Περιμένοντας έναν νέο Δαρβίνο

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Thomas Nagel, Mind and Cosmos: Why the Materialist Neo-Darwinian Conception of Nature Is Almost Certainly False (Νους και κόσμος: Γιατί η υλιστική νεοδαρβινική αντίληψη της φύσης είναι σχεδόν σίγαουρα λανθασμένη), Oxford University Press, σελ. 130 1. Η ιστορία της επιστήμης είναι εν μέρει η ιστορία μιας ιδέας που σήμερα είναι τόσο οικεία ώστε πλέον δεν εκπλήσσει: το σύμπαν ολόκληρο, και μαζί η ίδια μας η ύπαρξη, μπορούν να εξηγηθούν από τις διαδράσεις μικρών σωματιδίων ύλης. Εμείς οι επιστήμονες ασχολούμαστε με την ανακάλυψη νόμων που διέπουν αυτή την ύλη. Και το κάνουμε αυτό, έως έναν βαθμό τουλάχιστον, με μια μορφή αναγωγής. Το αντικείμενο της βιολογίας, παραδείγματος χάριν, μπορεί να αναχθεί στη χημεία, και το αντικείμενο της χημείας μπορεί να αναχθεί στη φυσική. Ο Τόμας Νέιγκελ δεν συμμεριζόταν ποτέ ιδιαίτερα αυτή την άποψη. Ο Νέιγκελ, καθηγητής φιλοσοφίας και δικαίου στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης, είναι ένας από τους πιο διακεκριμένους φιλοσόφους μας. Είναι ίσως περισσότερο γνωστός για ένα άρθρο που δημοσίευσε το 1974, με τίτλο «Τι νιώθει κανείς όντας νυχτερίδα;», ένα κλασικό πλέον κείμενο στη σύγχρονη φιλοσοφία του νου.[1] Στο άρθρο του αυτό, ο Νέιγκελ υποστήριξε ότι οι αναγωγιστικές, υλιστικές ερμηνείες του νου αφήνουν ορισμένα πράγματα δίχως εξήγηση. Και ένα από αυτά τα πράγματα είναι το πώς πραγματικά θα αισθανόταν κανείς αν ήταν, ας πούμε, μια νυχτερίδα, ένα πλάσμα που προσανατολίζεται στο περιβάλλον του μέσα από την παράξενη (για μας) αίσθηση του ηχοεντοπισμού. Για τον Νέιγκελ, επομένως, οι αναγωγιστικές προσπάθειες να βασίσουμε τα πάντα στην ύλη αποτυγχάνουν, εν μέρει εξαιτίας μιας αιτίας που δεν θα μπορούσε να είναι κοντύτερα σε μας: της υποκειμενικής εμπειρίας. Ενώ δεν αρνείται ότι οι συνειδητές εμπειρίες μας είναι απόλυτα συνδεδεμένες με τον εγκέφαλο, τους νευρώνες και την ύλη, ο Νέιγκελ δυσκολεύεται να δει το πώς αυτές οι εμπειρίες είναι πλήρως αναγώγιμες με τα εννοιολογικά εργαλεία της φυσικής επιστήμης. Στο Νους και κόσμος, ο Νέιγκελ συνεχίζει τις επιθέσεις του στον αναγωγισμό. Παρ’ όλο που το βιβλίο είναι σύντομο, προβάλλει κάποιους σημαντικούς ισχυρισμούς. Ο Νέιγκελ επιμένει ότι το πρόβλημα νου-σώματος «δεν είναι ένα ζήτημα με περιορισμένη έκταση» αλλά «κυριεύει την αντίληψή μας για ολόκληρο τον κόσμο και την ιστορία του». Εάν αυτό που αποκαλεί «υλιστικό νατουραλισμό» ή απλώς «υλισμό» δεν μπορεί να εξηγήσει τη συνείδηση, τότε δεν μπορεί να ερμηνεύσει πλήρως τη ζωή, καθώς η συνείδηση είναι χαρακτηριστικό στοιχείο της ζωής. Και αν δεν μπορεί να εξηγήσει τη ζωή τότε δεν μπορεί να ερμηνεύσει πλήρως το χημικό και φυσικό σύμπαν, καθώς η ζωή είναι στοιχείο αυτού του σύμπαντος. Η υποκειμενική εμπειρία δεν είναι, κατά τον Νέιγκελ, μια λεπτομέρεια που η υλιστική επιστήμη μπορεί εύκολα να παραμερίσει. Είναι αρκετή για να γκρεμίσει όλο το οικοδόμημα. Ο Νέιγκελ πιστεύει ότι η μελλοντική επιστήμη που θα καταπιαστεί σοβαρά με το πρόβλημα νου-σώματος θα είναι μία που θα έχει ανασυσταθεί ριζικά. Όπως καθιστά σαφές ο Νέιγκελ, στον υπότιτλο του Νους και κόσμος, μέρος εκείνου που θεωρεί πως πρέπει να ανασυσταθεί είναι η επικρατούσα θεωρία της εξελικτικής βιολογίας, ο νεοδαρβινισμός. Ο νεοδαρβινισμός υποστηρίζει, ή έστω υποδηλώνει, ότι η προέλευση και η ιστορία της ζωής μπορούν να εξηγηθούν με υλιστικά μέσα. Από τη στιγμή που εμφανίστηκε η πρώτη ζωή στη Γη, η μοίρα της επακόλουθης εξελικτικής γραμμής διαμορφώθηκε, όπως υποστήριξαν οι νεοδαρβινιστές, από έναν συνδυασμό τυχαίων μεταλλάξεων και φυσικής επιλογής. Οι βιολογικοί τύποι που επιζούν ή αναπαράγονται καλύτερα από άλλους θα αντικαταστήσουν εν τέλει αυτούς τους άλλους. Ενώ η φυσική επιλογή εξασφαλίζει ότι τα είδη προσαρμόζονται διαρκώς στο μεταβαλλόμενο περιβάλλον γύρω τους, η διαδικασία δεν προνοεί για το μέλλον: η φυσική επιλογή ανταποκρίνεται στο τρέχον περιβάλλον και η εξέλιξη δεν μπορεί, επομένως, να διαθέτει κάποιον στόχο. Αυτή η