Marjane Satrapi, Γυναίκα-Ζωή-Ελευθερία, Επόμενος Σταθμός, Θεσσαλονίκη 2025, σελ. 268
«…Όσο για τις γυναίκες εκείνες, που φοβάστε για την παρακοή τους συμβουλέψτε τες πρώτα, έπειτα αρνηθείτε να μοιραστείτε μαζί τους το κρεβάτι τους και τέλος να τις δείρετε (ελαφριά). Αν όμως επιστρέψουν στην υπακοή, μην χρησιμοποιήσετε εναντίον τους μέσα ενοχλητικά…»
Κοράνι (κεφ. 4.34)
Το βιβλίο της Σατραπί δεν είναι ακριβώς βιβλίο∙ είναι «γραφιστικό μυθιστόρημα», όπως συνήθως αποδίδεται ο όρος «graphic novel», κι ο στόχος του δεν είναι μόνο να διαβαστεί, μα να κινητοποιήσει τους αναγνώστες ενάντια στην κλίκα των μουλάδων που καταδυναστεύουν το Ιράν και, πρωτίστως, τις γυναίκες της χώρας. Ούτε ο τίτλος του είναι ακριβώς τίτλος∙ είναι το σύνθημα που κυριάρχησε στη σειρά διαδηλώσεων οι οποίες ξέσπασαν μετά τον θάνατο της 22χρονης Μάχσα Αμινί, εξαιτίας του ξυλοδαρμού της από την «αστυνομία ηθών» στις 13 Σεπτεμβρίου 2022, επειδή δεν φορούσε το χιτζάμπ της με τον πρέποντα τρόπο. Αλλά ούτε η δημιουργός του είναι ακριβώς η δημιουργός του, καίτοι συμμετέχει σε ορισμένα κείμενα και σχέδια∙ είναι αυτή που συνεργάστηκε με τρεις ειδικούς επί της ιστορίας του Ιράν και δεκαεπτά σκιτσογράφους, ώστε να στηθεί μια ακριβής όσο και σπαραξικάρδια εικόνα της κατάστασης των γυναικών στο Ιράν, σε 24 αυτόνομα επεισόδια (comic-strips). Και δεδομένου ότι η λέξη «κόμικς» κατάγεται από το «κωμικό», η αντίθεση του εικαστικού μέσου με τη μέχρι δακρύων συγκίνηση που προκαλούν τα εικονιζόμενα αποκτά ιδιαίτερη ένταση.
Βεβαίως, στην ιστορία του «γραφιστικού μυθιστορήματος», με τα πρώτα του δείγματα στα μέσα του 19ου αιώνα, η έφεση δεν ήταν πάντα να ψυχαγωγούν παιδιά ή να σατιρίζουν κοινωνικά ήθη, όπως στην Ιστορία του κυρίου Βιέ-Μπουά του Ρόντολφ Τέπφερ, το 1830, στις περιπέτειες του Γέλοου Κιντ του Ρίτσαρντ Άουτκολτ, αρκετά αργότερα, μέχρι τις πασίγνωστες περιπέτειες του Τεντέν, του Ερζέ, ή εκείνες του Κόρτο Μαλτέζε, του Ούγκο Πρατ. Στη δεκαετία του 1970 εμφανίζονται «γραφιστικά μυθιστορήματα» με δραματικά θέματα, όπως το Συμβόλαιο με τον Θεό του Γουίλ Άισνερ[1], χάρη στο οποίο κατοχυρώνεται ο όρος «graphic novel» το 1978, ή το βραβευμένο με Πούλιτζερ Μάους του Αρτ Σπίγκελμαν, δημοσιευμένο σε συνέχειες μεταξύ 1980-1991.[2] Όπου, πίσω από φιγούρες ποντικών, γάτων και γουρουνιών, το θέμα είναι η διόλου φαιδρή επιβίωση ενός Πολωνοεβραίου στο Ολοκαύτωμα. Εκεί εντάσσεται και η τετράτομη έκδοση, το 2003, του Περσέπολις[3] της Μαρζάν Σατραπί, με εξαιρετική επιτυχία, διαδοχικές βραβεύσεις και θέμα τις περιόδους της ιστορίας του Ιράν και τις δοκιμασίες της δημιουργού του στις χώρες όπου κινήθηκε κατά διαστήματα, μέχρι να εγκατασταθεί μόνιμα στο Παρίσι. Αυτή, λοιπόν, ήταν το πιο κατάλληλο πρόσωπο για να συντονίσει την ομαδική δουλειά η οποία κατέληξε στο Γυναίκα-Ζωή-Ελευθερία.
