Το οντολογικά ανεξήγητο κακό

Θάνος Λίποβατς, Η απατηλή σαγήνη και η διαβρωτική βία του κακού, Πόλις, Αθήνα 2012, σελ. 492 Το κακό ήταν πάντα παρόν στη φιλοσοφία, από τους προσωκρατικούς μέχρι τους μεταμοντέρνους αλλά, θα μπορούσε κανείς να πει, όπως η απώθηση στο σύμπτωμα. Τις ελάχιστες φορές που θεματοποιήθηκε ρητά πήρε τη μορφή, με τον ένα ή τον άλλο τρόπο, της Θεοδικίας και αντιμετωπίστηκε στο πλαίσιο της παραδοσιακής τριχοτόμησης σε φυσικό, ηθικό και μεταφυσικό κακό. Η προσέγγιση του Λίποβατς έρχεται σε ρήξη με την παραδοσιακή αυτή προβληματική: δεν την αγνοεί· αντίθετα, την ενσωματώνει σε έναν διαφορετικό ορίζοντα, που δεν κυριαρχείται από το ερώτημα «τι εστί;», με άλλα λόγια έναν ορίζοντα που αφήνει να φανεί μια παράξενη παρουσία του κακού μη οντολογικής τάξης. Όπως λέει ο συγγραφέας σε μία από τις ευτυχέστερες διατυπώσεις του, «το κακό είναι το οντολογικά ανεξήγητο». Το εγχείρημα του συγγραφέα αρθρώνεται σε δύο άξονες, έναν ιστορικό/διαχρονικό και έναν δομικό/συγχρονικό. Στον πρώτο παρακολουθούμε τις μεταμορφώσεις της έννοιας του κακού, και ταυτόχρονα τη βιωματική του διάσταση –δύο επίπεδα που για τον συγγραφέα είναι εγγενώς αλληλοεξαρτώμενα– από την παγανιστική αρχαιότητα μέχρι την Μεταρρύθμιση, διασχίζοντας τον ιουδαϊσμό, τον πρώιμο χριστιανισμό, τη σχολαστική σκέψη και τον ύστερο Μεσαίωνα. Ακολουθούν δύο μορφές της κλασικής γερμανικής φιλοσοφίας, ο Καντ και ο Σέλλινγκ και ο «πρόδρομος» της υπαρξιακής προβληματικής, Κίρκεγκωρ. Στη συνέχεια οδηγούμαστε στις εξαιρετικά κρίσιμες, για τον συγγραφέα, επεξεργασίες της ψυχανάλυσης, κυρίως μέσα από το έργο του Φρόυντ και του Λακάν. Περνάμε, κατόπιν, στην παρουσίαση των προβληματισμών της σύγχρονης θεολογίας, κυρίως προτεσταντικής και καθολικής, πάνω στην παρουσία του κακού στον κόσμο, μέσα από την εξέταση βασικών δογματικών θέσεων του Χριστιανισμού, όπως η Δημιουργία, η Χάρη, η Σταύρωση, η Κένωση. Το βιβλίο κλείνει με μια κριτική της ύστερης νεωτερικότητας όπου τονίζεται η ανεπάρκεια τόσο του φιλελευθερισμού όσο και της ριζοσπαστικής αριστεράς απέναντι στο «ριζικό» κακό που συμπυκνώνεται στο Άουσβιτς και τα Γκούλαγκ, αλλά και απέναντι στον διαβρωτικό «μηδενισμό» μεγάλου μέρους της μετανεωτερικής σκέψης. Ο δεύτερος άξονας, που, ας επισημάνουμε, είναι παρών, εγγράφοντας τα ίχνη του, σε κάθε διαχρονικό στάδιο, συγκροτείται γύρω από τον διάλογο ανάμεσα σε τέσσερις «λόγους» (discours): τη θεολογία, την ψυχανάλυση, την πολιτική θεωρία και την φιλοσοφία. Παρουσιάζεται διεξοδικά στο Τέταρτο Μέρος, που αποτελεί, κατά