Η Ελλάδα υπό επιτήρηση

Μιχάλης Ψαλιδόπουλος, Επιτηρητές σε απόγνωση. Αμερικανοί σύμβουλοι στην Ελλάδα, 1947-53. Από τον Paul A. Porter στον Edward A. Tenenbaum, Μεταμεσονύκτιες εκδόσεις, Αθήνα 2013, σελ. 331 Πότε αξίζει να διαβάσει κανείς ένα βιβλίο; Όταν το τελειώσει. Όταν οι σκέψεις ξυπνάνε σ’ έναν άγριο χορό πάνω που νομίζεις ότι στέρεψες από ιδέες. Όταν ανακαλύπτεις ξανά ότι το ταξίδι στο χρόνο όχι μόνο είναι εφικτό μπρος και πίσω, αλλά μπορείς να συνομιλήσεις φωναχτά και ζωντανά με τον τόπο, τους ανθρώπους, με τον κόσμο του χτες, του σήμερα και του αύριο. Όταν τέλος πάντων, βρε αδελφέ, μένεις μ’ ένα χαμόγελο που πολλοί εκλαμβάνουν σαν σημάδι ηλιθιότητας ενώ εσύ ξέρεις καλά ότι ο συγγραφέας σού προσφέρει ψήγματα σοφίας που σε κάνουν καλύτερο. Ένα τέτοιο βιβλίο είναι οι Επιτηρητές σε απόγνωση του Μιχάλη Ψαλιδόπουλου. Ο συγγραφέας είναι γνωστός στον μικρό κύκλο των ελλήνων ιστορικών της οικονομικής σκέψης και καθολικά αναγνωρισμένος στον αντίστοιχο διεθνή, τόσο για τη σημαντική του επιστημονική προσφορά, όσο και για τα βιβλία που μέχρι σήμερα μας κατέθεσε. Θεωρώ απολύτως ότι το βιβλίο αυτό είναι η κορυφαία στιγμή του, αν και είμαι ταυτόχρονα βέβαιος ότι η πεποίθησή μου αυτή σύντομα θα ανατραπεί, γιατί ο Ψαλιδόπουλος ανήκει σ’ εκείνη την φύτρα των συγγραφέων που δεν σταματάνε να μας εκπλήσσουν. Εδώ αξίζει ν’ ανοίξουμε μια μικρή παρένθεση για τη μαγειρική του συγγραφέα. Ο πολύς κόσμος θεωρεί, απολύτως εσφαλμένα, ότι η επιστημονική γραφή απευθύνεται σ’ έναν κλειστό κύκλο μυημένων που μόνον αυτοί κατέχουν τη γνώση και μόνο μικρά κομμάτια της μπορούν να γίνουν κτήμα του. Η σκληρή αλήθεια είναι πως αν αυτό που έγραψες δεν μπορείς να το διαβάσεις στην αγράμματη γιαγιά σου, και εκείνη με τη σειρά της να το χαρεί και να το ερμηνεύσει με τον δικό της μοναδικό τρόπο, τότε ο κόπος της γραφής πάει στράφι. Ας κάνουμε μια προσπάθεια να ρίξουμε μερικές κλεφτές ματιές στην «κουζίνα» του συγγραφέα, μπας και μυριστούμε κάτι από την επίπονη διαδρομή της παρασκευής του θεσπέσιου εδέσματος. Φανταστείτε τον σε μια διαδρομή Αθήνα, Βοστόνη, Ουάσινγκτον για περίπου δύο χρόνια. Η οικογένεια, οι φίλοι, τα μαθήματα, τα σεμινάρια, οι διαλέξεις δεν σταματούν αλλά... εκείνος έχει μια εμμονή, μια ιδέα που δεν τον αφήνει να ησυχάσει. Χάνεται μέσα σε εκατοντάδες αρχεία της βιβλιοθήκης του Κογκρέσου, στην Truman Library του Μισούρι το 2004, στα National Archives στο Μέριλαντ, στα