Το «καταφύγιο» της αρχαιότητας

Ἡ ἀφορμὴ γιὰ τὴν παρουσίαση ἐδῶ τοῦ ἔργου τοῦ Μ. Σακελλαρίου προῆλθε ἀπὸ τὴν πρόσφατη δημοσίευση ἐρευνητικῶν του ἔργων σὲ θέματα τῆς νεώτερης ἑλληνικῆς ἱστορίας. Δὲν εἶναι ὅμως αὐτός ὁ μόνος, ἴσως οὔτε καὶ ὁ κύριος χῶρος τῆς ἐπιστημονικῆς του δραστηριότητας. Ἦταν ἤδη ἀνεγνωρισμένος καὶ πολλὰ ὑποσχόμενος ἱστορικὸς τῆς νεώτερης ἑλληνικῆς ἱστορίας, ὅταν μετὰ τὴν δημοσίευση τὸ 1939 τῆς πρώτης μονογραφίας του Ἡ Πελοπόννησος κατὰ τὴν δευτέραν τουρκοκρατίαν (1715-1821) ἔστρεψε ἀποφασιστικὰ τὸ στόχαστρο τῶν ἐπιστημονικῶν του ἐρευνῶν στὴν Ἀρχαιότητα, μεταφέροντας στὶς ἀπαρχὲς τῆς ἑλληνικής ἱστορίας τὴν δοκιμασμένη, αὐστηρὴ μεθοδολογία καὶ τὸ κριτικὸ καὶ συνθετικὸ πνεῦμα ποὺ εἶχε συστηματικὰ καλλιεργήσει. Πρῶτος καρπός, ἀλλὰ ὥριμος καὶ μεστός, ἡ μονογραφία του γιὰ τὴν ἑλληνικὴ μετανάστευση στὴν Ἰωνία, ποὺ τοῦ ἐξασφάλισε τὸν τίτλο τοῦ Docteur d’État, προοιωνιζόταν λαμπρὴ θέση στὴν διεθνῆ κλασσικὴ ἱστοριογραφία. Στὴν ἀποτελματωμένη ὅμως καὶ στείρα πραγματικότητα τῆς ἑλληνικῆς ἀκαδημαϊκῆς ἱστοριογραφίας τῆς ἐποχῆς ὁ νέος δρόμος ποὺ ἐπέλεξε ἀποδείχθηκε πολὺ μοναχικός. Ὡσεὶ «ἀγαθὴ τύχη», ἡ ἀπόλυσή του ἀπὸ τὴν δικτατορία τῶν συνταγματαρχῶν ἀπὸ τὴν ἕδρα τῆς Ἀρχαίας Ἱστορίας τοῦ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης ἔμελλε νὰ τοῦ προσφέρει περισσότερες ἀπὸ μία ὁδοὺς διαφυγῆς. Σὲ εὐρωπαϊκὸ ἐπίπεδο, ἡ ὑπερδεκαετὴς παραμονὴ τοῦ Μ. Σακελλαρίου στὴν Λυών, θὰ τοῦ ἐπέτρεπε νὰ ἀναδιπλώσει καὶ νὰ ἀναπτύξει τόσο τὶς ἐκπαιδευτικὲς ὅσο καὶ τὶς ἐπιστημονικές του ἀρετὲς. Ἡ ἴδια ὅμως συγκυρία ἔγινε παράλληλα ἀφορμή, μὲ τὴν ὁλόπλευρη, μακρόχρονη ἔνταξή του στὴν συντακτικὴ ὁμάδα τῆς Ἱστορίας του Ἑλληνικοῦ Ἔθνους (Ι.Ε.Ε.), γιὰ τὴν ριζοσπαστικὴ ἀνανέωση τῆς νεοελληνικῆς κλασσικῆς ἱστοριογραφίας. Εἶναι ἀδιαμφισβήτητο γεγονὸς ὅτι πολλὲς ἀπὸ τὶς σελίδες, ποὺ ὁ Μ. Σακελλαρίου καὶ οἱ συνεργάτες τοὺς ὁποίους ἐκεῖνος ἐπέλεγε συνεισέφεραν στὴν Ι.Ε.