άποψη, μας λέει ο Νέιγκελ, είναι «σχεδόν με βεβαιότητα λανθασμένη». Πριν ενθουσιαστούν οι οπαδοί της θεωρίας της δημιουργίας, είναι σημαντικό να δούμε τι δεν υποστηρίζει ο Νέιγκελ. Δεν υποστηρίζει ότι η ζωή υπάρχει εδώ και έξι χιλιάδες χρόνια, ότι αυτή δεν έχει εξελιχθεί, ή ότι η φυσική επιλογή δεν έχει παίξει ρόλο σε αυτή την εξέλιξη. Πιστεύει ότι η ζωή έχει μια μεγάλη εξελικτική ιστορία και ότι η φυσική επιλογή είχε κάποιο ρόλο σε αυτήν. Και ενώ πιστεύει ότι ορισμένοι ευφυείς οπαδοί του δημιουργισμού έχουν θέσει κάποια πράγματι διεισδυτικά ερωτήματα, ο Νέιγκελ απορρίπτει τις απαντήσεις τους. Είναι μάλιστα άθεος. Ως αντίλογο, προβάλλει την άποψη ότι ο νεοδαρβινισμός, και στην πράξη όλη η υλιστική άποψη που ανέπτυξε η επιστήμη από τον δέκατο έβδομο αιώνα και μετά, είναι στη βάση της ελλιπής. Οι υλιστικοί νόμοι της φύσης πρέπει, λέει, να συμπληρώνονται από κάτι άλλο αν είναι να στραφούμε, νου τε και σώματι, ολοκληρωτικά στην επιστήμη. Κατ’ αυτόν, τη θέση αυτού του άλλου διεκδικεί η τελεολογία, μια τάση του σύμπαντος να κινείται μέσα στον χρόνο προς την επίτευξη ορισμένων στόχων. Ο Νέιγκελ πιστεύει ότι οι (προς το παρόν άγνωστοι) τελεολογικοί νόμοι της φύσης ίσως σημαίνουν πως η ζωή και η συνείδηση προκύπτουν με μεγαλύτερη πιθανότητα από αυτήν που θα προέκυπτε ως απόρροια των γνωστών νόμων της φυσικής, της χημείας και της βιολογίας. Οι επιστήμονες δεν θα πρέπει να σοκάρονται από τον ισχυρισμό του Νέιγκελ ότι η σύγχρονη επιστήμη ίσως δεν είναι σε θέση να βρει τη λύση στο πρόβλημα νου-εγκεφάλου ή ότι το μέλλον μπορεί να μας επιφυλάσσει μια ριζικά διαφορετική επιστήμη. Η ιστορία της επιστήμης είναι γεμάτη με τέτοιες μεταμορφώσεις που εκπλήσσουν. Ούτε θα πρέπει να απορρίπτουμε τους ισχυρισμούς του Νέιγκελ απλώς και μόνο επειδή προέρχονται έξω από την επιστήμη, από έναν φιλόσοφο. Σχεδόν το ίδιο πράγμα συνέβη όταν η φυσική θεολογία –η επιστημονική προσπάθεια να συναχθούν οι ιδιότητες του Θεού από τις βιολογικές δημιουργίες Του– έδωσε τη θέση της στον δαρβινισμό. Ήταν ο φιλόσοφος Ντέιβιντ Χιουμ εκείνος ο οποίος άρχισε να καταρρίπτει σημαντικές πλευρές της φυσικής θεολογίας. Σε μια σαρωτική σειρά επιχειρημάτων, ο Χιουμ εντόπισε σοβαρότατα προβλήματα στο επιχείρημα του ευφυούς σχεδιασμού (το οποίο υποστηρίζει, σε αδρές γραμμές, ότι πρέπει να υπάρχει κάποιος δημιουργός εφόσον οι οργανισμοί δείχνουν να έχουν πολύπλοκο σχεδιασμό). Ο Χιουμ δεν ήταν, εν τούτοις, σε θέση να προσφέρει μια εναλλακτική εξήγηση αυτού σχεδίου που διακρίνεται στους οργανισμούς. Ο Δαρβίνος επηρεάστηκε στο έργο του από τον Χιουμ και τελικά παρέσχε την απαραίτητη θεωρία που έλειπε, τη φυσική επιλογή. Ο Νέιγκελ, συνειδητά ή όχι, φιλοδοξεί τώρα να παίξει τον ρόλο του Χιουμ στην αποκαθήλωση του νεοδαρβινισμού. Έχει, όπως πιστεύει, εντοπίσει σοβαρές αδυναμίες στον νεοδαρβινισμό. Και ενώ υποπτεύεται ότι οι τελεολογικοί νόμοι της φύσης ίσως υπάρχουν, αναγνωρίζει ότι δεν έχει προσφέρει μια θεωρία που να είναι ολοκληρωμένη. Περιμένει τον Δαρβίνο του. Το Νους και κόσμος, είναι σίγουρα προκλητικό και αντανακλά τις προσπάθειες ενός ιδιαιτέρως ανεξάρτητου μυαλού. Σε ορισμένα σημαντικά σημεία, ωστόσο, πιστεύω ότι κάνει λάθος. Επειδή το βιβλίο του Νέιγκελ στέκεται στο σταυροδρόμι φιλοσοφίας και επιστήμης, θα προσελκύσει σίγουρα την προσοχή και των δύο κοινοτήτων.[2] Ως βιολόγος, είναι μάλλον αναπόφευκτο να εστιάσω στους πιο επιστημονικούς ισχυρισμούς του Νέιγκελ. Όμως, όπως φαίνεται, αυτοί είναι οι ισχυρισμοί στους οποίους οφείλεται κυρίως το ενδιαφέρον που γεννά το βιβλίο. Ξεκινώ εξετάζοντας τους λόγους για τους οποίους ο Νέιγκελ πιστεύει πως η υλιστική επιστήμη, συμπεριλαμβανομένου σε αυτήν του νεοδαρβινισμού, είναι λανθασμένη. Έπειτα στρέφομαι στην εναλλακτική θεωρία του, την τελεολογία. 