«Πάντα ονείρου απατηλότερα…»

Francis Scott Fitzgerald, Ο μεγάλος Γκάτσμπυ, εισαγωγή, μετάφραση, βιογραφικό σημείωμα: Άρης Μπερλής, Άγρα, Αθήνα 2012, σελ. 242 Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ, Ο υπέροχος Γκάτσμπυ, μτφρ. Φώντας Κονδύλης, Πατάκη, Αθήνα 2012, σελ. 226[1] «Δεχόμαστε τις εξής αλήθειες ως αυταπόδεικτες: πως όλοι οι άνθρωποι δημιουργούνται ίσοι, και προικίζονται από τον Δημιουργό τους με συγκεκριμένα απαραβίαστα δικαιώματα, μεταξύ των οποίων είναι το δικαίωμα στη ζωή, το δικαίωμα στην ελευθερία, και το δικαίωμα στην επιδίωξη της ευτυχίας.» Διακήρυξη της Ανεξαρτησίας των ΗΠΑ, 4η Ιουλίου 1776 Στη σύντομη ζωή του ο Σκοτ Φιτζέραλντ (1896-1940) βίωσε σε καταιγιστικούς ρυθμούς τις προκλήσεις της εποχής του. Ήδη ως μαθητής δημοσίευσε τις πρώτες του λογοτεχνικές ιστορίες σε σχολικά περιοδικά. Δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του στο Πρίνστον, γιατί η κλίση του στη λογοτεχνία δεν του επέτρεψε να ασχοληθεί με «αναγνώσματα καθήκοντος» και εξετάσεις. Κατά την διάρκεια του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου κατατάχθηκε στον αμερικανικό στρατό. Μετά τον πόλεμο εργάστηκε στον τομέα της διαφήμισης. Αυτή η εμπειρία διαποτίζει τις συχνά φαντασμαγορικές (αλλά και κυνικές) λογοτεχνικές του περιγραφές. Στα είκοσι πέντε του χρόνια είχε ήδη κατακτήσει την διεθνή αναγνώριση ως συγγραφέας, έχοντας εκδώσει το μυθιστόρημα This Side of Paradise (1920) το οποίο αποτέλεσε απρόσμενη εμπορική επιτυχία. Η οικονομική άνεση που απέκτησε του επέτρεψε να παντρευτεί την ευκατάστατη Ζέλντα Σέαρ (1900-1948). Η σύζυγός του ενδέχεται να του ενέπνευσε τον ευφάνταστο όρο flapper που υποδηλώνει την ανεξάρτητη, ενίοτε εκκεντρική και αμφιλεγόμενη γυναίκα. Πολύ συχνά στους διαλόγους των μυθιστορημάτων του, στους γυναικείους κατά κύριο λόγο χαρακτήρες, χρησιμοποιεί αυτολεξεί αποσπάσματα από τα ημερολόγια της Ζέλντα. Η εύθραυστη ψυχική κατάσταση της γυναίκας του και οι προσπάθειές του να την αντιμετωπίσει αποτυπώνονται με εκπληκτική ευαισθησία στο Tender is the Night [Τρυφερή είναι η νύχτα] (1934).[2] Η γραφή, το ύφος και η ζωή του Φιτζέραλντ συνέδραμαν στην διαμόρφωση της beat λογοτεχνίας κατά την δεκαετία του ’50 με κύριο εκπρόσωπο τον Τζακ Κέρουακ (1922- 1969). Το ζεύγος Φιτζέραλντ βρέθηκε στο επίκεντρο της κοσμικής ζωής την εποχή της ποτοαπαγόρευσης, των ξέφρενων μουσικοχορευτικών ρυθμών της τζαζ και της παραζάλης που προκαλεί στους νεόπλουτους το εύκολο χρήμα. Αυτή η ατμόσφαιρα αποτυπώνεται στον Μεγάλο Γκάτσμπυ (1925), μυθιστόρημα το οποίο αρχικά δεν σημείωσε εμπορική επιτυχία. Ο Φιτζέραλντ είχε σκεφτεί να τιτλοφορήσει το μυθιστόρημά του Τριμαλχίων ή Ο Τριμαλχίων στο Ουέστ Εγκ, υπαινισσόμενος τον ήρωα του Σατυρικού του Πετρώνιου, πρόσωπο πλασματικό που τοποθετείται στην Ρώμη τον 1ο μ.Χ. αιώνα ως απελεύθερος με μυθική περιουσία, περιώνυμος για τα πλουσιοπάροχα συμπόσια που παρέθετε. Ο Φιτζέραλντ επέλεξε τελικά τον τίτλο του μυθιστορήματος εμπνευσμένος από τον Μεγάλο Μολν του Αλαίν Φουρνιέ (1886-1914) που αναγνωρίζεται ως ένας από τους προδρόμους του μοντέρνου ψυχολογικού μυθιστορήματος. Και στα δύο μυθιστορήματα ο κύριος αφηγητής διηγείται σφετεριζόμενος την άνεση του «παντογνώστη». Ο τρόπος της αφήγησης πάντως μας θυμίζει, μεταξύ άλλων, το Στρίψιμο της βίδας του Χένρυ Τζέημς (1843-1916) και Τα Νιάτα του Τζόζεφ Κόνραντ (1857-1924). Κοινός παρονομαστής αυτών των έργων είναι η ανάμιξη του πραγματικού με το ονειρικό, καθώς επίσης η εξύμνηση της δύναμης που έχει η φαντασία. Η κριτική θεωρεί τον Μεγάλο Γκάτσμπυ περισσότερο ως λυρικό αφήγημα με ελεγειακή διάθεση παρά ως τυπικό πεζογράφημα. Πάντως η πλοκή δεν είναι δαιδαλώδης. Οι διάλογοι αφθονούν (μέχρι και σήμερα δύσκολα εκδίδονται μυθιστορήματα στην Αμερική που δεν έχουν πολλούς και δραματικούς διαλόγους) ενώ η λεπτή ειρωνεία και το ιδιότυπο χιούμορ διαποτίζουν το κείμενο. Ο Γκάτσμπυ είναι άλλος ένας θλιμμένος νέος της μεσοπολεμικής γενιάς. Η Γετρούδη Στάιν (1874-1946) χρησιμοποίησε πρώτη τον όρο «χαμένη γενιά» θέλοντας να περιγράψει όλους τους νέους που η ιστορική συγκυρία της εμπειρίας του Μεγάλου Πολέμου τους προίκισε με ισχυρές, καταστροφικές ως επί το πλείστον, βιωματικές παρακαταθήκες. Ο Φιτζέραλντ ανήκει και αυτός στην λεγόμενη «χαμένη γενιά» μαζί με συγγραφείς όπως ο Έρνεστ Χέμινγουεϊ και ο Τόμας Στερν Έλιοτ. «Όταν ήμουν μικρός και πιο ευάλωτος, ο πατέρας μου μού έδωσε μια συμβουλή που έκτοτε τη γυρίζω συνεχώς στο μυαλό μου. Όποτε είσαι έτοιμος να κατακρίνεις κάποιον, να θυμάσαι ότι δεν είχαν όλοι τα δικά σου πλεονεκτήματα». Ο κύριος αφηγητής του Μεγάλου Γκάτσμπυ, Νικ Κάραγουεϊ, αρχίζει την αφήγησή του με μια αναφορά στην παιδική του ηλικία. Η υποθήκη του πατέρα στάθηκε για τον ίδιο τον Φιτζέραλντ κανόνας βίου. Ο Τζίμμυ Γκατζ, λοιπόν, κατάγεται από μια ταπεινή οικογένεια των Μεσοδυτικών Πολιτειών. Συσσώρευσε όμως πλούτο σε σύντομο διάστημα κινούμενος στα όρια της νομιμότητας. Μετακινείται στα Ανατολικά όπου κατοικοεδρεύει η υψηλή κοινωνία, και προσπαθεί να ενσωματωθεί σ’ αυτήν. Από Γκατζ μεταμορφώνεται σε Γκάτσμπυ. Η περιουσία του, οι επιχειρηματικές ενασχολήσεις του, ακόμη