Το βιβλίο χωρίζεται σε τρία μεγάλα κεφάλαια. Μετά από μια σύντομη αναδρομή στις επιφανέστερες Ιρανές (από τις δυναμικές θεές της μυθολογίας μέχρι τις πρώτες βασίλισσες και τις επιστήμονες που διέπρεψαν ή διαπρέπουν διεθνώς), τα δέκα από τα 24 comic-strips αφιερώνονται στο κεφάλαιο των γεγονότων, δηλαδή του μέχρι θανάτου ξυλοδαρμού της Μάχσα Αμινί και ό,τι ακολούθησε∙ τα επόμενα επτά ανοίγουν μια παρένθεση για τις πολιτικές εξελίξεις της χώρας στον 20ό αιώνα, ιδίως για τις απάνθρωπες μεθοδεύσεις που εξασφαλίζουν εδώ και μισό αιώνα την επιβίωση του νυν καθεστώτος∙ τα δε τελευταία επτά δίνουν έμφαση στους ποικίλους τρόπους λαϊκής αντίστασης απέναντι στη θεοκρατία και τις προοπτικές επιτυχίας αυτής της αντίστασης. Οι προοπτικές διέπονται από ένα ενθουσιώδες πνεύμα αισιοδοξίας, με κάποιον από τους «ήρωες» μιας συζήτησης, στο τελευταίο comic-strip, να δηλώνει: «Το 1979 έγιναν όλοι ισλαμιστές εν μία νυκτί. Μπορούν να ξεγίνουν το ίδιο γρήγορα» (σ. 247).
Η αισιόδοξη προσδοκία δεν είναι ίσως υπερβολική. Μεταξύ 1951 και 1953, υπό τον Σάχη Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί και πρωθυπουργό τον Μοχάμεντ Μοσαντέκ, το Ιράν γνώρισε μια φάση κοσμικής ζωής και οικονομικής ευημερίας. Μόνο που τα πετρελαϊκά συμφέροντα Βρετανίας και ΗΠΑ οδήγησαν στην πραξικοπηματική εκδίωξη του δημοκρατικά εκλεγμένου πρωθυπουργού κι έστρεψαν τη διακυβέρνηση Παχλαβί σε έναν σκληρό αυταρχισμό, υποστηριζόμενο από την πανίσχυρη μυστική αστυνομία Σαβάκ. Διαδηλώσεις ή καταγγελίες για εκλογικές νοθείες και η άγρια καταστολή τους έδωσαν την ευκαιρία στον Αγιατολάχ Χομεϊνί να γίνει εμβληματική φιγούρα της αντίστασης στον Σάχη. Η περίφημη «Ιρανική ή Ισλαμική Επανάσταση» του 1978 έκανε αμέσως ηγέτη της τον Χομεϊνί, με τους πολίτες όλων των πολιτικών αποχρώσεων, ακόμη και τους μαρξιστές, να προσδοκούν απελευθέρωση από τον αυταρχισμό του Σάχη μέσω ενός φανατικού του Αλλάχ. Ο οποίος, μάλιστα, είχε με το μέρος του και κορυφαίους της τότε γαλλικής διανόησης (Σαρτρ και κυρίως Φουκώ), στο Παρίσι όπου βρισκόταν εξόριστος. Επιστρέφοντας, εν δόξη και τιμή, έπεισε τους Ιρανούς να ψηφίσουν ένα θεοκρατικό σύνταγμα το 1979, για να το μετανιώσουν αμέσως μετά. Με χιλιάδες εκτελέσεις όσων άλλαζαν γνώμη και τα καθάρματα της Σαβάκ του Σάχη να μετατρέπονται, «εν μία νυκτί» επίσης, σε αδέκαστους Φρουρούς της Επανάστασης. Κι εκείνο που κάνει τα πράγματα ακόμα πιο κωμικοτραγικά είναι ότι όλοι, σχεδόν, οι ιρανικής καταγωγής δημιουργοί του Γυναίκα-Ζωή-Ελευθερία βρήκαν καταφύγιο και διεξάγουν τον αγώνα τους έχοντας διαφύγει στις ίδιες χώρες που, χάριν των συμφερόντων τους, υπονόμευσαν το κοσμικό Ιράν.
