Ο Σολζενίτσιν, ο Πούτιν και οι ιστορικοί μύθοι που τροφοδοτούν τον ρωσικό ιμπεριαλισμό

Αναντίρρητα, υπάρχουν βαθείς πολιτισμικοί και πολιτικοί δεσμοί μεταξύ της Ρωσίας και της Ουκρανίας. Ο Αλεξάντρ Σολζενίτσιν ήταν ήρωας σε μεγάλο μέρος της Δύσης, αλλά συνέβαλε στο να εμφυσήσει στον Πούτιν έναν καταστροφικό σκεπτικισμό σχετικά με την υπόσταση της Ουκρανίας ως έθνους. Τον Νοέμβριο του 2016, δύο χρόνια μετά την προσάρτηση της Κριμαίας και την κατάληψη της περιοχής του Ντονμπάς στην ανατολική Ουκρανία, ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν αποκάλυψε στο κέντρο της Μόσχας ένα άγαλμα ενός προσώπου κομβικής σημασίας για το ιδεολογικό του όραμα: του Αγίου Βλαδίμηρου του Μεγάλου. Οι Ουκρανοί έχουν ένα διαφορετικό όνομα για αυτή την προσωπικότητα: Άγιος Βολοντίμιρ[1]. Ήταν ο Μέγας Πρίγκιπας των Ρως του Κιέβου από το 980 έως το 1015 και, σύμφωνα με τον Πούτιν και πολλούς άλλους, ο πατέρας του ρωσικού λαού. Το Κίεβο, η πρωτεύουσα της δυναστείας του, αποτελεί έτσι αναπόσπαστο μέρος της ιστορικής Ρωσίας. Μια σειρά από τσάρους, από τον Ιβάν Γ΄ τον 15ο αιώνα και μετά, δικαιολόγησαν τη νομιμότητά τους επικαλούμενοι τη σύνδεσή τους με τους Ρως του Κιέβου. Και είναι εκεί όπου ο πρίγκιπας Βλαδίμηρος (ή Βολοντίμιρ) ασπάστηκε τον χριστιανισμό το 988, γεγονός που εδραίωσε τη σύνδεση μεταξύ της ορθόδοξης χριστιανοσύνης με τους ανατολικούς σλαβικούς λαούς. Αλλά το Κίεβο είναι επίσης η πρωτεύουσα της σημερινής Ουκρανίας. Ο σύγχρονος ρωσο-ουκρανικός πόλεμος γίνεται για το αν η Ουκρανία είναι ένα κυρίαρχο έθνος ή μέρος της Ρωσίας. Η αποκάλυψη του μνημείου από τον Πούτιν ήταν μια πρόκληση που φανέρωσε, για άλλη μια φορά, τη θέση του σε αυτό το ζήτημα. Μια ενδιαφέρουσα προσκεκλημένη, ωστόσο, επίσης παρευρέθηκε στα αποκαλυπτήρια και επευφήμησε τον Πούτιν: η Ναταλία Σβετλόβα Σολζενίτσινα, η χήρα του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν. Η σύνδεση μπορεί αρχικά να φαίνεται αναπάντεχη, αλλά στην πραγματικότητα υπάρχουν κοινά σημεία επαφής μεταξύ του αντιφρονούντα της σοβιετικής εποχής και του σημερινού δικτάτορα. Πάνω: Ο Βλαντίμιρ Πούτιν και η χήρα του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, Νατάλια, παρευρίσκονται στην τελετή αποκαλυπτηρίων του μνημείου του νομπελίστα λογοτέχνη Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, με την ευκαιρία της 100ής επετείου από τη γέννησή του, στη Μόσχα στις 11 Δεκεμβρίου 2018. © ΑΠΕ- ΜΠΕ / EPA / ALEXEI DRUZHININ / SPUTNIK / KREMLIN POOL Κάτω: Ο Ρώσος πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν στη βάση του μνημείου του Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, Μόσχα 11 Δεκεμβρίου 2018. © ΑΠΕ- ΜΠΕ / EPA / ALEXANDER ZEMLIANICHENKO / POOL Το 1973, ο Σολζενίτσιν, ένας σκυθρωπός άνδρας με ατίθασα γένια, εξέδωσε ένα βιβλίο που συγκλόνισε μια ολόκληρη