και οι διασυνδέσεις του με τον υπόκοσμο σχολιάζονται, αλλά η κοινωνική του θέση δεν απειλείται. Ο Νικ Κάραγουεϊ, νεαρός χρηματιστής και γείτονάς του στην πολυτελή του έπαυλη, γνωρίζει το μυστικό μαράζι του νεόπλουτου, το οποίο ακούει στο όνομα Νταίζυ. Ο Γκάτσμπυ και η Νταίζυ είχαν έναν σύντομο ειδύλλιο την εποχή της αθωότητάς τους. Από τότε μεσολάβησε ο Μεγάλος Πόλεμος, ο Γκάτσμπυ κατετάγη στον στρατό, η Νταίζυ παντρεύτηκε τον τραχύ αλλά πλούσιο κληρονόμο Τομ Μπιουκάναν και απέκτησαν μια κόρη. Η εξωσυζυγική σχέση του Τομ με την γυναίκα ενός φτωχού γκαραζιέρη, την Μυρτλ, θα οδηγήσει σε μια δραματική κορύφωση προδιαγράφοντας το τραγικό αδιέξοδο του Γκάτσμπυ. Ο Γκάτσμπυ πιστός στον νεανικό του έρωτα επιστρέφει με νέα ταυτότητα και διεκδικεί με αυτοπεποίθηση το όνειρό του. Διαψεύδεται όμως. Η Νταίζυ, η υπόσχεση της ευτυχίας του, υπολείπεται των προσδοκιών του – «όχι από δικό της λάθος, αλλά εξαιτίας της κολοσσιαίας δυναμικότητας της φαντασίωσής του που υπερέβαινε και την Νταίζυ, υπερέβαινε τα πάντα. Είχε ριχτεί σε αυτήν την ψευδαίσθηση με δημιουργικό πάθος, πλουτίζοντάς τη συνεχώς, στολίζοντάς τη με κάθε λαμπερό φτερό που έβρισκε στον δρόμο του». Ο εφηβικός έρωτας του Γκάτσμπυ μετατρέπεται με την επιστροφή του σε μια στρατηγική διεκδίκησης του αντικειμένου του ερωτικού του πόθου. Παρ’ όλα αυτά, παραμένει επί της ουσίας εφηβικός. Σε ένα ξέσπασμα του στον Τομ με αφοπλιστική σιγουριά αλλά συνάμα με μια άγουρη επιθετικότητα ξεσπά: «Η γυναίκα σου δεν σ’ αγαπάει… Ποτέ δεν σ’ αγάπησε. Εμένα αγαπάει». Ο Τζέυ Γκάτσμπυ, παρότι συμβολίζει την πτώση και την μοιραία πρόσκρουση του ίδιου του ονείρου του, είναι συμπαθής. Θα μπορούσαμε να πούμε πως σε ένα μεγάλο βαθμό οι προσπάθειες του Γκάτσμπυ αποτυγχάνουν ελλείψει ηθικού νοήματος. Στην προσπάθειά του να κατακτήσει την ευτυχία, χρησιμοποιεί με μακιαβελικό τρόπο όλα τα θεμιτά και αθέμιτα μέσα πληρώνοντας όμως πολύ ακριβό τίμημα, μια και σε αυτήν την περίπτωση φαίνεται πως τελικά ο σκοπός δεν αγιάζει τα μέσα, αλλά μάλλον πως τα μέσα υψώνονται σε σκοπό. Ο ήρωας του Φιτζέραλντ παρά την αμφιλεγόμενη κοινωνική ηθική του μας είναι τελικά συμπαθής διότι ως (λογοτεχνικός) χαρακτήρας βρίσκεται «πέρα από το καλό και το κακό». Στην Αμερική της δεκαετίας του ’20 θριαμβεύουν η υλική ευμάρεια (απόρροια ως επί το πλείστον του εύκολου πλουτισμού), αλλά ταυτόχρονα η διαφθορά και η ηθική κατάπτωση, οι βασικές αιτίες που οδήγησαν στην μεγάλη κρίση του ’29. Μέσα από την προσωπική ιστορία του Γκάτσμπυ, ο Φιτζέραλντ δεν ζωντανεύει απλώς τα γεγονότα και την ατμόσφαιρα με