αρχεία του MIT, αλλά και συνεντεύξεις και εκτεταμένες συζητήσεις με επιζώντες πρωταγωνιστές, ήδη από το 2001 – όπως Ρένα Ζαφειρίου, Τζέιμς Γουόρεν Τζούνιορ (James C. Warren Jr.) και Ρίτσαρντ Γουέστεμπη (Richard Westebbe). Χάνεται; Όχι! Διαλέγει, επιλέγει, αναλύει, συνθέτει. Κυρίως συνθέτει. Ο τόπος: Ελλάδα. Ο χρόνος: Εμφύλιος και η τρομερή περίοδος 1947 έως 1953. Οι άνθρωποι: ο λαός, οι πολιτικοί, Έλληνες, Αμερικανοί, Εγγλέζοι. Μια αμερικανική αποστολή στην Ελλάδα. Οι καταγραμμένες σκέψεις τους και η αλληλογραφία τους. Τα έργα που έγιναν και κυρίως αυτά που δεν έγιναν. Ό,τι βαθιά σημαδεύει την πορεία του τόπου μας μέχρι σήμερα και, ίσως, αύριο. Πώς το κάνει κανείς αυτό. Μυστήριο! Χρόνια συσσωρευμένης εμπειρίας. Ορθός λόγος. Αποφασιστική ματιά στα κρίσιμα κείμενα. Τα ψήγματα του χρυσού θαμμένα σε τόνους λάσπης. Και το μυστήριο παραμένει, γιατί αλλιώς η λεπτή κλωστή που έδεσε τον γραφιά με το κοινό αιώνες τώρα θα έσπαγε. Το θαύμα θα χανόταν. Γι’ αυτό και εγώ, στο μικρό αυτό σημείωμα δεν θα σας δώσω την προσωπική μου άποψη, δεν θα αναλύσω. Θα σας καταθέσω μόνο μικρές νύξεις για το τι μπορεί να συναντήσετε στην εξαίσια διαδρομή της ανάγνωσής σας. Το βιβλίο χωρίζεται σε δύο σχεδόν ισόποσα τμήματα. Το πρώτο αποτελεί μια βαθιά ιστορική και οικονομικοπολιτική ανάλυση του Ψαλιδόπουλου, της περιόδου 1947-53, η οποία στηρίζεται στα ανθολογούμενα κείμενα που ακολουθούν. Έτσι, στο δεύτερο τμήμα, παραθέτει αυτούσια κείμενα και αλληλογραφίες των Τζον Μέιναρντ (John P. Maynard), Ρέτζιναλντ Γκίλλμορ (Reginald E. Gillmor), Λούις Γουάιμαν (Louis C. Wyman), Χάρολντ Άλντερφερ (Harold F. Alderfer), Τζον Κόπποκ (John O. Coppock) και Έντουαρντ Τένενμπαουμ (Edward A. Tenenbaum), σε εξαιρετική μετάφραση του Αντώνη Δ. Παπαγιαννίδη. Επειδή ο ιστορικός χρόνος για τους περισσότερους από εμάς έχει κοντά ποδάρια, που μας εμποδίζουν να κοιτάξουμε πέρα από τον κοντινό μας λόφο και πολύ λιγότερο, τα μακρινά βουνά, αξίζει τον κόπο το πρώτο τμήμα του βιβλίου να διαβαστεί ιδιαιτέρως προσεκτικά. Όμως η δομή του βιβλίου είναι τέτοια που επιτρέπει τουλάχιστον τρεις τρόπους ανάγνωσης. Η πρώτη είναι αυτή που έχουμε λίγο-πολύ συνηθίσει, δηλαδή από την αρχή μέχρι το τέλος. Η δεύτερη είναι ξεκινώντας από τα κείμενα των επιτηρητών και επιστρέφοντας στην ανάλυση του Ψαλιδόπουλου. Η τρίτη προκύπτει από την προηγούμενη και απαιτεί ένα διαρκές επίπονο πέρασμα ανάμεσα στις σελίδες όπου