κάποιο τρόπο, ένα μεθοδολογικό ιντερλούδιο. Θα προσπαθήσω να τον συνοψίσω, με όλες τις επιφυλάξεις μιας προσωπικής πρόσληψης και κατηγοριοποίησης, επιλέγοντας κάποιες θεμελιώδεις έννοιες που αντιπροσωπεύουν, νομίζω, τον πυρήνα της σκέψης του συγγραφέα. Η Θέληση αποτελεί μια κομβική έννοια για την κατανόηση του κακού. Διαχωρίζεται από την ελεύθερη επιλογή, τη διαβούλευση, την αρχαιοελληνική «βούληση». Αποτελεί μια θεμελιακή διάσταση του υποκειμένου, που συγκροτείται ως υποκείμενο ακριβώς μέσα από ένα ενέργημα θέλησης, πέρα από κάθε αυστηρά ορθολογική επιλογή ή αιτιοκρατικό καθορισμό των αισθήσεων. Το κακό αποβάλλει, σε αυτή τη θεώρηση, κάθε «ουσιοκρατικό» στοιχείο και εντοπίζεται στην «κακή θέληση» (mala voluntas). Μέσα από τη θέληση το υποκείμενο βιώνει την εμπειρία της ελευθερίας του, της αυτονομίας του, η οποία όμως μπορεί να το οδηγήσει είτε σε άγχος, απελπισία και εγκατάλειψη μπροστά σε μια αδιάφορη, αλλοτριωτική «εξωτερική» πραγματικότητα είτε στον απόλυτο, σαγηνευτικό βολονταρισμό τού «όλα επιτρέπονται». Στο σημείο αυτό υπεισέρχεται ο Νόμος ο οποίος στον Λίποβατς παραπέμπει πάντα στο συμβολικό επίπεδο και είναι άρρηκτα δεμένος με τη γλώσσα, με την επιθυμία του ομιλούντος υποκειμένου. Ο Νόμος εγκαλεί το υποκείμενο να αποδεχθεί την περατότητα και την καταστατική του έλλειψη, μέσω μιας απαγόρευσης που εμποδίζει την ταύτισή του με κάθε είδος φαντασιακών ολοτήτων, συγκροτώντας τη μορφή του Άλλου, δηλαδή της ετερονομίας. Ενέχει, παρ’ όλα αυτά, τον κίνδυνο να προσληφθεί ως ένα τυραννικό, «κακό» υπερεγώ που προκαλεί, με τη σειρά του, αντινομικές, βίαιες, απορριπτικές του κόσμου συμπεριφορές. Ο Νόμος παραμένει συνεπώς, τρόπον τινά, μετέωρος χωρίς την Πίστη. Η τελευταία νοείται ως μια πρωταρχική εμπιστοσύνη, μια δέσμευση και ένα άνοιγμα του υποκειμένου στον άλλο που καθίστανται δυνατά μόνο μέσα από την αποδοχή ενός Άλλου απόλυτα ειλικρινούς, αξιόπιστου και άδολου. Αυτός ο Άλλος, ταυτόχρονα υπερβατικός και παρών στην ιστορία, αποτελεί την ύστατη εγγύηση ότι το πεπερασμένο υποκείμενο μπορεί να «αφεθεί», να «εγκαταλειφθεί», να δωριστεί στον άλλο, πιστεύοντας, αναμένοντας, ελπίζοντας, από αυτόν τον τελευταίο, μιαν ανάλογη πράξη δωρεάς ή χάρης. Αποδεσμευόμαστε, έτσι, από φαντασιακές ταυτίσεις και ψευδείς ολότητες, την εγγενή τους απόρριψη του άλλου και τη συνακόλουθη πολύμορφη βία. Η αλλονομία, μια έννοια που εισάγει ο Λίποβατς, μας επιτρέπει να στοχαστούμε ένα υποκείμενο μη αυτοθεμελιούμενο, μη απόλυτα αυτόνομο, που αναγνωρίζει το ανεξίτηλο χρέος του στον άλλο