τρόπο λυρικό και κριτικό, αλλά αναμιγνύοντας ειρωνικά το κοινότοπο και τετριμμένο με το κρίσιμο και ουσιώδες, μας δείχνει πόσο παράλογη και αντιφατική μπορεί να είναι η αυτοσυνείδηση μιας ολόκληρης χώρας. Οι ελάσσονες ήρωες του μυθιστορήματος σκιαγραφούν την Αμερική του ’20 δίνοντας μια μικρογραφία των ηθών και των τύπων. Η Μυρτλ, η ερωμένη του Τομ, αποτελεί ουσιαστικά ένα κακέκτυπο του Γκάτσμπυ. Παντρεμένη με τον γκαραζιέρη Ουίλσον τρέφει ελπίδες για μεγάλη ζωή που αποδεικνύονται απατηλές. Η Τζόρνταν, η φανταχτερή αριστοκράτισσα, εκφράζει την επιπολαιότητα και την ανευθυνότητα μέσα από την σχέση της με τον Νικ. Ο Μιχάλης, ο Έλληνας μπακάλης και γείτονας του Ουίλσον, προσπαθεί να αποτρέψει το κακό επικαλούμενος τον Θεό. Το «αμερικανικό όνειρο» είναι πλέον συνδεδεμένο με την αποτυχία γιατί η βάση του δεν είναι απλώς ατομιστική αλλά κυρίως υλιστική. Το αμερικανικό όνειρο είναι σαν τη φωνή της Νταίζυ: «Η φωνή της έχει μια αναίδεια… Είναι γεμάτη – …Η φωνή της είναι γεμάτη λεφτά». Σε ένα τέτοιο κοινωνικό πλαίσιο οποιαδήποτε επιτυχία δεν μπορεί παρά να είναι μια ψευδαίσθηση. Ο Γκάτσμπυ μέσα σε ένα τέτοιο πλαίσιο, συντηρεί την βεβαιότητα του ονείρου του, αδιάφορος για τις δυσκολίες που διαφαίνονται. Στην διεκδίκησή του διακρίνουμε ότι το όνειρο παραδόξως συνεχίζει να ζει ακόμη και αν έχει εξ ολοκλήρου διαψευστεί. Σε μια σύγκρουση του με τον Νικ επιμένει: «… Δεν μπορείς να επαναλάβεις το παρελθόν… Τι έκανε λέει; … Και βέβαια μπορείς!». Για ποιο λόγο όμως να ανακτηθεί το παρελθόν; Γιατί η μνήμη του ισχυρίζεται ότι τότε ήταν ευτυχισμένος. Ο Γκάτσμπυ και η Νταίζυ στην επανασύνδεσή τους φαίνεται να επιθυμούν την ανάκτηση του χαμένου ερωτικού παραδείσου της νεανικής ηλικίας διεκδικώντας την προσωπική τους ευτυχία, σε συνθήκες που φαίνονται ότι έχουν υπερβεί τα εμπόδια του παρελθόντος. Δεν θέλουν ωστόσο να λάβουν υπόψη τους τα άλλου είδους εμπόδια του παρόντος. Υπάρχει και σε αυτό το μυθιστόρημα ένας κοινός πόθος να αναδημιουργηθεί ο χαμένος παράδεισος. Ο χαρούμενος χρόνος της νεανικής ηλικίας που μοιράστηκε με την Νταίζυ –αυτό το εξαίσιο στιγμιαίο– δεν θα επιστρέψει παρά τις επίμονες προσπάθειες του Γκάτσμπυ. Το τέλος του Γκάτσμπυ όμως φαίνεται πως είναι τελικά μια απολύτως προσωπική υπόθεση. Προσπάθησε να συγκροτήσει μια πραγματικότητα η οποία θα ανταποκρινόταν στο όνειρό του. Άλλαξε ταυτότητα, υπερέβη κοινωνικούς και ταξικούς διαχωρισμούς, κατέκτησε την κορυφή. Όπως σχολιάζει ο Νικ, η αυτοπεποίθηση του Γκάτσμπυ εξηγείται: «Η αλήθεια είναι ότι ο Τζέυ Γκάτσμπυ του Ουέστ Εγκ του Λονγκ Άιλαντ ξεπήδησε από την πλατωνική ιδέα που είχε ο ίδιος για τον εαυτό του». Αυτές ακριβώς είναι οι αρετές της φαντασίας, της πίστης στο όνειρο, και του Τζέυ Γκάτσμπυ. Το θέμα των υποσχέσεων της νεότητας, όπως και του μη αναστρέψιμου παρελθόντος βρίσκεται στην καρδιά του βιβλίου όπως και στην καρδιά κάθε ονειροπόλησης. Ο Γκάτσμπυ αναδεικνύεται Μεγάλος για την πίστη του στο όνειρο, για την επιμονή του, για την συναισθηματική του σταθερότητα, γιατί μας θυμίζει τον μεσαιωνικό ιπποτικό κώδικα και σε ένα πιο πρακτικό επίπεδο γιατί αναλαμβάνει και τις ευθύνες των άλλων ως ο αμνός ο αίρων τας αμαρτίας του κόσμου. Ο Νικ, βέβαια πιο ρεαλιστής και ακριβοδίκαιος επισημαίνει: «Ήταν άνθρωποι απερίσκεπτοι, ο Τομ και η Νταίζυ – ποδοπατούσαν πράγματα και πλάσματα κι έπειτα αποσύρονταν στα χρήματά τους ή στην απύθμενη απερισκεψία τους ή σε οτιδήποτε άλλο τους κρατούσε μαζί, κι άφηναν τους άλλους να βάλουν τάξη στο χάος που οι ίδιοι δημιούργησαν…». Ο τρελός έρωτας του Γκάτσμπυ αποδεικνύεται ισχυρότερος από την ίδια τη ζωή γιατί τον αναγκάζει να αγαπήσει τελικά την ανάμνηση ή την φαντασίωσή του, μέσα στην οποία είναι έγκλειστος ελλείψει άλλου ονείρου. Η απελπιστική κατάσταση ενός ανθρώπου που δεν μπορεί και δεν θέλει να ενταχθεί στην κοινωνική πραγματικότητα οδηγεί σε ένα ιδιόμορφο αδιέξοδο. Στο τέλος η σορός του Γκάτσμπυ επιστρέφει δυτικά, στην αφετηρία του. Το όνειρο του παρόντος και η συνεπακόλουθη επιδίωξη της ευτυχίας, είναι συνδεδεμένα με το μέλλον. Μια διαφορετική θεώρηση θα έδειχνε τις ρίζες του παρόντος μας να βρίσκονται στο έδαφος του παρελθόντος. Ο Μίλαν Κούντερα στο Βιβλίο του γέλιου και της λήθης κάνει μια ενδιαφέρουσα παρατήρηση: «Οι άνθρωποι φωνάζουν πως θέλουν να δημιουργήσουν ένα καλύτερο μέλλον, αλλά αυτό δεν είναι αλήθεια. Το μέλλον είναι ένα αδιάφορο κενό που δεν ενδιαφέρει κανέναν, ενώ το παρελθόν σφύζει από ζωή και η όψη του μας διεγείρει, μας ζεσταίνει, μας προσβάλλει, έτσι που θέλουμε να το καταστρέψουμε ή να το βελτιώσουμε. Οι άνθρωποι θέλουν να γίνουν κυρίαρχοι του μέλλοντος μόνο και μόνο για να μπορούν ν’ αλλάζουν το παρελθόν». Το παρελθόν λοιπόν παρέχει την μαγιά των νέων δημιουργικών εκκινήσεων. Κινούμαστε ανάμεσα σε υποκατάστατα υποκαταστάτων, μεταφορές μεταφορών, χωρίς να μπορούμε ποτέ να ανακτήσουμε την καθαρή (αν και πλαστή) ταυτότητα του εαυτού μας και την πληρότητα που γνωρίσαμε στο φαντασιακό. Ο Μπωντλαίρ θα έλεγε πως διαβαίνουμε μέσα σε δάση από σύμβολα. Κάτι χάνεται κι έπειτα ανακτάται: η αρχική τάξη διασαλεύεται και τελικά αποκαθίσταται. Μια παρελθούσα κατάσταση είναι