αυτοκρατορία. Το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ απειλούσε τόσο πολύ τη Σοβιετική Ένωση του Μπρέζνιεφ, που η απλή δολοφονία του δεν θα ήταν αρκετή για το μέγεθος της προδοσίας του· έπρεπε να εξοριστεί. Έφυγε, πρώτα για τη Ζυρίχη το 1974 και, δύο χρόνια αργότερα, για το Βερμόντ· ο εμπρηστικός αντιφρονών μετακόμισε στην πιο ήσυχη πολιτεία της Αμερικής. Και έζησε εκεί με τη γυναίκα και τα παιδιά του για σχεδόν 20 χρόνια. Όταν η Σοβιετική Αυτοκρατορία τελικά κατέρρευσε –κάτι που ο Σολζενίτσιν είχε προφητεύσει με βεβαιότητα– επέστρεψε στην πατρίδα του. Το Κακό του ρωσικού κομμουνισμού είχε ηττηθεί. Ο Σολζενίτσιν είναι η ενσάρκωση του αντιφρονούντος συγγραφέα-διανοούμενου. Κάνει τον Όργουελ, τον Καμύ και τον Καίσλερ να φαντάζουν νάνοι. Το εύρος του Αρχιπελάγους Γκουλάγκ, του μοναδικού μεγάλου βιβλίου του, και η δύναμη του μικρού αριστουργήματός του Μια μέρα στη ζωή του Ιβάν Ντενίσοβιτς, αποκάλυψαν την τεράστια έκταση της ολοκληρωτικής δικτατορίας με μεγαλύτερη σαφήνεια από τα δοκίμια και τα μυθιστορήματα αυτών των άλλων συγγραφέων. Γεννημένος το 1918, υπηρέτησε κατά τη διάρκεια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου –ο οποίος στη Ρωσία έχει μυθοποιηθεί σαν ο Μεγάλος Πατριωτικός Πόλεμος– ως λοχαγός στο μέτωπο της Ανατολικής Πρωσίας. Το 1945 συνελήφθη για ένα αστείο που είπε για τον Ιωσήφ Στάλιν και καταδικάστηκε σε οκτώ χρόνια φυλάκισης στο σύστημα φυλακών των γκουλάγκ, όχι στην παγωμένη Σιβηρία, αλλά στο Καζακστάν. Οι Γάλλοι τον λάτρεψαν. Οι διανοούμενοι «νέοι φιλόσοφοι» (nouveaux philosophes) της δεκαετίας του 1970 –όπως ο Αντρέ Γκλυκσμάν και ο Μπερνάρ-Ανρί Λεβί– αναγνώρισαν ότι ο κομμουνισμός ήταν μια αναμφισβήτητα κακόβουλη δύναμη. Χωρίς «αν» και «αλλά». Η εποχή του Ζαν-Πωλ Σαρτρ και της σοβιετικής απολογητικής του είχε παρέλθει. Οι Αμερικανοί, ωστόσο, ήταν πιο αμφίθυμοι. Αποδέχονταν ότι ήταν ένας σημαντικός κριτικός του συστήματος που ο Πρόεδρος Ρέιγκαν αργότερα θα αποκαλούσε «Αυτοκρατορία του Κακού». Αλλά η στάση του Σολζενίτσιν απέναντι στην κουλτούρα της αμερικανικής φιλελεύθερης δημοκρατίας –της πλούσιας κοινωνίας– ήταν επίσης επικριτική. Σε μια διάσημη ομιλία του το 1978 στο Πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ, για παράδειγμα, κατήγγειλε τους «παραγωγούς ταινιών» και τους «εκδότες» που δηλητηρίαζαν τις «νεότερες γενιές με διαφθορά και βρωμιά». Είπε με σαρκαστικό ύφος: «Ελευθερία! Για τους εφήβους ηλικίας δεκατεσσάρων έως δεκαοκτώ ετών να βυθίζονται στην τεμπελιά και την απόλαυση αντί στην εντατική μελέτη και την πνευματική ανάπτυξη». Στο εξωτερικό ήταν ο «κουλ» αντιφρονών· αλλά στην Αμερική ήταν η ρωσική εκδοχή του χαρισματικού τηλε-ευαγγελιστή Πατ Ρόμπερτσον. Το βάθος της αντιδυτικής ρητορικής που εκφράζει ο Σολζενίτσιν είναι επομένως το κλειδί για την «ανάγνωση» του Πούτιν. Αλλά οι δύο άνδρες είχαν και ένα άλλο κοινό: μια παρόμοια αντίληψη για το πώς δημιουργήθηκε το έθνος της Ουκρανίας. Σε μια συνέντευξη που έδωσε στον Ντέιβιντ Ρέμνικ του New Yorker το 1994, ο Σολζενίτσιν είπε ότι ο Λένιν ήταν εκείνος που δημιούργησε τη σύγχρονη Ουκρανία[2], μια άποψη που επανέλαβε ο Πούτιν σε ομιλία του λίγο πριν ξεκινήσει την εισβολή. Για τον Σολζενίτσιν, η Ουκρανία δεν αντιστοιχεί σε εθνότητα, πολιτισμό ή γλώσσα. Στα μάτια του είναι ένα άσχημο συνονθύλευμα. «Σέβομαι πολύ τον ουκρανικό λαό· τον συμπονώ πολύ», είπε ο Σολζενίτσιν στη συνέντευξη. «Εγώ ο ίδιος είμαι κατά ένα μέρος Ουκρανός. Αν θέλετε να αποσχιστείτε, παρακαλώ, προχωρήστε. Αλλά εντός των συνόρων της πραγματικής Ουκρανίας. Της ιστορικής Ουκρανίας, του τόπου όπου ζουν πραγματικά οι Ουκρανοί». Ο Σολζενίτσιν έκανε διάκριση μεταξύ της δυτικής Ουκρανίας –των περιοχών που αποτελούσαν μέρος των ιστορικών περιοχών της Γαλικίας (Χαλίτς), της Βολυνίας, της Μπουκοβίνας και της Υπερκαρπαθίας– και των περιοχών στα ανατολικά της χώρας. Η δυτική Ουκρανία είναι η πραγματική Ουκρανία σύμφωνα με τον Σολζενίτσιν. Εντωμεταξύ, πίστευε ότι η ανατολική Ουκρανία (και η χερσόνησος της Κριμαίας, η οποία δόθηκε στην Ουκρανία το 1954) έχει τόσο μεγάλο ρωσόφωνο πληθυσμό που δεν έπρεπε να είχε χωριστεί από τη Ρωσία εξαρχής. Ο Σολζενίτσιν θεωρούσε ότι η διάλυση της Σοβιετικής Ένωσης, αν και ήταν θετική εξέλιξη επειδή σήμανε το τέλος του κομμουνισμού στη Ρωσία, ήταν επίσης καταστροφική διότι απομόνωσε περισσότερους από τριάντα εκατομμύρια Ρώσους σε χώρες εκτός του σύγχρονου ρωσικού κράτους – της πατρίδας τους. Ήταν σαν να έχαναν τα άκρα τους για να σώσουν την καρδιά τους. Ο Πούτιν, ωστόσο, όπως είναι γνωστό έχει χαρακτηρίσει την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης ως τη μεγαλύτερη γεωπολιτική καταστροφή του εικοστού αιώνα. Επιπλέον, φαίνεται να πιστεύει αφενός ότι το σύγχρονο κράτος της Ουκρανίας ήταν μια λάθος επινόηση και αφετέρου ότι πρέπει να υπερασπίσουν τα συμφέροντα των ρωσόφωνων στο εξωτερικό, καθώς επίσης ότι οι Ουκρανοί και οι Ρώσοι είναι ουσιαστικά ο ίδιος λαός: για εκείνον, οι Ουκρανοί είναι απλώς «Μικροί Ρώσοι». Αυτό φαίνεται να έρχεται σε αντίθεση με την άποψη του Σολζενίτσιν ότι «αν θέλετε να είστε ανεξάρτητοι, προχωρήστε», αλλά αυτός ο σεβασμός για την αυτονομία κρύβει μια άλλη πλευρά του μεγάλου Ρώσου υπερασπιστή της ελευθερίας: ήταν συναισθηματικά προσκολλημένος στον ουκρανικό λαό και θεωρούσε θλιβερή κάθε φιλοδοξία του για αυτονομία από τους Ρώσους. Ρώσος φρουρός μπροστά από το πορτρέτο του Σολζενίτσιν κατά τη διάρκεια της τελετής αποχαιρετισμού στο κτίριο της Ρωσικής Ακαδημίας Επιστημών στη Μόσχα στις 5/8/2008, την παραμονή της κηδείας του συγγραφέα. © ΑΠΕ- ΜΠΕ / EPA/YURI KOCHETKOV Όπως επισημαίνει ο Σέρχι Πλόχι[3], ο Σολζενίτσιν ήταν ο ανεπίσημος ηγέτης της διανόησης τους ρωσικού εθνικισμού. Στο έργο του Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ θρηνούσε για το γεγονός ότι «κατά την περίοδο του Κιέβου-Ρως αποτελούσαμε έναν ενιαίο λαό, αλλά από τότε έχει διαλυθεί, και για αιώνες οι ζωές, οι συνήθειες και οι γλώσσες μας πήραν διαφορετικές κατευθύνσεις». Αλλού γράφει για το ζήτημα της αποχώρησης της Ουκρανίας: «Αφήστε τους να ζήσουν και να το δοκιμάσουν μόνοι τους. Σύντομα θα καταλάβουν ότι δεν μπορούν να λυθούν όλα τα προβλήματα με την απόσχιση». Ήταν αισιόδοξος ότι οι Ουκρανοί θα έβλεπαν σύντομα το φως και θα αναγνώριζαν ότι μοιράζονταν το ίδιο πεπρωμένο με τους Ρώσους. Η μητέρα του Σολζενίτσιν ήταν από την Ουκρανία. Στις 24 Μαΐου 2009, ένα χρόνο μετά τον θάνατο του Σολζενίτσιν, ο Πούτιν επισκέφθηκε το μοναστήρι Ντονσκόι στη Μόσχα, όπου είναι θαμμένος ο συγγραφέας, και κατέθεσε λουλούδια στον τάφο του[4]. Ο Πούτιν επισκέφθηκε επίσης τον τάφο του στρατηγού Αντόν Ντενίκιν, στρατιωτικού ηγέτη του Λευκού Στρατού στον Ρωσικό Εμφύλιο Πόλεμο[5]. Σε συνέντευξη που έδωσε την ίδια μέρα στη δημοσιογράφο Λαρίσα Καφτάν, ο Πούτιν επικαλέστηκε τα ημερολόγια του Ντενίκιν: «Ο Ντενίκιν συζητά για τη Μεγάλη και τη Μικρή Ρωσία, την Ουκρανία. Γράφει ότι κανείς δεν πρέπει να αναμιχθεί στις μεταξύ μας σχέσεις· αυτό πάντα ήταν μια υπόθεση που αφορούσε την ίδια τη Ρωσία». Στα ημερολόγιά του, ο Ντενίκιν ανέφερε ότι: «Καμία Ρωσία, αντιδραστική ή δημοκρατική, δημοκρατική ή αυταρχική, δεν θα επιτρέψει ποτέ την απόσχιση της Ουκρανίας. Η ανόητη, αβάσιμη και οξυμένη από εξωτερικούς παράγοντες διαμάχη μεταξύ της Μοσχοβίτικης Ρωσίας και της Ρωσίας του Κιέβου είναι μια εσωτερική μας διαμάχη, που δεν αφορά κανέναν άλλο, και θα επιλυθεί από εμάς τους ίδιους». Όσοι στη Δύση κατηγορούν το ΝΑΤΟ για την παρούσα σύγκρουση, είτε το δέχονται είτε όχι, επαναλαμβάνουν τη ρωσική εθνικιστική προπαγάνδα, θεωρώντας τη σύγκρουση ως μια εσωτερική διαμάχη που επιδεινώνεται από εξωτερικές δυτικές δυνάμεις. Τον Δεκέμβριο του 2018, δύο χρόνια μετά τον εορτασμό του πρίγκιπα Βλαδίμηρου των Ρως του Κιέβου, ο Πούτιν αποκάλυψε ένα μνημείο στη Μόσχα προς τιμήν του Σολζενίτσιν, για να τιμήσει την 100ή επέτειο από τη γέννηση του συγγραφέα[6]. Η χήρα του Σολζενίτσιν ήταν και πάλι παρούσα. Ο Πούτιν τον εξήρε ως μεγάλο πατριώτη. Ακόμη και στην εξορία, «δεν επέτρεψε σε κανέναν να μιλήσει με περιφρόνηση και κακία για την πατρίδα του». Ο Πούτιν πρόσθεσε ότι «εναντιωνόταν σε κάθε έκφραση Ρωσοφοβίας». Για τον Πούτιν, όπως είδαμε, η υπεράσπιση του ρωσικού έθνους σημαίνει την ενσωμάτωση της Ουκρανίας· για εκείνον αποτελεί θεμελιώδες μέρος του ρωσικού σώματος. Αλλά τι πιστεύουν οι Ουκρανοί; Σύμφωνα με μια δημοσκόπηση του CNN[7] λίγο πριν την εισβολή, τα δύο τρίτα των Ουκρανών διαφωνούσαν με τη θέση ότι οι Ουκρανοί και οι Ρώσοι είναι ένας λαός. Σε καμία περιοχή και σε καμία ηλικιακή ομάδα δεν υπάρχει πλειοψηφία των Ουκρανών που να απαντά ότι αυτοί και οι