Ε., ἀποτελοῦν ἀκόμη σήμερα διδακτικὸ βοήθημα τῆς ἑλληνικῆς τριτοβάθμιας ἐκπαιδεύσεως. Προϊὸν ὅμως ἐκείνης τῆς συνεργασίας πρέπει νὰ θεωρεῖται ἐπίσης καὶ ἡ ἀνάθεση, μὲ πρωτοβουλία τοῦ ἀείμνηστου Κωνσταντίνου Τσάτσου, τῆς μεταλαμπαδεύσεως –σὲ μεταπτυχιακὸ καὶ μεταδιδακτορικὸ ἐπίπεδο– τοῦ ἔργου τοῦ Μ. Σακελλαρίου μέσῳ τοῦ Κέντρου Ἑλληνικῆς καὶ Ρωμαϊκῆς Ἀρχαιότητος τοῦ Ἐθνικοῦ Ἱδρύματος Ἐρευνῶν, τοῦ ὁποίου τὴν διεύθυνση ἀνέλαβε ἀπὸ τὸ 1979. Τὴν ἐπιτυχία αὐτῆς τῆς πρωτοβουλίας σηματοδοτοῦν ἀφ’ ἑνὸς ἡ μακρὰ σειρὰ μελετῶν, μονογραφιῶν καὶ ἐπιγραφικῶν συνταγμάτων τῶν ἐρευνητῶν του, ποὺ διεκδίκησαν καὶ κατέχουν πλέον ἀξιοσημείωτη θέση στὴν διεθνῆ βιβλιογραφία, ἀλλὰ καὶ τὰ ὄχι εὐάριθμα στελέχη του Κέντρου, ποὺ ἀναδείχθηκαν σὲ ἀκαδημαϊκὲς θέσεις. Τὸ συγγραφικὸ ἔργο στὴν ἀρχαία ἱστορία τοῦ Μ. Β. Σακελλαρίου ἔχει τύχει γενικῆς ἀναγνωρίσεως καὶ ἔχει ἀποτελέσει τὴν βάση τῶν διακρίσεων ποὺ τοῦ ἐπιδαψιλεύθηκαν ἐντὸς καὶ ἐκτὸς Ἑλλάδος: καθηγητικὴ ἕδρα στὸ Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης καὶ κατὰ τὴν περίοδο τῆς δικτατορίας στὸ Πανεπιστήμιο τῆς Λυών, θέση διευθυντοῦ τοῦ Κέντρου Ἑλληνικῆς καὶ Ρωμαϊκῆς Ἀρχαιότητος (ΚΕΡΑ) στὸ Ἐθνικὸ Ἱδρυμα Ἐρευνῶν, ἐκλογὴ στὴν Ἀκαδημία Ἀθηνῶν, ἀνάδειξη ὡς μέλους τῆς Accademia dei Lincei καὶ ἀντεπιστέλλοντος μέλους τῆς Accademia Pontaniana καὶ τῆς Ἀκαδημίας Ἐπιγραφῶν καὶ Γραμμάτων τοῦ Ἰνστιτούτου τῆς Γαλλίας, ἀνάδειξη σὲ σημαντικὲς δημόσιες θέσεις, ἀπονομὴ παρασήμων κ.λπ. Τὸ ἔργο του διακρίνεται γιὰ τὴν συνέπεια ποὺ τὸ διέπει, τὸν πρωτοποριακό του χαρακτῆρα καὶ τὸν προσανατολισμό του στὴν διεθνῆ ἐπιστημονικὴ κοινότητα. Ἡ συνέχεια μεταξὺ τῆς πρώτης καὶ ἐπιβλητικῆς μονογραφίας του γιὰ τὴν ἀρχαία ἱστορία La migration grecque en Ionie (Ἀθήνα 1958) καὶ τοῦ πιὸ πρόσφατου δίτομου ἔργου του Ethne grecs à l'Age du Bronze (Ἀθήνα 2009) εἶναι προφανὴς ἀκόμη καὶ γιὰ ὅσους ἔχουν καὶ ἁπλῶς φυλλομετρήσει τὰ βιβλία. Καὶ στὰ δύο εἶναι πρόδηλη ἡ ἐξαντλητικὴ προσπάθεια γιὰ τὴν ἀξιοποίηση κάθε δυνατῆς πηγῆς καὶ γιὰ τὸν συνδυασμὸ φιλολογικῆς καὶ ἀρχαιολογικῆς τεκμηριώσεως μὲ σκοπὸ τὴν ἱστορικὴ προσέγγιση τῆς ἑλληνικῆς προϊστορίας