2. Ο Νέιγκελ πιστεύει ότι ο υλισμός αντιμετωπίζει δύο κατηγορίες προβλημάτων. Η μία, η οποία είναι νέα στο σκεπτικό του Νέιγκελ, αφορά τα παρουσιαζόμενα ως εμπειρικά προβλήματα του νεοδαρβινισμού. Η άλλη, η οποία είναι πιο οικεία στους φιλοσόφους, είναι η φαινομενική αποτυχία του υλισμού στο να εξηγήσει τη συνείδηση και τα σχετιζόμενα με αυτήν διανοητικά φαινόμενα. Ο Νέιγκελ υποστηρίζει ότι υπάρχουν καθαρά «εμπειρικοί λόγοι» για να είναι κανείς επιφυλακτικός ως προς τον αναγωγισμό στη βιολογία και, ειδικότερα, ως προς τη βασιμότητα του νεοδαρβινισμού. Οι ισχυρισμοί του Νέιγκελ εδώ προκαλούν τέτοια έκπληξη ώστε είναι καλύτερο να τους παραθέσουμε σε πλήρη έκταση. Θα ήθελα να υπερασπιστώ την αυθόρμητη αντίδραση της δυσπιστίας στην αναγωγιστική νεοδαρβινική εξήγηση της προέλευσης και της εξέλιξης της ζωής. Εκ πρώτης όψεως, είναι μάλλον αβάσιμο ότι η ζωή όπως την ξέρουμε προέκυψε ως αποτέλεσμα μιας σειράς φυσικών ατυχημάτων σε συνδυασμό με τον μηχανισμό φυσικής επιλογής. Ζητείται από εμάς να εγκαταλείψουμε αυτή την αφελή αντίδραση, όχι προς όφελος μιας πλήρως ανεπτυγμένης, θεωρητικά, φυσικής/χημικής εξήγησης, αλλά προς όφελος μιας εναλλακτικής που αποτελεί στην πραγματικότητα μια σχηματική παρουσίαση παρά μια εξήγηση, η οποία υποστηρίζεται από κάποια παραδείγματα. Αυτό που λείπει, απ’ όσο γνωρίζω, είναι ένα πειστικό επιχείρημα ότι η θεωρία αυτή έχει μια όχι ασήμαντη πιθανότητα να είναι αληθής. Υπάρχουν δύο ερωτήματα. Το πρώτο, δεδομένων όσων γνωρίζουμε για τη χημική βάση της βιολογίας και της γενετικής, αφορά το πόσο πιθανό είναι οι αυτοαναπαραγόμενες μορφές ζωής να έχουν προκύψει αυτογενώς στα πρώτα χρόνια ύπαρξης της Γης, μέσω και μόνο της δράσης των νόμων της φυσικής και της χημείας. Το δεύτερο ερώτημα αφορά τις πηγές της ποικιλομορφίας στην εξελικτική διαδικασία που ξεκίνησε με την πρώτη εκδήλωση της ζωής. Στον γεωλογικό χρόνο που έχει περάσει από την εμφάνιση των πρώτων μορφών ζωής στη Γη, πόσο πιθανό είναι να έχει συμβεί, ως αποτέλεσμα φυσικών ατυχημάτων, μια σειρά βιώσιμων γενετικών μεταλλάξεων, ικανή να επιτρέψει στη φυσική επιλογή την παραγωγή των οργανισμών που υπάρχουν σήμερα; Ο Νέιγκελ υποστηρίζει ότι και τα δύο ερωτήματα αφορούν «πολύ συγκεκριμένα γεγονότα, σε διάστημα μιας μεγάλης ιστορικής περιόδου στο μακρινό παρελθόν, τα διαθέσιμα στοιχεία είναι πολύ έμμεσα, και οι γενικές παραδοχές έχουν να παίξουν σημαντικό ρόλο». Καταλήγει επομένως στο ότι «οι διαθέσιμες επιστημονικές ενδείξεις, παρά την κοινή συναίνεση της επιστημονικής κοινότητας, δεν έχουν επαρκή ορθολογική ισχύ ως προς το θέμα αυτό, έτσι ώστε να καθυποτάξουν τη δυσπιστία του κοινού νου». Το συμπέρασμα αυτό είναι αξιοσημείωτο από αρκετές πλευρές. Καταρχάς, δεν υπάρχει εδώ κάποιο σοβαρό επιχείρημα. Αντίθετα, το συμπέρασμα του Νέιγκελ στηρίζεται κατά πολύ στη δύναμη της διαίσθησής του. Η διαίσθησή του τον απομακρύνει από την υποτιθέμενη πειστικότητα του νεοδαρβινισμού και, απ’ ό,τι φαίνεται, αυτό είναι όλο. (Ο Ρίτσαρντ Ντόκινς έχει αποκαλέσει αυτό το είδος αντίδρασης, επιχείρημα από προσωπική δυσπιστία). Πολλές επιστημονικές αλήθειες όμως είναι αντίθετες με όσα υπαγορεύει η διαίσθηση (βρίσκει κανείς διαισθητικά σωστό ότι περιστρεφόμαστε γύρω από τον Ήλιο με την ιλιγγιώδη ταχύτητα των 108.000 χιλιομέτρων την ώρα;) και η επιστημονική εκπαίδευση συνιστά, έως έναν σημαντικό βαθμό, άσκηση στο πώς να τιθασεύσουμε την ισχύ της διαίσθησης. Ο Νέιγκελ δεν εξηγεί ποτέ γιατί η διαίσθησή του θα έπρεπε να μετράει εδώ τόσο πολύ. Όσο για τον ισχυρισμό του ότι η εξελικτική θεωρία είναι κατά κάποιον τρόπο σχηματική και αφορά γεγονότα που συνέβησαν πολύ καιρό πριν και για τα οποία υπάρχουν έμμεσες ενδείξεις, αυτό αληθεύει εν μέρει για κάθε ιστορική επιστήμη, συμπεριλαμβανομένης και όποιας εναλλακτικής προς τον νεοδαρβινισμό, π.χ. αυτής που προτείνει ο ίδιος ο Νέιγκελ. Σε κάθε περίπτωση, ένα μεγάλο μέρος των αποδεικτικών στοιχείων υπέρ του νεοδαρβινισμού δεν είναι έμμεσα αλλά έχουν προκύψει από πειράματα στα οποία οι εξελικτικές μεταβολές παρακολουθούνται σε πραγματικό χρόνο.