εκείνη η οποία ωθεί προς εμπρός την ιστορία της ζωής μας, παρακινώντας μας να αναζητήσουμε υποκατάστατα αυτού του χαμένου παραδείσου στην αέναη μετωνυμική κίνηση της επιθυμίας μας για ευτυχία. Ο Άρης Μπερλής μας έχει δωρίσει διεισδυτικά δοκίμια, που εμπνέονται από τις ρηξικέλευθες θεωρίες της Νέας Κριτικής και μεταφράσεις κορυφαίων έργων της αγγλικής και αμερικανικής λογοτεχνίας. Και μόνο από τις εκδόσεις Άγρα έχουν κυκλοφορήσει οι ακόλουθες μεταφράσεις του: E. Μπροντέ, Ανεμοδαρμένα ύψη· Τζ. Κόνραντ, Τα νιάτα· Β. Γουλφ, Γράμμα σε έναν νέο ποιητή· Α. Γκίνσμπεργκ, Ουρλιαχτό, Καντίς και άλλα ποιήματα. Η πιο οφθαλμοφανής αρετή της προκείμενης μετάφρασης είναι ότι ρέει απρόσκοπτα «δίκην ελαίου» χωρίς να είναι εμφανής ο μόχθος που έχει καταβληθεί για να προκύψει το άρτιο αποτέλεσμα. Μόνο ένας βαθύς γνώστης και της γλώσσας αλλά και του «αμερικανικού τρόπου ζωής» και του πνεύματος της εποχής θα μπορούσε να αντιμετωπίσει το κεντημένο με υπαινιγμούς και παγίδες, το σχεδόν «ύπουλο» κείμενο του Φιτζέραλντ. Τη μετάφραση πλαισιώνουν σύντομη εισαγωγή, βιογραφικό σημείωμα και επιλεγμένη βιβλιογραφία. Διάβασα την εισαγωγή μετά το πέρας της ανάγνωσης του μυθιστορήματος για να μην επηρεάσει η ερμηνεία τη δική μου προσέγγιση. Όμως οι καίριες επισημάνσεις για τον ήρωα και την τεχνική του μυθιστορήματος με παρώθησαν σε μια δεύτερη ανάγνωση, ασφαλέστερη και απολαυστικότερη από την πρώτη. Γιατί να μην ομολογήσουμε το αυτονόητο: όποιος κοπιάσει πολύ μεταφράζοντας ένα δύστροπο κλασικό κείμενο να διεκδικεί για τον ερμηνευτικό του λόγο το κύρος της «καταβεβλημένης μαθήσεως»; Η δομή και η αφήγηση του βιβλίου αποτελεί το ιδανικό υλικό για μια κινηματογραφική αποτύπωση της ιστορίας. Μετρά ήδη πέντε κινηματογραφικές μεταφορές, οι οποίες υπολείπονται κατά πολύ της αίσθησης που αποκομίζει ο αναγνώστης του βιβλίου. Αποτελούν όμως μια αφορμή για την διάδοση του έργου στο ευρύ κοινό. [1] Κάθε εποχή ή μάλλον κάθε δεκαετία δικαιούται να έχει την δική της μεταφραστική δοκιμή για τα κλασικά έργα και της αρχαιότητας και της σύγχρονης εποχής, επειδή έτσι αξιολογείται η ευαισθησία τους. Πέραν των εν λόγω μεταφράσεων κυκλοφορούν ήδη και εκείνες: της Αργυρώς Ζαχαρίου, Ο υπέροχος Γκάτσμπυ, Παπαδόπουλος, 2013 και του Παπαδογιάννη Γρηγόρη, Ο μεγάλος Γκάτσμπυ, Μίνωας, 2013. [2] Φ. Σκοτ Φιτζέραλντ, Τρυφερή είναι η νύχτα. Κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Πατάκη σε μετάφραση Φωτεινής Μεγαλούδη. (Παλαιότερη έκδοση, σε μετάφραση Μίνας Ζωγράφου, Ηριδανός 1979 [Γαλαξίας, 1966]).

«Πάντα ονείρου απατηλότερα…»

Σύνδεση