καὶ πρωτοϊστορίας. Στὴν ἴδια γνωστικὴ σφαῖρα ἐντάσσονται καὶ τὰ ἔργα Peuples préhelléniques d'origine indo-européenne (Ἀθήνα 1977), Les Protogrecs (Ἀθήνα 1980) καὶ Between Memory and Oblivion: the Transmission of Early Greek Historical Traditions (Ἀθήνα 1991). Τὸ ἄλλο πεδίο τῆς ἀρχαίας ἱστορίας ποὺ μὲ συνέπεια διερεύνησε εἶναι οἱ πολιτικοὶ θεσμοί. Στὸ ἐνδιαφέρον του γι’ αὐτοὺς ὀφείλονται οἱ μονογραφίες The Polis-State: Definition and Origin (Ἀθήνα 1989) καὶ Ἡ ἀθηναϊκὴ δημοκρατία (Ἡράκλειο 1999), καθὼς καὶ πολλὲς βραχύτερες μελέτες. Ἀναφέρθηκε ἤδη καὶ ἡ δεύτερη, ἐξ ἴσου σημαντικὴ μὲ τὴν συγγραφικὴ δραστηριότητα συμβολὴ τοῦ Μιχαὴλ Σακελλαρίου στὴν καλλιέργεια τῆς ἀρχαιογνωσίας στὴν Ἑλλάδα, ἡ ὁποία εἶναι πολὺ λιγότερο γνωστὴ καὶ γι’ αὐτὸ ἁρμόζει νὰ ἐξαρθεῖ. Ὅλα ἄρχισαν μὲ τὴν φιλοδοξία ἑνὸς ἀνορθόδοξου (ἂν καὶ βαθύτατα ὀρθόδοξου) ἄτυπου καὶ πρωτοποριακοῦ ἐκδότη, τοῦ Γ. Α. Χριστόπουλου, νὰ δημοσιεύσει μία ἐπιστημονικὰ ἐνημερωμένη ἔκδοση τῆς Ἱστορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους τοῦ Κ. Κ. Παπαρρηγόπουλου. Ἡ διαπίστωση ὅτι κατὰ τὸν διαρρεύσαντα αἰῶνα ὁ ὄγκος τῶν ἀρχαιολογικῶν ἀνακαλύψεων καὶ ἡ ἐν γένει πρόοδος τῶν γνώσεών μας γιὰ τὸ ἑλληνικὸ παρελθὸν καθιστοῦσαν τὸ ἐγχείρημα ἀδιέξοδο ὁδήγησε στὴν ἀπόφαση γιὰ τὴν ἐξ ὑπαρχῆς συγγραφὴ καὶ ἔκδοση δωδεκάτομου συλλογικοῦ ἔργου ὑπὸ τὸν ἴδιο τίτλο. Ἤδη κατὰ τὴν προετοιμασία τοῦ πρώτου τόμου διαπιστώθηκε τὸ ἑξῆς παράδοξο: ἡ χώρα διέθετε χορεία διαπρεπῶν διεθνῶς ἀρχαιολόγων, ἀλλὰ μαστιζόταν ἀπὸ πενία ἱστορικῶν τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος. Μὲ πρωτοβουλία τοῦ Δ. Ζακυθηνοῦ ἀποφασίσθηκε τότε ἡ στρατολόγηση τοῦ ὑποχρεωμένου νὰ ζῆ καὶ νὰ διδάσκει στὴν Γαλλία μετὰ τὴν παύση του ἀπὸ τὴν δικτατορία τέως καθηγητοῦ τοῦ Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. Ἔτσι ὁ Μ. Σακελλαρίου ἔγινε ὄχι μόνον ὁ βασικὸς συγγραφεὺς τῶν τόμων τοῦ ἀρχαίου τμήματος τῆς νέας Ἱστορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους (1971-1975), στὴν ὁποία εἰσήγαγε καινοφανεῖς