όμως σταδιακά συγκροτείται ένα ξεχωριστό «Όλον», διαφορετικό, αλλά σίγουρα ξεχωριστό για τον καθένα μας. Αν οι τρόποι αυτοί σας θυμίζουν το μέγα μυθιστόρημα του Χούλιο Κορτάσαρ, Το Κουτσό, πολύ καλά κάνετε. Προσωπικά τους προσπάθησα και τους τρεις και έμεινα απόλυτα ικανοποιημένος, όμως η διαδρομή επαφίεται στον αναγνώστη. Ο ίδιος ο Τένενμπαουμ μας προτρέπει: «αν κάποιος κάποτε ενδιαφερθεί για την ιστορία του προγράμματός μας στην Ελλάδα, πιστεύω ότι θα έπρεπε τα αρχεία να μιλήσουν από μόνα τους, χωρίς την βοήθεια προσωπικών παρατηρήσεων από τους συγγραφείς...». Ευτυχώς ο Ψαλιδόπουλος δεν ακολούθησε την προτροπή του. Η ανάλυση του συγγραφέα περιλαμβάνει πρόλογο, το κυρίως μέρος και συμπεράσματα. Σε ένα μέρος του αναγνωστικού κοινού υπάρχει η τάση να υποτιμούνται ο πρόλογος και τα συμπεράσματα και σε ένα άλλο υπερτιμούνται. Εδώ η σημασία τους είναι καθοριστική γιατί προετοιμάζουν το έδαφος της ανάγνωσης αλλά και καταλήγουν αφήνοντας ανοιχτούς ορίζοντες. Στο κυρίως σώμα της μελέτης αναγκαστικά ο συγγραφέας κινείται πέρα από τα χρονικά πλαίσια της προαναφερθείσας περιόδου, ανοίγοντας το βλέμμα στο πριν και το μετά. Το μεστό κείμενο βρίθει αναφορών σε πρόσωπα και καταστάσεις χωρίς όμως να παρεμποδίζεται με κανένα τρόπο η συναρπαστική ροή του. Μια απλή καταγραφή των επικεφαλίδων πείθει για του λόγου το αληθές: Επιτηρητές σε απόγνωση, Οικονομικές καταστροφές και ανθρωπιστική βοήθεια, Στόχοι της βρετανικής και αμερικανικής αποστολής, Πολιτικές και οικονομικές εξελίξεις στην Ελλάδα, Τα οικονομικά της ανάπτυξης και οι Έλληνες οικονομολόγοι, Φορείς και ύψος της αμερικανικής βοήθειας, Διπλωμάτες και επιτηρητές, Επιτεύγματα και αδυναμίες, Οικονομική σκέψη και Αμερικανοί επιτηρητές: το πληθωριστικό/αντιπληθωριστικό ισοζύγιο, και ακολουθούν σύντομα βιογραφικά για τους ανθολογούμενους επιτηρητές με τον καθοριστικό τίτλο: «Τα πρόσωπα: προβλήματα επιλογής». Έπονται ξεχωριστές αναφορές στους Καρτάλη, Βαρβαρέσο και Μαρκεζίνη και στις σχέσεις τους τόσο με τους επιτηρητές όσο και με την διεθνή και εγχώρια πολιτική σκηνή. Ακολουθούν δύο σημαντικά κεφάλαια με τους ευρηματικούς τίτλους, Επιτηρητές σε δράση (1947-50) και Επιτηρητές σε απόγνωση (1950-54), ενώ κλείνει με συμπεράσματα. Στο τέλος παρατίθεται η Βιβλιογραφία (πολύτιμο βοήθημα για μελλοντικούς ερευνητές), Παραρτήματα, το Οργανόγραμμα για την Αμερικανική Αποστολή Βοήθειας στην Ελλάδα (AMAG) 1947 και η κατάσταση