και ταυτόχρονα ελεύθερο, μη απόλυτα ετερόνομο. Η πίστη ισοδυναμεί, εδώ, με μια αναγνώριση της ριζικής περατότητας και συνάμα της αμοιβαίας εμπιστοσύνης πάνω στην οποία στηρίζεται η παραγωγή ενός κριτικού και μη εργαλειακού Ορθού Λόγου. Μπορεί κανείς να διαβάσει το βιβλίο, και τούτη η πολυφωνία αποτελεί μία από τις αρετές του, ακολουθώντας διαφορετικά νήματα, αρθρώνοντας τις εννοιολογικές κατηγορίες του σε ποικίλες προοπτικές. Εκείνο όμως που, πιστεύω, τις επικαθορίζει είναι η «υπαρξιακή» στράτευση του συγγραφέα στον μονοθεϊσμό, του οποίου ο χριστιανισμός αποτελεί, κατά τη γνώμη του, την πληρέστερη, ιστορικά αναπτυγμένη, μορφή και την μόνη συνεπή απάντηση στα προβλήματα του κακού και της βίας στον σύγχρονο κόσμο. Η θέση αυτή, πέρα από τις σημαντικότατες ιστορικές-ερμηνευτικές ενστάσεις που εγείρει, οδηγεί στο τεράστιο ερώτημα αν το εγχείρημά του αντικαθιστά, σε τελευταία ανάλυση, τον οντολογικό ορίζοντα με έναν «οντο-ανθρωπο-θεολογικό» ορίζοντα, εξίσου «εξηγητικά» αμήχανο μπροστά στη ριζική ετερότητα του κακού. Προκειμένου, βέβαια, να τεθούν όλα αυτά τα ζητήματα είναι αναγκαίο, πρώτα και κύρια, να κατανοήσουμε το πλαίσιο αναφοράς και προβληματισμού του βιβλίου. Το διακύβευμα είναι μείζονος σημασίας καθώς η σκέψη του Λίποβατς εντάσσεται σε μια ολόκληρη παράδοση που, με ελάχιστες εξαιρέσεις, παρέμεινε ουσιαστικά ξένη, ή αντιμετωπίστηκε με αναθέματα, στον «ελληνόφωνο», και αργότερα ελλαδικό, κόσμο, από τον 5ο ήδη αιώνα: την παράδοση που με αφετηρία τον λατινόφωνο, «δυτικό» χριστιανισμό, τις συνεχείς μετεξελίξεις του στον Καθολικισμό και τη Μεταρρύθμιση αποτελεί, μέσα από την πορεία εκκοσμίκευσής του, μία βασική συνιστώσα στη γέννηση της νεωτερικότητας –συγκεντρωτικό κράτος, καπιταλιστική οικονομία, πολιτικοί θεσμοί, φιλοσοφική κριτική, επιστημονική επανάσταση– με όλες τις αντιφάσεις και εντάσεις της. Αναμφισβήτητα, ο καπιταλισμός δεν εξηγείται μόνο, ούτε, ίσως, κυρίως με την ενδοκοσμική προτεσταντική ασκητική, η ελληνική «ταυτότητα» δεν συγκροτήθηκε μόνο μέσα από μια «κοινοτιστική» και α-θεσμική ορθοδοξία. Εξίσου αναμφισβήτητα, όμως, το έργο του συγγραφέα προσφέρει μιαν ευκαιρία να ξεκινήσει ένας διάλογος, και όχι μόνο ακαδημαϊκός, με αυτή την παράδοση, διάλογος του οποίου η μακραίωνη αναβολή αποτελεί, για τον ίδιο, μία από τις βασικές αιτίες των τραυματικών εμπειριών που βιώνουμε τα τελευταία χρόνια και ο οποίος σίγουρα θα φωτίσει, ακόμη και γι’ αυτούς που δεν συμμερίζονται τις απόψεις του, αρκετές σκοτεινές όψεις τους.

Το οντολογικά ανεξήγητο κακό

Σύνδεση