[3] Πιο σημαντικό είναι πως τα συμπεράσματα του Νέιγκελ για την εξέλιξη είναι σχεδόν με βεβαιότητα λανθασμένα. Η προέλευση της ζωής είναι ομολογουμένως ένα δύσκολο πρόβλημα και δεν ξέρουμε πώς ακριβώς προέκυψε το πρώτο αυτοαναπαραγόμενο σύστημα. Όμως έχει γίνει μεγάλη πρόοδος. Η ανακάλυψη των αποκαλούμενων ριβοενζύμων στη δεκαετία του ’80 έλυσε με πειστικό τρόπο το κύριο θεωρητικό πρόβλημα στην καρδιά της προέλευσης της ζωής. Η έρευνα ως προς την προέλευση της ζωής αντιμετώπιζε πάντα ένα δίλημμα κότας και αβγού: το DNA, το κληρονομικό μας υλικό, δεν μπορεί να αντιγραφεί χωρίς τη βοήθεια των πρωτεϊνών, όμως δεν μπορεί κάποιος να εξασφαλίσει τις απαιτούμενες πρωτεΐνες αν δεν έχουν κωδικοποιηθεί από το DNA. Πώς θα μπορούσε λοιπόν να μπει σε λειτουργία το όλο σύστημα; Απάντηση: το πρώτο γενετικό υλικό ήταν πιθανότατα το RNA, όχι το DNA. Ίσως αυτό να μην ακούγεται σαν κάτι διαφορετικό, όμως είναι. Το θέμα είναι πως τα μόρια του RNA μπορούν τόσο να δράσουν ως κληρονομικό υλικό (όπως το DNA) όσο και να καταλύσουν ορισμένες χημικές αντιδράσεις (όπως κάνουν κάποιες πρωτεΐνες), συμπεριλαμβανομένης πιθανώς σε αυτές και της ίδιας τους της αντιγραφής. (Ένα μόριο RNA που μπορεί να καταλύσει μια αντίδραση ονομάζεται ριβοένζυμο). Ως επακόλουθο, πολλοί ερευνητές που μελετούν την προέλευση της ζωής πιστεύουν τώρα σε έναν «κόσμο του RNA», στον οποίο η πρώτη ζωή στη Γη βασιζόταν στο RNA. Τα «φυσικά ατυχήματα» χρειάστηκαν ενδεχομένως και αυτά για τη δημιουργία των πρώτων μορίων RNA, όμως τώρα μπορούμε να αρχίσουμε να βλέπουμε πώς αυτά τα μόρια μπόρεσαν στη συνέχεια να αντιγράψουν τον εαυτό τους. Η κατάπληξη του Νέιγκελ για το ότι «μια σειρά βιώσιμων γενετικών μεταλλάξεων» ήταν στη διάθεση της εξέλιξης εδώ και δισεκατομμύρια χρόνια είναι, επίσης, αβάσιμη.[4] Αυτό που δείχνει να τον απασχολεί είναι ότι η εξέλιξη απαιτεί μια αδιάσπαστη αλυσίδα βιώσιμων γενετικών παραλλαγών που συνδέουν τον πρώτο ζώντα οργανισμό με, ας πούμε, τα ανθρώπινα όντα. Πώς θα μπορούσε η φύση να εξασφαλίσει ότι υπήρχε πάντα μια βιώσιμη μετάλλαξη στη διάθεση της εξέλιξης; Η απάντηση είναι ότι δεν μπορούσε. Γι’ αυτό κάποια είδη εξαφανίζονται. Μάλιστα αυτό ακριβώς σημαίνει εξαφάνιση ενός είδους. Ο κόσμος αλλάζει και ένα είδος μπορεί να μην βρει μια μετάλλαξη αρκετά γρήγορα ώστε να του επιτρέψει να ζήσει. Η εξαφάνιση είναι ο κανόνας στην εξέλιξη: η μεγάλη πλειονότητα όλων των ειδών έχουν εξαφανιστεί. Ο Νέιγκελ έχει, νομίζω, παραπλανηθεί από μια μεγάλη προκατάληψη που προκύπτει από την επιβιωσιμότητα: η εξελικτική γραμμή που οδήγησε σε μας έβρισκε πάντα μια βιώσιμη μετάλλαξη, επομένως, απ’ ό,τι φαίνεται, υπάρχει πάντα μία διαθέσιμη. Ο Tyrannosaurus rex θα ήταν κατά πάσα πιθανότητα λιγότερο εντυπωσιασμένος από την μεγαλοδωρία της φύσης.[5] 3. Αν και οι ανησυχίες του Νέιγκελ για τον νεοδαρβινισμό είναι άστοχες, βρίσκεται σε κάπως πιο στέρεο (ή τουλάχιστον πιο οικείο) έδαφος όσον αφορά τα διανοητικά φαινόμενα, όπως η συνείδηση. Αυτά, στο κάτω κάτω, είναι ξεχωριστά προβλήματα. Μια επιστήμη μπορεί να εξηγήσει την εξέλιξη της ζωής, αφήνοντας όμως τη συνείδηση –την υποκειμενική εμπειρία της αλμύρας του ποπκόρν, το σοκ του κρύου νερού, ή το κέντρισμα του πόνου– χωρίς εξήγηση. Η συνείδηση είναι το μεγάλο πρόβλημα του Νέιγκελ: Η συνείδηση είναι το πιο προφανές εμπόδιο σε έναν πλήρη νατουραλισμό, ο οποίος βασίζεται μόνο στα μέσα που διαθέτει η φυσική επιστήμη. Η ύπαρξη της συνείδησης δείχνει να υποδηλώνει ότι η φυσική περιγραφή του σύμπαντος, παρά τον πλούτο της και την επεξηγηματική της δύναμη, αποτελεί μέρος μόνο της αλήθειας, και ότι η φυσική τάξη είναι πολύ λιγότερο αυστηρά καθορισμένη απ’ ό,τι θα ήταν αν η φυσική και η χημεία εξηγούσαν τα πάντα. Η ιστορία του Νέιγκελ εδώ αρχίζει, όπως οφείλει, με τον Καρτέσιο. Όπως γράφει ο Νέιγκελ, ο Καρτέσιος έθεσε ως δεδομένο ότι η ύλη και ο νους είναι «και τα δύο ολωσδιόλου πραγματικά και απόλυτα διακριτά το ένα από το άλλο, παρά τη μεταξύ τους αλληλεπίδραση». Με βάση αυτό, η επιστήμη ασχολήθηκε, από το ξεκίνημά της, αποκλειστικά με την ύλη· ο νους ανήκε σε διαφορετικό πεδίο. Ενώ οι επιστήμονες εργάζονταν πανευτυχείς υπό τη θεωρία του καρτεσιανού δυϊσμού, δημιουργώντας μια αναγνωρίσιμα σύγχρονη επιστήμη, οι φιλόσοφοι συχνά πρόβαλλαν αντιρρήσεις. Αντίθετα, στοχαστές όπως ο Μπέρκλεϊ τάσσονταν υπέρ ποικίλων μορφών ιδεαλισμού, ο οποίος υποστηρίζει ότι η φύση είναι στη βάση της νους. Υπό τη θεωρία του ιδεαλισμού, τότε, κάθε αναγωγιστικό πρόγραμμα θα είχε ως στόχο να αναγάγει την ύλη σε νου. Ο Νέιγκελ υποστηρίζει ότι ως αποτέλεσμα μιας απότομης μετατόπισης, της οποίας τα αίτια είναι ασαφή, αυτές οι ιδεαλιστικές φιλοσοφίες «εκτοπίστηκαν κατά μεγάλο μέρος, στην αναλυτική φιλοσοφία του ύστερου εικοστού αιώνα, από προσπάθειες που έγιναν για ενοποίηση προς την αντίθετη κατεύθυνση, με αφετηρία το φυσικό». Η προσέγγιση αυτή ενδεχομένως φαίνεται ευνόητη στους περισσότερους από εμάς. Όμως αντιμετωπίζουμε μια αντίφαση. Παρ’ όλο που το υλιστικό πρόγραμμα της αναγωγής του νου σε ύλη θα έμοιαζε να είναι η σωστή «επιστημονική» προσέγγιση, δεν έχουμε την παραμικρή ιδέα πώς θα λειτουργούσε. Και αυτό δεν σημαίνει ότι δεν έγιναν οι αντίστοιχες προσπάθειες. Οι φιλόσοφοι έχουν, μας υπενθυμίζει ο Νέιγκελ, επιχειρήσει με πολλούς τρόπους να συνδέσουν τον νου με την ύλη: εννοιολογικός συμπεριφορισμός, θεωρία φυσικής ταυτότητας, αιτιολογικός συμπεριφορισμός, και λειτουργισμός, για να αναφέρουμε μόνο μερικούς. Για τον Nέιγκελ, όλες αυτές οι προσεγγίσεις έχουν αποτύχει «για τον ίδιο γνωστό λόγο»: Ακόμα και προσθέτοντας τον εγκέφαλο στην εικόνα, παραλείπουν σαφώς κάτι ουσιαστικό, κάτι χωρίς το οποίο δεν θα υπήρχε ο νους. Και αυτό που παραλείπουν είναι ακριβώς αυτό που είχαν σκόπιμα παραλείψει από τον φυσικό κόσμο ο Καρτέσιος και ο Γαλιλαίος, προκειμένου να σχηματίσουν τη σύγχρονη έννοια του φυσικού, δηλαδή οι υποκειμενικές εντυπώσεις. Ο Νέιγκελ είναι βαθύτατα δύσπιστος ως προς το αν οποιοδήποτε είδος υλιστικού αναγωγισμού μπορεί να λειτουργήσει. Αντίθετα, συμπεραίνει, η πρόοδος στην κατανόηση της συνείδησης θα απαιτήσει μια διανοητική επανάσταση, τουλάχιστον τόσο ριζική όσο αυτή της σχετικότητας του Αϊνστάιν. Το κεφάλαιο του Νέιγκελ για τη συνείδηση είναι μια περιεκτική και κριτικά σχολιασμένη επισκόπηση μιας βιβλιογραφίας που είναι ταυτόχρονα τεράστια και συναρπαστική. Η επισκόπηση αυτή καλύπτει και άλλα διανοητικά φαινόμενα, συμπεριλαμβανομένων σε αυτών της λογικής και της ηθικής, τα οποία βρίσκει ότι δεν μπορούν να πειθαρχήσουν στη θεωρία του υλισμού. (Ο Νέιγκελ συμπεραίνει ότι η ύπαρξη αντικειμενικών ηθικών αληθειών είναι ασύμβατη με την υλιστική εξελικτική θεωρία· επειδή είναι σίγουρος ότι ηθικές αλήθειες υπάρχουν, συμπεραίνει ξανά ότι η εξελικτική θεωρία είναι ατελής.) Ο Νέιγκελ παραδέχεται ότι πολλοί φιλόσοφοι δεν διαθέτουν τον ίδιο σκεπτικισμό για τη βασιμότητα της αναγωγής του νου σε ύλη. Και μπορώ να διαβεβαιώσω τους αναγνώστες ότι αυτό ισχύει και για τους περισσότερους επιστήμονες. Εγώ, εν τούτοις, διακατέχομαι εδώ από την ίδια αίσθηση μυστηρίου με τον Νέιγκελ. Ο εγκέφαλος και οι νευρώνες έχουν προφανώς απόλυτη σχέση με τη συνείδηση, όμως το πώς κάποια πράγματα που είναι μόνο υλικά μπορούν να γεννήσουν το αφύσικα διαφορετικό φαινόμενο της υποκειμενικής εμπειρίας δείχνει απολύτως ακατανόητο. Παρ’ όλα αυτά, δεν μπορώ να φτάσω σε τέτοιο σημείο ώστε να συμπεράνω ότι ο νους θέτει κάποιο αξεπέραστο εμπόδιο στον υλισμό. Υπάρχουν δύο λόγοι γι’ αυτό. Ο πρώτος, για να είμαστε ειλικρινείς, είναι περισσότερο μια κοινωνιολογική παρατήρηση παρά ένα πραγματικό επιχείρημα. Η επιστήμη, από τον δέκατο έβδομο αιώνα, έχει αποδειχθεί αξιοθαύμαστα ικανή στο να ενσωματώνει απόκοσμες ιδέες (όπως τα ηλεκτρομαγνητικά πεδία) στη σκέψη της. Κι όμως, οι περισσότεροι άνθρωποι, ανάμεσα στους οποίους προφανώς ανήκει και ο ίδιος ο Νέιγκελ, βρίσκουν την επιστήμη που προκύπτει από αυτές αρκούντως υλιστική. Ο ασυνήθιστος τρόπος με τον οποίο οι φυσικοί κατανοούν την παραδοξότητα της κβαντομηχανικής μπορεί να μας διδάξει πολλά, ως ένα αδρό υπόδειγμα για το πού μπορεί να φτάσει το ζήτημα της συνείδησης. Οι φυσικοί περιγράφουν την κβαντομηχανική μέσα από εξισώσεις. Το γεγονός ότι κανείς, συμπεριλαμβανομένων των ιδίων, δεν μπορεί να αντιληφθεί διαισθητικά το νόημα αυτών των εξισώσεων θεωρείται συχνά ήσσονος σημασίας. Η λύση είναι η