των υπαλλήλων της Διοίκησης Οικονομικής Συνεργασίας 1951. Ο κατάλογος αυτός αξίζει ιδιαίτερης προσοχής. Περιλαμβάνει 144 ονόματα καθώς και τις ειδικότητες του καθενός τους. Παραθέτω ορισμένα πεδία αρμοδιοτήτων που εμφανίζονται στη λίστα: Κατασκευές, μεταφορές, νοσοκομεία, πηγάδια και υπόγεια ύδατα, λιμάνια και ναυπηγεία, αλευρόμυλοι, οδοποιία, βαριά χημική βιομηχανία, πολιτική αεροπορία, μηχανικός εξορύξεων, αγροτική παραγωγή και τρόφιμα, γεωλογία ορυχείων, μηχανική βιομηχανία, μηχανικός συντήρησης, αυτοκινητοβιομηχανία, εκπαίδευση μεσαίων τεχνιτών, σχεδιασμός μεγάλων αυτοκινητοδρόμων, υφαντουργία, κ.ά. (παραλείποντας όλες τις ειδικότητες που αφορούν οικονομικές και πολιτικές διαδικασίες). Η λίστα κραυγάζει για συγκρίσεις με το σήμερα (δικές σας). Το μέγεθος της αποστολής ξεκινά με 128 άτομα το 1947 για να φτάσει στους 571 το 1948 και σταδιακά να υποχωρήσει στους 215 το 1952. Εκτιμάται ότι ανάλογος αριθμός Ελλήνων εργάστηκε μαζί τους στις αντίστοιχες θέσεις. Ποιοι ήταν όλοι αυτοί; Είναι όλοι τους παιδιά της κρίσης του ᾽29 και της μεγάλης ανάκαμψης του New Deal. Έχουν βιώσει τη μητέρα όλων των σύγχρονων κρίσεων και την έχουν αντιμετωπίσει με επιτυχία. Πέρασαν από το καμίνι του Β´ Παγκοσμίου Πολέμου και ανέλαβαν από τη Βρετανία τον ηγετικό ρόλο του δυτικού κόσμου. Βρίσκονται στην «γωνία» που ονομάζεται Ελλάς, ανάμεσα σε συμπληγάδες. Η βεβαιότητά τους για τις ικανότητές τους και οι πόροι που διαθέτουν τους κάνει να πιστεύουν ότι μπορούν να στήσουν στα πόδια του έναν καθημαγμένο λαό που θα γίνει οικειοθελώς πιστός σύμμαχος. Η πραγματικότητα και τα νέα μέτωπα που θα ανοίξουν –όπως η Κορέα και αργότερα το Βιετνάμ– θα κλονίσουν τις βεβαιότητες και θα εγκαταλείψουν τα μεγάλα σχέδια, αρκούμενοι στην ισχυρή στρατιωτική παρουσία. Τα επιτεύγματα και οι ευθύνες δεν είναι αμελητέα για Έλληνες και Αμερικανούς. Στήνουν υποδομές, ανακατασκευάζουν το οδικό δίκτυο, ηλεκτροδοτούν τη χώρα, κατασκευάζουν τα τρία μεγάλα λιμάνια, υδροδοτούν την Αθήνα και τη Θεσσαλονίκη και επαναλειτουργούν τη Διώρυγα της Κορίνθου, προωθώντας τη γεωργία και τη βιοτεχνία. Αυτά δεν είναι λίγα, κι είναι το 1/3 των όσων σχεδίαζαν. Όμως ο κόσμος δεν είναι και δεν μπορεί να είναι, ενοποιημένος. Πόσο μάλλον σε τέτοιες δύσκολες εποχές. Ανάμεσα στα μέλη της αποστολής υπάρχουν διαφοροποιήσεις τόσο στην πολιτική όσο και στην οικονομική αντίληψη των πραγμάτων. Δημιουργούνται ομάδες, εμφανίζονται