Ρώσοι είναι ένας λαός. Ακόμη και στην περιοχή της ανατολικής Ουκρανίας, με τον μεγάλο ρωσόφωνο πληθυσμό της, μόνο το 45% υποστήριζε ότι οι Ρώσοι και οι Ουκρανοί είναι ένας λαός. Όσον αφορά το πιο επιτακτικό ζήτημα σχετικά με το αν η Ρωσία και η Ουκρανία πρέπει να είναι μία χώρα, τα στοιχεία είναι ακόμη πιο σαφή. Περίπου το 85% των Ουκρανών δήλωνε ότι πρέπει να είναι δύο ξεχωριστές χώρες, ενώ μόνο το 18% των κατοίκων της ανατολικής Ουκρανίας δήλωνε ότι πρέπει να είναι μία ενιαία χώρα. Νομίζω ότι η βαρβαρότητα του Πούτιν –οι βομβαρδισμοί αμάχων και η καταστροφή παιδικών νοσοκομείων– έχει ενισχύσει την αναγκαιότητα της υπεράσπισης της κυριαρχίας της Ουκρανίας. Η Ουκρανία είναι μια χώρα με πολύπλοκο παρελθόν. Αυτό αντικατοπτρίζεται στις θρησκείες της, την εβραϊκή, την ορθόδοξη και την καθολική, στο γεγονός ότι τμήματα της χώρας κάποτε κυβερνούνταν από τη Ρωσική Αυτοκρατορία, άλλα από το Βασίλειο της Πολωνίας και άλλα από την Αυστροουγγρική Αυτοκρατορία· καθώς και στην πραγματικότητα του σημερινού ουκρανόφωνου και ρωσόφωνου πληθυσμού της. Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η χώρα υπέστη τόσο μεγάλες καταστροφές από τη ναζιστική Γερμανία και τη Σοβιετική Ένωση, που ο ιστορικός Τίμοθι Σνάιντερ την περιγράφει, μαζί με μεγάλο μέρος της Ανατολικής Ευρώπης και των κρατών της Βαλτικής, ως μία από τις «αιματοβαμμένες χώρες». Ο πρόεδρος της Ουκρανίας Βολοντίμιρ Ζελένσκι είναι Εβραίος από ρωσόφωνη οικογένεια, οι πρόγονοι του οποίου υπηρέτησαν στον Κόκκινο Στρατό και εξοντώθηκαν στο Ολοκαύτωμα. Ο Βολοντίμιρ είναι η ουκρανική εκδοχή του ονόματος του Βλαδίμηρου. Ο Ζελένσκι έχει το ίδιο όνομα με τον Πούτιν, τον ιερό Μεγάλο Πρίγκιπα των Ρως του Κιέβου. Αλλά οι βαθιές ιστορικές και πολιτισμικές σχέσεις δεν συνεπάγονται αδιαίρετο χαρακτήρα. Όλες οι χώρες είναι πολύπλοκες, αλλά όλες οι χώρες παραμένουν χώρες. Η Ουκρανία δεν είναι περιοχή της Ρωσίας. Και οι Ουκρανοί και οι Ρώσοι δεν είναι ο ίδιος λαός. Σε αυτό το θέμα, ο Πούτιν και ο Σολζενίτσιν έχουν άδικο και ο Ζελένσκι έχει δίκιο. Υπάρχει μια λέξη για να περιγράψουμε την κατάσταση όπου μια ομάδα ανθρώπων ισχυρίζεται ότι μια άλλη ομάδα τούς ανήκει, ακόμη και όταν αυτή η τελευταία διεκδικεί την ανεξαρτησία της: ιμπεριαλισμός. © 2025 Tomiwa Owolade / Engelsberg Ideas — Μετάφραση: Μιμή Βασιλάκη Το άρθρο δημοσιεύθηκε στο Engelsberg Ideas, στις 18 Μαρτίου 2022. [1] https://tinyurl.com/4ssdum3v [2] https://tinyurl.com/yprp2kte [3] Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του S.M. Plokhy, Γιάλτα: Το τίμημα της ειρήνης, μτφρ. Πέτρος Γεωργίου, Πατάκη, 2020 [Yalta: The Price of Peace, 2010]. [4] https://tinyurl.com/mak276em [5] https://tinyurl.com/2kxymyj4 [6] https://tinyurl.com/57f5pkx8 [7] https://tinyurl.com/2s387jnu

Ο Σολζενίτσιν, ο Πούτιν και οι ιστορικοί μύθοι που τροφοδοτούν τον ρωσικό ιμπεριαλισμό

Σύνδεση