εξίσωση. Μπορεί κάποιος να φανταστεί μια παρόμοια πορεία για την έρευνα που αφορά τη συνείδηση: η λύση είναι Χ, είτε μπορείς να αντιληφθείς διαισθητικά το Χ είτε όχι. Μάλιστα το γεγονός ότι δεν μπορείς να αντιληφθείς διαισθητικά το Χ ίσως αποκαλύπτει περισσότερα για σένα απ’ ό,τι για τη συνείδηση. Και αυτό με φέρνει στον δεύτερο λόγο. Διότι μπορεί να υπάρχουν απολύτως καλοί λόγοι για τους οποίους δεν μπορούμε να συλλάβουμε στο μυαλό μας μια λύση στο πρόβλημα της συνείδησης. Όπως έχει εμφατικά επισημάνει ο φιλόσοφος Κόλιν Μακ Γκιν, η ίδια η αδυναμία του να το κάνουμε αυτό μπορεί να αντανακλά τους γνωστικούς μας περιορισμούς ως εξελιγμένων πλασμάτων. Το θέμα είναι ότι δεν έχουμε κανένα λόγο να πιστεύουμε πως εμείς, ως οργανισμοί των οποίων οι εγκέφαλοι είναι εξελιγμένοι και πεπερασμένοι, μπορούμε να σκεφτούμε την απάντηση σε κάθε ερώτημα που μπορεί να θέσουμε. Όλα τα άλλα είδη έχουν γνωστικούς περιορισμούς, γιατί όχι κι εμείς; Έτσι, ακόμα κι αν ο νους προέρχεται από την ύλη, ίσως να μην είμαστε σε θέση να αντιληφθούμε το πώς. Για τον Μακ Γκιν, επομένως, ο μυστηριώδης χαρακτήρας της συνείδησης μπορεί να μην αποτελεί τόσο πολύ πρόκληση για τον νεοδαρβινισμό, όσο συνέπειά του. Ο Νέιγκελ προφανώς βγάζει το αντίθετο συμπέρασμα. Η ταυτόχρονη ύπαρξη όμως και των δύο συμπερασμάτων μας καλεί να σταματήσουμε για λίγο και να τα σκεφτούμε. 4. Δεδομένων των αντιρρήσεων που έχει ο Νέιγκελ για τον υλισμό, το προφανές ερώτημα είναι: Ποια είναι η εναλλακτική; Στο πιο προκλητικό μέρος τού Νους και κόσμος προτείνει μία: την τελεολογία. Ενώ συχνά συσχετίζουμε την τελεολογία με έναν θεϊκό νου –τα γεγονότα συμβαίνουν επειδή υπάρχει κάποιος που τα αποφασίζει, ως μέσα επίτευξης ενός σκοπού– ο Νέιγκελ βρίσκει τον θεϊσμό μη ελκυστικό. Επιμένει πάντως ότι ο υλισμός και ο θεϊσμός δεν εξαντλούν όλες τις δυνατότητες. Ως απάντηση, προτείνει ένα ειδικό είδος τελεολογίας, το οποίο αποκαλεί φυσική τελεολογία. Η φυσική τελεολογία δεν εξαρτάται από τις προθέσεις κάποιας ύπαρξης· απλώς έτσι είναι φτιαγμένος ο κόσμος. Υπάρχουν τελεολογικοί νόμοι της φύσης, για τους οποίους ακόμα δεν ξέρουμε τίποτα και οι οποίοι στρέφουν την πορεία του σύμπαντος προς ορισμένες επιθυμητές κατευθύνσεις, συμπεριλαμβανομένου του σχηματισμού των σύνθετων οργανισμών και της συνείδησης. Η ύπαρξη των τελεολογικών νόμων σημαίνει ότι ορισμένα φυσικά ενδεχόμενα «έχουν σημαντικά υψηλότερη πιθανότητα από αυτή που συνεπάγονται οι νόμοι της φυσικής και μόνο – απλούστατα διότι βρίσκονται σε μια πορεία προς ένα σίγουρο αποτέλεσμα». Η πρόθεση του Νέιγκελ για τη φυσική τελεολογία είναι να λειτουργήσει αυτή και ως, μεταξύ άλλων, βιολογική θεωρία. Αυτό θα εξηγούσε όχι μόνο την «εμφάνιση των φυσικών οργανισμών» αλλά την «ανάπτυξη της συνείδησης και εν τέλει της λογικής σε αυτούς τους οργανισμούς». Η τελεολογία θα παρείχε επίσης μια «εξήγηση της ύπαρξης των βιολογικών δυνατοτήτων μέσα από τις οποίες μπορεί να δράσει η φυσική επιλογή». Ο Νέιγκελ παραδέχεται ότι η νέα θεωρία του δεν είναι ακόμα πλήρως ανεπτυγμένη. Ελπίζει απλώς να σκιαγραφήσει το περίγραμμα μιας βάσιμης εναλλακτικής στον υλισμό. Δυστυχώς, όμως, το Νους και κόσμος είναι πολύ σύντομο για να επιτρέπει τη μελέτη προβλημάτων που αφορούν τη φυσική τελεολογία. Διότι εμένα μου φαίνεται ότι υπάρχουν κάποια, ιδιαίτερα εκεί όπου η θεωρία αυτή έρχεται σε αντιπαράθεση με τη βιολογία. Ο ίδιος ο Δαρβίνος κατέβαλε μεγάλες προσπάθειες να συμφιλιώσει τη θεωρία του με την τελεολογία και κατέληξε, διστακτικά, στο ότι κάτι τέτοιο δεν φαινόταν να έχει κάποια βάση. Ενώ ο Δαρβίνος δεν έκανε σχεδόν καμία δημοσίευση για τέτοιου είδους φιλοσοφικά θέματα, τα συναντούμε εν τούτοις σε μεγάλη έκταση στην αλληλογραφία του, ιδιαίτερα με τον Έιζα Γκρέυ, έναν Αμερικανό υπέρμαχο της εξέλιξης και χριστιανό. Ο Γκρέυ, όπως ο Νέιγκελ, ήθελε να πιστεύει ότι, ενώ ο Δαρβίνος είχε προσδιορίσει μια σημαντική δύναμη στην ιστορία της ζωής, στη φύση εμφανίζεται επίσης η τελεολογία. Ειδικότερα, ο Γκρέυ εισηγήθηκε πως η ποικιλότητα που παρέχει η φύση στη φυσική επιλογή στρέφει