συγκρούσεις, απευθύνονται ξεχωριστά στην πολιτική τους ηγεσία, αυτονομούνται, συγχρονίζονται αλλά και απελπίζονται. Η ελληνική πολιτική σκηνή τούς φαίνεται ακατανόητη. Η διοίκηση, όχι απλά αναποτελεσματική, αλλά αντιδραστική. Αδυνατούν να κατανοήσουν έναν ταλαιπωρημένο, διχασμένο και απελπισμένο κόσμο. Άλλοι πάλι συμπονούν, συμπάσχουν, μεταμορφώνονται σε παθιασμένους φιλέλληνες. Αυτά όμως είναι μεμονωμένες, προσωπικές διαδρομές. Δεν αφορούν τη μεγάλη Ιστορία. Είναι όμως συναρπαστικές διαδρομές, που ο Ψαλιδόπουλος αναδεικνύει με μαεστρία. Αντιγράφω από την εισαγωγή του Τζον Μέιναρντ: «Οι Έλληνες δεν ήταν καθυστερημένοι: δεν υπάρχει στον κόσμο λαός που να διαθέτει πιο πολιτισμένη και ευφυή “ελίτ” – η πιο έτοιμη να επιβεβαιώσει αυτό ακριβώς το γεγονός» («Η ανασυγκρότηση της Ελλάδας: ένα Αμερικανικό πείραμα διαχείρισης», σ. 163). Από τον Ρέτζιναλντ Γκίλλμορ: «Οι αρχαίοι Έλληνες κατανόησαν, πριν 2500 χρόνια, ότι η περιορισμένη παραγωγικότητα της γης τους ουδέποτε θα επέτρεπε να ευημερήσει ακόμα και ο πιο περιορισμένος πληθυσμός» («Εμπόδια για την εκβιομηχάνιση της Ελλάδας», σ. 197). Από τον Λούις Γουάιμαν: «Μην αφήνετε να σας λένε ότι όλα πάνε καλά στην Ελλάδα. Τα νερά κατακλύζουν το σκάφος του ελληνικού κράτους πιο γρήγορα από ό,τι μπορεί η ECA να το σώσει» («Η κατάσταση της Ελλάδας και η ECA», σ. 217). Από τον Χάρολντ Άλντερφερ: «“Όχι, όχι, αποκλείεται” λένε όταν τους γίνεται μια αμερικανική πρόταση που δεν τους αρέσει, “αυτό είναι αντίθετο με την ψυχολογία του Έλληνα”» («Αμερικανός “ειδικός” σε ξένη χώρα», σ. 253). Από τον Τζον Κόπποκ: «Ιδού λοιπόν, δημιουργείται ένα καλοστρωμένο αντικομουνιστικό προπύργιο στην κρίσιμη Ανατολική Μεσόγειο, με σωστά εκλεγμένη κυβέρνηση και δεόντως παλινορθωμένο Βασιλιά. Και όμως: οι αποταμιευτές πάλι δεν επένδυσαν σε επιχειρήσεις και εγχειρήματα που θα καθιστούσαν την Ελλάδα αυτοσυντηρούμενη» («Επιστολές στον αδελφό του», σ. 268). Και, τέλος, από τον Έντουαρντ Τένενμπαουμ: «Πρώτος στόχος της δράσης μας στην Ελλάδα –ένας στόχος τον οποίο μερικές φορές δείχνουμε να έχουμε λησμονήσει– είναι να κρατήσουμε τον ελληνικό λαό μακριά απ’ τα χέρια των κομμουνιστών σήμερα. Ο πληθωρισμός –παντού και πάντοτε– οδηγεί στη κοινωνική αδικία, η οποία με τη σειρά της εκτρέφει τον Κομμουνισμό» («Οι προϋποθέσεις για νομισματική μεταρρύθμιση στην Ελλάδα», σ. 325). Ο Ψαλιδόπουλος μας δίνει μια σπάνια διαδρομή. Περπατήστε την.

Σύνδεση