γιὰ τὴν Ἑλλάδα προβληματισμοὺς σὲ ποικιλία θεμάτων, ἀπὸ τὴν δημογραφία καὶ τὴν οἰκονομικὴ ἱστορία μέχρι τὴν γλωσσολογία, ἀλλὰ καὶ ὁ βασικὸς σύμβουλος γιὰ τὸν τόμο τῆς Ρωμαιοκρατίας, τὸν ὁποῖον διάνοιξε στὴν διεθνῆ ἱστορικὴ ἐπιστήμη μὲ τὴν συνεργασία καὶ ξένων εἰδικῶν. Ἡ συμβολή του στὸν τομέα αὐτὸν συνεχίσθηκε μὲ τὴν ἀρχισυνταξία μνημειώδους τόμου ἀφιερωμένου στὴν Μακεδονία (1982), ποὺ δημοσιεύθηκε ἀπὸ τὸν ἴδιο ἐκδότη. Ἡ διαπίστωση τῆς δραματικῆς ἐλλείψεως Ἑλλήνων ἱστορικῶν τῆς ἀρχαιότητος ὑπῆρξε ἀντικείμενο ἔντονου προβληματισμοῦ καὶ συζητήσεων μεταξὺ τοῦ Μ. Σακελλαρίου καὶ ἀκαδημαϊκῶν μὲ ἐπίδοση καὶ στὴν πολιτική, οἱ ὁποῖοι εἶχαν συμμετάσχει στὴν ἔκδοση τῆς Ἱστορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους, ὅπως ὁ Κ. Τσάτσος, ὁ Κ. Τρυπάνης καὶ ὁ Δ. Ζακυθηνός. Κατάληξή τους ἦταν ἡ ἔναρξη λειτουργίας τοῦ Κέντρου Ἑλληνικῆς καὶ Ρωμαϊκῆς Ἀρχαιότητος στὸ Ἐθνικὸ Ἵδρυμα Ἐρευνῶν καὶ ἡ ἀνάθεση τῆς διευθύνσεως στὸν Μ. Σακελλαρίου. Ἐπιτυχέστερη ἐπιλογὴ θὰ ἦταν δύσκολο νὰ φαντασθεῖ κανείς. Ἦταν πράγματι ὁ κατάλληλος ἄνθρωπος στὴν κατάλληλη θέση, διότι τὸν διέκρινε ἐπιστημονικὴ ἀνιδιοτέλεια, πνεῦμα φιλελεύθερο καὶ εὐρύτητα ὁριζόντων. Ἡ λειτουργία τοῦ Κέντρου ἄρχισε μὲ δύο συνεργάτες ποὺ εἶχε γνωρίσει καὶ ἐκτιμήσει ὡς συντάκτες τῆς Ἱστορίας τοῦ Ἑλληνικοῦ Ἔθνους. Εὐθὺς ἐξ ἀρχῆς τοὺς ἀντιμετώπισε –ὅπως ἄλλωστε καὶ τοὺς ἄλλους ἐρευνητὲς ποὺ σταδιακὰ προσελήφθησαν– ὄχι ὡς βοηθοὺς γιὰ τὴν προώθηση τῶν ἀτομικῶν του ἐνδιαφερόντων, ἀλλὰ ὡς συναδέλφους γιὰ ἕναν κοινὸ σκοπό. Διαχώρισε ἐπιμελῶς τοὺς προσωπικές του ἔρευνες ἀπὸ ἐκεῖνες τοῦ Κέντρου καὶ τοὺς ἐκάλεσε νὰ συνεργασθοῦν γιὰ τὴν κατάστρωση τοῦ ἐρευνητικοῦ προγράμματος. Κοινὴ διαπίστωση ἦταν ὅτι τὸ Κέντρο ἔπρεπε α) νὰ ἀξιοποιήσει τὸ συγκριτικὸ πλεονέκτημα ποὺ διέθεταν οἱ Ἕλληνες ἐπιστήμονες χάρις στὴν γεωγραφικὴ ἐγγύτητα μὲ τὸ ἀντικείμενο τῆς μελέτης τους καὶ τὴν ἐξοικείωση μὲ τὸν τόπο καὶ τὴν γλῶσσα· β) νὰ καλύψει, κατὰ τὸ δυνατόν, προφανῆ κενὰ στὸν τομέα τῆς ἀρχαιογνωσίας, ἰδιαίτερα δὲ τὴν παντελῆ σχεδὸν ἔλλειψη στοχευμένης καὶ ὁμαδικῆς ἔρευνας γιὰ τὴν δημιουργία ἔργων ὑποδομῆς, χρήσιμων στὴν εὐρύτερη ἀκαδημαϊκὴ κοινότητα· γ) νὰ ἐπικεντρώσει τὶς ἐρευνητικές του προσπάθειες σὲ περιοχὲς καὶ ἐποχὲς παραμελημένες ἀπὸ τὴν μέχρι τότε ἔρευνα, συγκεκριμένα δέ, γεωγραφικά, στὴν περιφέρεια τῆς ἑλληνικῆς οἰκουμένης καί, χρονικά, στὴν πρωτοϊστορία καὶ τὴν ἑλληνιστικὴ καὶ ρωμαϊκὴ περίοδο· δ) νὰ συνεργάζεται μὲ ἑλληνικοὺς καὶ ξένους φορεῖς (πανεπιστήμια, ἐρευνητικὰ ἱδρύματα, ἀρχαιολογικὲς ὑπηρεσίες), ἡ δὲ ἐπιστημονικὴ παραγωγὴ του νὰ ἀπευθύνεται τόσο στὴν ἑλληνικὴ ὅσο καὶ στὴν διεθνῆ ἐπιστημονικὴ κοινότητα. Ἐπὶ τῇ βάσει αὐτῶν τῶν στόχων, ποὺ μὲ τὶς ἀπαραίτητες προσαρμογὲς ἐξακολουθοῦν νὰ ἰσχύουν μέχρι σήμερα, καὶ χάρις στὴν σταδιακὴ πρόσληψη καὶ ἄλλων ἐρευνητῶν συστάθηκαν ὁμάδες ποὺ ἐπικεντρώθηκαν στὴν ἔρευνα α) τῆς Μακεδονίας, β) τῆς Θράκης, γ) τῆς Παλαιστίνης, δ) τῆς Νοτίου Ἑλλάδος, ἰδίως κατὰ τὴν ρωμαϊκὴ περίοδο, ε) τῶν παλαιοβαλκανικῶν λαῶν καὶ πολιτισμῶν καὶ στ) τῆς ἑλληνικῆς Ἀνατολῆς. Συγκροτήθηκε βιβλιοθήκη βιβλίων καὶ ἀνατύπων, καθὼς καὶ ἀρχεῖα φωτογραφιῶν, ἐκτύπων καὶ ἐκμαγείων, ἄρχισαν νὰ δημοσιεύονται ἐπιγραφικὰ καὶ νομισματικὰ συντάγματα βάσει συμφωνιῶν, ἰδίως μὲ τὴν Ἀρχαιολογικὴ Ὑπηρεσία, καὶ ἐγκαινιάσθηκε σειρὰ ξενόγλωσσων μονογραφιῶν ὑπὸ τὸν τίτλο ΜΕΛΕΤΗΜΑΤΑ, ποὺ ἀριθμεῖ σήμερα 66 τόμους. Ὁ Μ. Σακελλαρίου ἀπεχώρησε ἀπὸ τὸ Κέντρο τὸ 1992, ἔπειτα ἀπὸ δεκατριετῆ θητεία. Ἀλλὰ καὶ κατὰ τὴν δεκαοκταετῆ θητεία τοῦ διαδόχου του καὶ κατὰ τὴν διετία κατὰ τὴν ὁποία τὸ Κέντρο διατελεῖ χωρὶς τακτικὸ διευθυντή, προσφάτως δὲ συγχωνευμένο μὲ τὰ ἄλλα δύο ἰνστιτοῦτα ἀνθρωπιστικῶν ἐρευνῶν, τὸ ΚΕΡΑ ἐξακολουθεῖ νὰ παραμένει πιστὸ στοὺς ἱδρυτικούς του στόχους ποὺ τὸ κατέστησαν κατὰ τὴν τελευταία του ἀξιολόγηση ἀπὸ διεθνῆ ἐπιτροπή: «Ἐξαίρετο μὲ διεθνῆ κριτήρια, καὶ ἀνεγνωρισμένο ὡς κατέχον μοναδικὴ θέση στὶς κατὰ γεωγραφικὲς περιοχὲς ἔρευνες τῆς ἀρχαίας Ἑλλάδος μὲ ἐπὶ πλέον ἐπίδοση στὴν Ἐγγὺς Ἀνατολὴ ... καὶ τὰ Βαλκάνια».

Το «καταφύγιο» της αρχαιότητας

Σύνδεση