τη διαδικασία προς επιθυμητές κατευθύνσεις. Ο Δαρβίνος, αν και μερικές φορές αμφιταλαντευόταν, υποστήριξε ότι η συμφιλίωση που πρότεινε ο Γκρέυ ήταν αβάσιμη. Δείχνοντας την απίστευτη ικανότητά του να διακρίνει βαθιές αλήθειες σε πεζά γεγονότα –σε αυτή την περίπτωση την τεχνητή επιλογή μιας ράτσας περιστεριού από ειδικευμένους εκτροφείς– ο Δαρβίνος έγραψε στον Γκρέυ: Όμως με θλίψη μου λέω ότι δεν μπορώ ειλικρινά να φτάσω τόσο μακριά όσο εσείς ως προς τον ευφυή σχεδιασμό. [...] Με οδηγείτε στο να συνάγω ότι πιστεύετε «πως η ποικιλότητα έχει οδηγήσει προς κάποια ωφέλιμη κατεύθυνση» – δεν μπορώ να το πιστέψω αυτό· και νομίζω ότι θα έπρεπε να πιστέψετε ότι η ουρά του περιστεριού με τη ριπιδωτή ουρά κατέληξε να διαφέρει ως προς τον αριθμό φτερών και τον προσανατολισμό τους, έτσι ώστε να ικανοποιήσει τα καπρίτσια ορισμένων λιγοστών ανθρώπων.[6] Ιδού ένα άλλο πρόβλημα. Η τελεολογική βιολογία του Νέιγκελ είναι έντονα ανθρωποκεντρική ή τουλάχιστον ζωοκεντρική. Απ’ ό,τι φαίνεται, οι οργανισμοί λειτουργούν έτσι ώστε να εκκρίνουν αντίληψη, λογική και αξίες. Η πραγματική βιολογία μοιάζει ελάχιστα με αυτό και, από το ξεκίνημά της, πρέπει να αντιμετωπίσει το συγκλονιστικό γεγονός της ποικιλομορφίας των οργανισμών. Υπάρχουν εκατομμύρια είδη μυκήτων και βακτηρίων και περίπου 300.000 είδη ανθοφόρων φυτών. Καμία από αυτές τις ομάδες δεν διαθέτει αντίληψη και όλες είναι θεαματικά επιτυχείς. Μάλιστα τα είδη χωρίς νόηση είναι πολύ περισσότερα σε αριθμό από εμάς που διαθέτουμε αντίληψη, με όποιον τρόπο κι αν γίνει η μέτρηση (βιομάζα, αριθμός ατόμων, αριθμός ειδών – υπάρχουν μόνο γύρω στα 5.500 είδη θηλαστικών). Το βασικότερο είναι ότι καθένα από αυτά τα είδη αποτελεί, από κάθε άποψη, τελικό προϊόν της εξέλιξης, όπως κι εμείς. Το θέμα είναι ότι αν η φύση έχει στόχους, φαίνεται ότι έχει αρκετούς, και η συνείδηση μάλλον δεν είναι στις προτεραιότητές της. Ομοίως, ο Νέιγκελ μιλά παντού στην τελεολογική βιολογία του για τις «υψηλότερες μορφές οργάνωσης προς τις οποίες τείνει η φύση» και για την πρόοδο προς «πιο σύνθετα συστήματα». Και πάλι, η πραγματική βιολογία μοιάζει ελάχιστα με αυτό. Η ιστορία των εξελικτικών γραμμών είναι υπερπλήρης από αντιστροφές, δηλαδή μετατοπίσεις από μια κατάσταση με μεγαλύτερη συνθετότητα σε μία με μικρότερη. Μια εξελικτική γραμμή θα εξελίξει ένα σύνθετο χαρακτηριστικό (ένα μάτι, για παράδειγμα), το οποίο αργότερα θα καταργηθεί, θα αποδομηθεί εξελικτικά, όταν το είδος μετοικίσει σε ένα νέο περιβάλλον (σε σκοτεινές σπηλιές, ας πούμε). Τα παράσιτα, συχνά ξεκινούν ως «κανονικοί» σύνθετοι οργανισμοί και μετά χάνουν εξελικτικά πολλά από τα σύνθετα χαρακτηριστικά τους, όταν αποκτούν τον νέο, παρασιτικό τρόπο ζωής τους. Τέτοιες αντιστροφές εξηγούνται εύκολα με τον δαρβινισμό, αλλά λιγότερο εύκολα με την τελεολογία. Αν η φύση προσπαθεί να πάει κάπου, γιατί αλλάζει διαρκώς γνώμη για τον προορισμό;[7] Θα είμαι ο πρώτος να παραδεχθώ ότι αυτά τα προβλήματα ίσως δεν είναι μοιραία για την τελεολογία. Όμως αντιπροσωπεύουν αυτό το είδος στοιχείων που προκαλούν αμηχανία, και τα οποία έρχονται αμέσως στον νου κάθε βιολόγου. Αν μη τι άλλο, θέτουν σοβαρές προκλήσεις στην τελεολογία, προκλήσεις που θα άξιζε –παρ’ όλο που αυτό δεν συμβαίνει– να μελετηθούν στο Νους και κόσμος. 5. Θα είμαι επίσης ο πρώτος να παραδεχθώ ότι δεν μπορούμε να απορρίψουμε την τυπική πιθανότητα να υπάρχει τελεολογία στη φύση. Θα μπορούσε να αποδειχθεί ότι οι τελεολογικοί νόμοι επηρεάζουν το πώς το σύμπαν ξεδιπλώνεται μέσα στον χρόνο. Ενώ υποπτεύομαι ότι μπορεί κάποιοι να αντιμετωπίζουν μια τέτοια ετεροδοξία ως έγκλημα εναντίον της επιστήμης, ο Νέιγκελ έχει δίκιο ότι δεν υπάρχει τίποτα εγγενώς μη επιστημονικό στην τελεολογία. Αν είναι έτσι φτιαγμένη η φύση, τότε έτσι είναι, κι εμείς οι επιστήμονες θα πρέπει να προχωρήσουμε στην περιγραφή αυτών των περίεργων νόμων. Η τελεολογική επιστήμη είναι, στην πράξη, κάτι περισσότερο από φανταστική. Είναι υπαρκτή, τουλάχιστον ιστορικά. Η αριστοτελική επιστήμη, με το ενδιαφέρον της για τον τελικό σκοπό, είναι