Όπως είναι αναμενόμενο για ομαδικό έργο, οι εικαστικές ποιότητες ποικίλλουν. Από το εν είδει μεσαιωνικής ξυλογραφίας ασπρόμαυρο σχέδιο, σαν αυτό που δόξασε την Σατραπί στο Περσέπολις κι εμφανίζεται εδώ σε ένα σχόλιό της για τους Φρουρούς της Επανάστασης, ή την τυπική λιτότητα των ιαπωνικών Manga, μέχρι τις λεπτομερείς σχεδιάσεις με πενάκι ή τις πολυχρωμίες με ευκρινή περιγράμματα, τύπου «Σχολής Βρυξελλών», υπάρχουν όλα τα εικαστικά στυλ του είδους. Συχνά, μάλιστα, υπάρχει και κάτι σαν συνέργεια μεταξύ σκίτσου και θέματος του επεισοδίου. Σε επεισόδια φυλακίσεων και βασανισμών ή εκτελέσεων επικρατεί το ασπρόμαυρο (π.χ. σ. 122-133), ενώ τη συντροφικότητα των νεαρής ηλικίας αντιστασιακών και τις πράξεις περιορισμένης ή μαζικής απείθειας παρουσιάζουν πολύχρωμα σκίτσα (π.χ. σ. 196-201). Το δε τελευταίο επεισόδιο, σχεδιασμένο με μια επιδέξια σπασμωδικότητα, που θυμίζει τον διάσημο σε όλη τη δεκαετία του 1970 γάλλο σκιτσογράφο Ζαν-Μαρκ Ρεζέρ και χρωματισμένο μόνο με κόκκινο, είναι αυτό που αποδίδει το κλίμα των σχέσεων ανάμεσα σε αυτοεξόριστους Ιρανούς. Οι οποίοι αισιοδοξούν ότι ο διάδοχος του Χομεϊνί, ο επί 35 και πλέον χρόνια ηγέτης Αλί Χαμενεΐ, θα πνιγεί σύντομα στο αίμα που χύνει και η πτώση του καθεστώτος θα φέρει μια δημοκρατία δυτικού τύπου (σ. 228-257).
Για το ελληνικό κοινό κάποιας ηλικίας, το βιβλίο ξυπνά μνήμες της δικής μας χούντας του 1967-74. Οι διαφορές είναι τεράστιες, αναμφίβολα. Οι συνταγματάρχες δεν επέβαλλαν κανόνες «ηθικής ένδυσης» στις γυναίκες (επί ημερών τους, μάλλον, γενικεύτηκαν οι μίνι φούστες και τα έξαλλα χτενίσματα) ούτε προέβησαν σε μαζικές δηλητηριάσεις μαθητριών με τοξικά αέρια στα σχολεία τους, ώστε να αποτρέψουν τα κορίτσια από τη μόρφωση (βλ. σ. 86-89), και, κυρίως, η δικτατορία τους έμεινε μόνο επτά χρόνια, χωρίς καθημερινές συλλήψεις, βασανιστήρια και δολοφονίες αμέτρητων χιλιάδων. Ήταν και οι συνταγματάρχες, ωστόσο, το ίδιο αδυσώπητοι απέναντι στην ελευθερία της έκφρασης ή στην ιδέα αντιπολίτευσης σε πολυκομματικό κοινοβούλιο. Κι εξίσου κοινό χαρακτηριστικό παραμένει η κατά τη διάρκεια της δικτατορίας τους διασπορά αντικαθεστωτικών σε Ευρώπη ή Αμερική. Με όλα τα συμπαρομαρτούντα των τρόπων προσαρμογής στις νέες χώρες και των προσπαθειών να οργανωθούν, εκεί, κινήματα σε συνδυασμό με αφανείς αντικαθεστωτικούς στο εσωτερικό της χώρας.
Προφανώς, ως προς τις διαφορές, κρίσιμο ρόλο παίζουν τα πληθυσμιακά μεγέθη, οι γεωγραφικές θέσεις των χωρών και το πολιτισμικό παρελθόν καθεμιάς. Αλλά, και πάλι, ανεξάρτητα από κουλτούρες ή μεγέθη πληθυσμών, οπουδήποτε επικρατούν τυραννικά καθεστώτα, πάντα κάποιοι έχουν το σθένος να αντιταχθούν∙ πάντα κάποιοι καταφέρνουν να διαφύγουν κι αγωνίζονται, συνεγείροντας αλλοεθνείς δημοκρατικών χωρών, να καταφέρουν ένα καίριο χτύπημα στην τυραννία∙ και πάντα κάποιοι, εξίσου γενναίοι, παλεύουν ανάμεσα στην επιφανειακή παθητικότητα και τη βαθύτερη απέχθεια προς το καθεστώς ή αναζητούν, με μιαν αδιόρατη σημειολογία, άτομα των δικών τους αντιλήψεων, ώστε να τολμήσουν αιφνίδιες, ομαδικές πράξεις αντίστασης (βλ. σ. 198-221).
