένταση, τι λέει στους αναγνώστες της; Πρόκειται απλά για θαυμασμό για την τόλμη της, για το ότι έφτασε μέχρι το τέλος; Στην εμμονή της με το θάνατο και τον πόνο φέρνει μια αγωνιστικότητα και μια ωμή δύναμη χωρίς προηγούμενο στις γυναίκες συγγραφείς. Είναι ευάλωτη στον πατέρα και στον σύζυγό της, αλλά αυτό δεν είναι το τέλος. Προσωπικά, δεν πιστεύω ότι το έργο της βγαίνει από τον Ψυχρό Πόλεμο, τα στρατόπεδα εξόντωσης ή τα χρόνια του Αϊζενχάουερ. Φαίνεται να προηγείται της εποχής της και να έχει περισσότερα κοινά με τα χρόνια που μόλις περάσαμε εμείς. Η έλλειψη συμβατικών συναισθημάτων, η καταστροφική περιφρόνηση για την οικογένειά της, η αποτυχία του γάμου της, η περιρρέουσα οργή, η ιδιαίτερη έλλειψη πατρίδας, η εμμονή με το ναρκωτικό του θανάτου, η αποφασιστικότητα να δοκιμάσει τα πάντα, γνωρίζοντας ότι δεν θα σταματήσουν τα βάσανα – κανείς δεν έφτασε στο σημείο που έφτασε εκείνη. Δεν υπάρχει ίχνος κοινωνικού επαναστάτη στην Πλαθ, αλλά κινείται σ’ ένα φορτισμένο περιβάλλον και κατανοεί ειδικά καθετί καταστροφικό και αρνητικό. Αυτό που δεν μοιράζεται με τη σύγχρονη νεολαία είναι η τέλεια δεξιότητά της, η πίστη της στην τέχνη της. Αυτή την πίστη φαίνεται να την κληρονόμησε από κάποια παλιά πρωσική μνήμη σκληρής δουλειάς, επιμέλειας και αυτοελέγχου. Είναι μια ξένη. Παρά τις εικόνες της θάλασσας που αποτυπώνει –και που δεν είναι τόσο τοπικές όσο ψυχολογικές– δυσκολεύεται να συνδεθεί με τη Μασαχουσέτη και τη Νέα Αγγλία. Δεν έχει κανένα κοινό με τους «γιάνκηδες». Συνεπώς, το «να διασχίσει το νερό» ήταν εύκολο – ήταν τόσο ξένη στο συναίσθημα της νοσταλγίας όσο και στην ίδια τη χώρα. Η εκτόπιση έπαιξε το ρόλο της. Αρκετό καιρό αφότου είχα διαβάσει τα έργα της βρήκα τυχαία τις ηχογραφήσεις κάποιων από τα ποιήματά της που είχε κάνει στην Αγγλία λίγο πριν το θάνατό της. Δεν είχα μάθει ποτέ τίποτα από την απαγγελία ποιημάτων. Μόνο πρόσεχα τα ρούχα, τη γενειάδα, τα κορίτσια, την καλή ή κακή κατάσταση του ποιητή. Η απαγγελία της Πλαθ ήταν συναρπαστική. Ήταν μια απρόσμενη έκπληξη. Ούτε ίχνος του μετριοπαθούς χιουμοριστικού Γούστερ της Μασαχουσέτης της Ελίζαμπεθ Μπίσοπ· τίποτα από την απλή Πενσυλβάνια της Μέριαν Μουρ. Αυτά τα γεμάτα πικρία ποιήματα –«Μπαμπάκα», «Λαίδη Λάζαρος», «Ο υποψήφιος», «40ο πυρετός»– διαβάζονταν «ωραία», με δυνατή φωνή, τέλεια άρθρωση, με μαγευτικές καντέντσες, ολοκληρωμένες και κοφτές και γρήγορες, και με τις απαραίτητες παύσεις. Η φτωχή Μασαχουσέτη είχε σβηστεί. «Πάλι τα κατάφερα!». Καθαρά, τέλεια, κοιτάζοντάς σας. Φαινόταν να κάθεται πάνω σε βάθρο σαν τον Τίμωνα και να φωνάζει: «Αποκαλυφθείτε, σκύλοι!». Είναι μια τραγική ιστορία, απολύτως αυθεντική και αναπάντεχη στις σκηνές και τα θέματά της. Ο Τεντ Χιούζ, ο σύζυγός της, έχει ένα ποίημα για τις συζύγους: Η αναφορά τους Πάει κατευθείαν στους ουρανούς και κανείς δεν ξέρει τι απέγιναν. Αυτό δεν ίσχυε για τη Σύλβια Πλαθ, καθώς τώρα δεν έχουμε επιλογή –ίσως δεν υπάρχει και ανάγκη– να αναρωτηθούμε αν η «μαύρη» ποίησή της άξιζε. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2013 — Μετάφραση: Φανή Γαϊδατζή Σημ. ARB: To άρθρο “On Sylvia Plath” δημοσιεύθηκε στην New York Review of Books στις 11 Αυγούστου 1971. Η μετάφραση των στίχων έγινε από τον Χάρη Βλαβιανό. [1] (Σ.τ.Μ.) Ελληνική έκδοση: Σύλβια Πλαθ, Ο γυάλινος κώδων, μτφρ. Ελένη Ηλιοπούλου, Μελάνι, Αθήνα 2007, σελ. 303. [2] A. Alvarez, The Savage God: A Study of Suicide, αναμένεται να κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Random House την ερχόμενη άνοιξη. Το κεφάλαιο για τη Σύλβια Πλαθ παρουσιάζεται στο New American Review 12 (Simon & Schuster) που μόλις κυκλοφόρησε. [3] (Σ.τ.Μ.) Ελληνική έκδοση: Σύλβια Πλαθ, Άριελ, μτφρ. Κατερίνα Ηλιοπούλου, Ελένη Ηλιοπούλου, Μελάνι, Αθήνα 2012, σελ. 231. [4] Στο The Art of Sylvia Plath, επιμ. Τσαρλς Νιούμαν, Πανεπιστήμιο της Ιντιάνα, 1970.

Σύνδεση