βαθύτατα τελεολογική. Και η βιολογική παράδοση της οποίας τη θέση κατέλαβε ο δαρβινισμός, η φυσική θεολογία, ενείχε επίσης ένα μεγάλο μέρος τελεολογικής σκέψης. Το ερώτημα, επομένως, είναι όχι κατά πόσο η τελεολογία είναι τυπικά συμβατή με την άσκηση της επιστήμης. Το ερώτημα είναι κατά πόσο η άσκηση της επιστήμης οδηγεί σε μια σοβαρότερη αντιμετώπιση της τελεολογίας. Ο Νέιγκελ ίσως βρει αυτή την ερώτηση άδικη. Αυτός, όπως λέει, ασχολείται με μια «φιλοσοφική αποστολή», όχι με την «εσωτερική επιδίωξη της επιστήμης». Όμως είναι σαφές ότι κάνει περισσότερα από αυτά. Τονίζει ιδιαίτερα κάποιους υποτιθέμενους «εμπειρικούς λόγους» για τους οποίους ο νεοδαρβινισμός είναι «σχεδόν σίγουρα λανθασμένος» και υπαινίσσεται την ύπαρξη νέων επιστημονικών νόμων. Αυτά συνιστούν κινήσεις, όσο διστακτικές κι αν είναι αυτές, προς την ίδια την ουσία της επιστήμης. Όμως η επιστήμη, εν τέλει, δεν ασχολείται με τον ορισμό ενός τόπου που περιλαμβάνει όλες τις τυπικά πιθανές εξηγήσεις της φύσης. Ασχολείται με το να συνάγει την πιο πιθανή υπόθεση. Και με βάση αυτά, δεν υπάρχει καμία σύγκριση ανάμεσα στον νεοδαρβινισμό (για τον οποίο υπάρχουν συντριπτικά στοιχεία) και τη φυσική τελεολογία (για την οποία δεν υπάρχουν στοιχεία). Ενώ θα μπορούσε κανείς να διαμαρτυρηθεί ότι είναι άδικο να συγκρίνουμε τις εμπειρικές επιτυχίες του νεοδαρβινισμού με εκείνες μιας νέας θεωρίας, αυτό, για άλλη μια φορά, δεν αποδίδει σωστά την ιστορία. Η τελεολογία είναι η παραδοσιακή άποψη· ο νεοδαρβινισμός είναι ο νεοφερμένος. Τίποτε από αυτά δεν σημαίνει ότι η εξελικτική βιολογία δεν θα αλλάξει, κάποια μέρα, ριζικά. Φυσικά, μπορεί να αλλάξει· κάθε επιστήμη μπορεί. Ούτε σημαίνει ότι ο υλισμός αντιπροσωπεύει κάποια οριστική, αταλάντευτη άποψη και ότι η τελεολογία ή, εν προκειμένω, ο θεϊσμός θα ανήκουν αναπόφευκτα στο παρελθόν για πολλούς επιστήμονες. Σημαίνει ότι για να φτάσουμε σε οποιαδήποτε τέτοια εναλλακτική λύση θα πρέπει να αναγνωρίσουμε, στο πλήρες εύρος της, τη δύναμη της σύγχρονης επιστήμης. Και δεν μπορώ να συμπεράνω ότι το Νους και κόσμος το επιτυγχάνει. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση: Αναστασία Μωράκη [1] (Σ.τ.Μ.) Το συγκεκριμένο άρθρο περιλαμβάνεται σε τόμο με τίτλο Το εγώ της νόησης (επιμ. Hofstadter R. Douglas, Dennett C. Daniel) που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κάτοπτρο (1993). [2] Η δουλειά του Νέιγκελ έχει εδώ και καιρό προσελκύει την προσοχή των φιλοσόφων και των επιστημόνων. Μάλιστα, ο προσεκτικός αναγνώστης θα παρατηρήσει ότι στο νέο του βιβλίο αναφέρομαι ως επιστήμονας που συμμετείχα σε σεμινάριο που οργάνωσε γύρω από ορισμένα θέματα που καλύπτονται στο βιβλίο· πολλοί από τους άλλους συμμετέχοντες ήταν φιλόσοφοι. [3] Ο τομέας της «πειραματικής εξέλιξης» ασχολείται με το να παρακολουθεί την εξέλιξη όπως αυτή συμβαίνει. Λόγω του σύντομου χρόνου που απαιτείται για τον διπλασιασμό του πληθυσμού τους, τα μικρόβια βρίσκονται κατά μεγάλο μέρος στο επίκεντρο αυτού του έργου. [4] Ενώ έχω ακούσει αυτή την ανησυχία και νωρίτερα, πρέπει να παραδεχθώ ότι μόνο τώρα την αντιλαμβάνομαι. [5] Αυτό δεν σημαίνει ότι η προσαρμογή είναι σπάνια ή ότι η φυσική επιλογή δεν μεταβάλλει τις αλληλουχίες DNA των ειδών. Ακόμα και είδη που καταλήγουν να εξαφανιστούν έχουν προηγουμένως περάσει από πολλές επιτυχημένες προσαρμογές. [6] 26 Νοεμβρίου 1860· βλ. www.darwinproject.ac.uk/entry-2998. Οι ιστορικοί της επιστήμης δεν συμφωνούν όλοι ότι ο Δαρβίνος απέκλεισε εντελώς την τελεολογία από τη σκέψη του· βλ. την αλληλογραφία ανάμεσα στον James G. Lennox (1993, 1994) και τον Michael T. Ghiselin (1994) στο Biology and Philosophy. [7] Είναι αλήθεια ότι οι οργανισμοί είναι κατά μέσο όρο πιο σύνθετοι τώρα απ’ ό,τι ήταν πριν τρία δισεκατομμύρια χρόνια. Όμως, όπως έχουν από πολύ καιρό αναγνωρίσει οι βιολόγοι, αυτό δεν συνεπάγεται μία επίμονη προκατάληψη υπέρ μιας μεγαλύτερης πολυπλοκότητας. Αν η ζωή ξεκινάει από ένα κατώφλι μηδενικής πολυπλοκότητας, μπορεί κατά μέσο όρο να γίνει μόνο πιο σύνθετη.

Περιμένοντας έναν νέο Δαρβίνο

Σύνδεση