Για τις γυναίκες του σημερινού Ιράν, τέτοιες πράξεις μπορεί να ξεκινούν από την ακρόαση απαγορευμένης δυτικής μουσικής σε κλειστές συγκεντρώσεις μικτών παρεών, χωρίς ενδυματολογικούς κώδικες, και να φτάνουν μέχρι το προκλητικό κάψιμο των χιτζάμπ τους δημοσίως. Ή μπορεί, σε μακρινές εξοχές, να αναζωογονούν τελετές πυρολατρείας από το ζωροαστρικό παρελθόν της χώρας, όταν ακόμα λεγόταν Περσία, πριν την επικράτηση του μουσουλμανισμού μετά τρεις αιώνες αραβικών εισβολών. Εξαιρετικά σημαντικό μάλιστα, όπως δείχνει το βιβλίο, είναι ότι αυτή η βλαστάνουσα νεανική αντίδραση, που μετά τη δολοφονία της 22χρονης Αμινί έφτασε σε μαζικές διαδηλώσεις στο κέντρο της Τεχεράνης, επηρεάζει άτομα μεγαλύτερων ηλικιών – άνδρες που ποτέ δεν είχαν σκεφτεί να αμφισβητήσουν τη μωαμεθανική πίστη και την υποταγή στους θρησκευτικούς ηγέτες. Σε ένα από τα πιο ενδιαφέροντα επεισόδια, εξαιρετικά σχεδιασμένο στο στυλ των σκίτσων που έκαναν ο Κλωντ Σερ ή ο Ρολάν Τοπόρ κατά τη δεκαετία του 1960, ένας φοβισμένος γηραλέος Ιρανός αρχίζει να κατανοεί πόσο ο διάχυτος φόβος δίνει ψευδώς εικόνα μεγαλύτερης ισχύος στους μουλάδες και είναι έτοιμος, στο τέλος, να βγει κι αυτός στους δρόμους να διαδηλώνει (βλ. σ. 92-101).
Είναι άραγε στ’ αλήθεια έτοιμος ακόμα κι ένας φοβισμένος γηραιός Ιρανός να κάνει κάτι τέτοιο, όπως προσδοκά η αισιόδοξη ομάδα σχεδιαστών του «γραφιστικού μυθιστορήματος»; Μια ατάκα της προτελευταίας σελίδας λέει: «Αυτό το καθεστώς θα πέσει. Η επόμενη εξέγερση θα είναι μοιραία. Γιόρτασαν τα 45 χρόνια τους, δεν θα φτάσουν τα 50» (σ. 255). Ας το ευχηθούμε επίσης. Πρώτον, γιατί είναι αδιανόητο να μην μπορεί οποιαδήποτε γυναίκα, σήμερα, να ντυθεί όπως θέλει, να χτενιστεί όπως θέλει και να κυκλοφορεί ελεύθερα παντού, φλερτάροντας με όποιον της αρέσει, εάν θέλει. Και, δεύτερον, γιατί ένας άγριος καπιταλισμός με κομμουνιστική ηγεσία, στην Κίνα, είναι ήδη αρκετά ανησυχητικός. Μια θεοκρατία με πυρηνικές βόμβες αποτελεί πραγματικά τρομακτικό ενδεχόμενο.
[1] Will Eisner, Συμβόλαιο με τον Θεό, μτφρ. Βαρβάρα Χατζησάββα, Απόπειρα, Αθήνα 2009.
[2] Εκδόθηκαν αρχικά σε δύο τόμους: Maus I: A Survivor’s Tale: My Father Bleeds History (1986) και Maus II: A Survivor’s Tale: And Here My Troubles Began (1991). Το The Complete Maus εκδόθηκε το 1996. Στα ελληνικά κυκλοφόρησαν το 2008: Maus I: Η ιστορία κάποιου που επέζησε: Ο πατέρας μου αιμορραγεί ιστορία Maus II: Η ιστορία κάποιου που επέζησε και εδώ αρχίζουν τα προβλήματά μου, από τις βραχύβιες Zoobus Publications.
[3] Στην Ελλάδα κυκλοφόρησε σε δύο τόμους, μτφρ. Γεωργία Τσάκωνα, Μελίτα Γκουρτσογιάννη, Ηλίβατον 2006.
