Μεταξύ δυτικόφιλων και σλαβόφιλων: η αναζήτηση της ψυχής της Ρωσίας

Η ρωσική ταυτότητα διαμορφώνεται από τη λογοτεχνία της, ίσως περισσότερο από οποιαδήποτε άλλη μεγάλη παγκόσμια δύναμη. Τα επιχειρήματα που υποστηρίζουν οι μεγάλοι συγγραφείς της έχουν απήχηση και στο παρόν. Ο λόγος του ρομαντικού εθνικισμού που ασχολείται με ουσιοκρατικές κατηγορίες όπως ο εθνικός χαρακτήρας, η ψυχή ή η αποστολή δείχνει σήμερα εντυπωσιακά παρωχημένος. Η σύγχρονη πανεπιστημιακή κοινότητα θεωρεί σε μεγάλο βαθμό αυτές τις έννοιες ως ιστορικές εκδηλώσεις πολιτισμικά κατασκευασμένων ταυτοτήτων. Ωστόσο, οι ιδεολογίες που βασίζονται στην πνευματική κληρονομιά του ρομαντικού εθνικισμού είναι ζωντανές και ανερχόμενες στη σύγχρονη Ρωσία, η οποία για άλλη μια φορά επανεξετάζει την αυτοκρατορική της κληρονομιά και προσπαθεί να οικοδομήσει ένα νέο έθνος-κράτος πάνω σε θεμέλια που εξακολουθούν να είναι ασαφή τόσο για την πλειονότητα του πληθυσμού όσο και για την πνευματική και πολιτική ελίτ. Οι συζητήσεις για τη «θέση της Ρωσίας στον κόσμο», το «ιστορικό της πεπρωμένο», τη «μοναδική πνευματικότητά» της και τα σχετικά πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα της «καθυστέρησής» της σε σχέση με τη Δύση, που ξεκίνησαν τη δεκαετία του 1830 κατά τη διάρκεια της περιβόητης διένεξης μεταξύ των δυτικοφρόνων και των σλαβόφιλων, όχι μόνο συνεχίζονται στον 21ο αιώνα, αλλά έχουν στην πραγματικότητα ενταθεί. Ένας από τους πιο ισχυρούς μηχανισμούς για τη διαιώνιση αυτού του διαλόγου βρίσκεται στη ρωσική λογοτεχνία. Μετά τον Αλεξάντρ Γκέρτσεν, έγινε κοινοτοπία να υποστηρίζει κανείς ότι σε μια χώρα που στερείται οποιασδήποτε μορφής πολιτικής εκπροσώπησης, ανεξάρτητου δικαστηρίου ή ελεύθερου Τύπου, η λογοτεχνία και η λογοτεχνική κριτική γίνονται το κύριο πεδίο για δημόσιες συζητήσεις και το επίκεντρο των εθνικών ελπίδων και προσδοκιών. Επιπλέον, σε μια χώρα όπου όλες οι πολιτικές, θρησκευτικές και ιδεολογικές συνέχειες διακόπτονταν τακτικά, η λογοτεχνία παρέμενε ο μόνος εθνικός θεσμός που διατήρησε το κύρος του και, με τη μερική εξαίρεση των αρχών της δεκαετίας του 1920, πάντα αντιμετωπιζόταν με σεβασμό και εκτίμηση. Ένας εθνικισμός γραμμάτων Για σχεδόν δύο αιώνες, η μεγάλη παράδοση της ρωσικής λογοτεχνίας χαράχθηκε στη μνήμη γενεών Ρώσων μέσω του σχολικού προγράμματος. Η παράδοση αυτή εμφανίστηκε τη δεκαετία του 1830, ταυτόχρονα με τη γέννηση του ρομαντικού εθνικισμού στη Ρωσία, και στο πλαίσιο της ρομαντικής εξύμνησης της λογοτεχνίας ως ενσάρκωσης του εθνικού πνεύματος και κύριου μέσου εθνικής αυτοέκφρασης και αυτοσυντήρησης. Ενώ ο ρομαντικός εθνικισμός έφερε τον λογοτεχνικό κανόνα στο επίκεντρο της εθνικής κουλτούρας, ο κανόνας αυτός διαιώνισε το μήνυμα και την γοητεία του ρομαντικού εθνικισμού για τις επόμενες δεκαετίες. Αυτή η διπλή επίδραση αντανακλάται μέχρι και σήμερα. Ο ρομαντικός εθνικισμός ξεκίνησε στα τέλη του 18ου αιώνα στη Γερμανία ως ιδεολογία της εθνικής επανένωσης, η οποία διατυπώθηκε αρχικά σε πολιτισμικό επίπεδο και στη συνέχεια μεταφέρθηκε στην πολιτική σφαίρα. Η έννοια του έθνους ως λαϊκής κοινότητας όπως την προσδιορίζει ο Χέρντερ τόνιζε τον ρόλο της λαογραφίας, της γλώσσας και της λογοτεχνίας ως εκφράσεων της εθνικής ψυχής και της ενωτικής δύναμης που, παρά τον πολιτικό κατακερματισμό της Γερμανίας, μπορούσε, πρώτα απ’ όλα, να χρησιμεύσει ως απόδειξη της ύπαρξης ενός γερμανικού έθνους. Αυτή η ιδεολογία θεσμοθέτησε τον ρόλο του εθνικού ποιητή ως ενσάρκωση του εθνικού πνεύματος. Στη Γερμανία, ο Γκαίτε σταδιακά έγινε ένας τέτοιος καθολικά αναγνωρισμένος θεσμός, παρά το γεγονός ότι ο ίδιος πάντα αρνιόταν να υιοθετήσει εθνικιστικές φιλοδοξίες και γλωσσικό πατριωτισμό (sprachpatriotismus). Η αντίληψη του έθνους ως οργανικής ενότητας ήταν ειδικά προσανατολισμένη στην αντιστάθμιση της γαλλικής πολιτισμικής ηγεμονίας που υπονοούσε η κουλτούρα του Διαφωτισμού. Περιττό να πούμε ότι η πολιτική και πολιτιστική κατάσταση στη Ρωσία δεν θα μπορούσε να είναι πιο διαφορετική. Σε αντίθεση με την κατακερματισμένη Γερμανία, η Ρωσία ήταν μια συγκεντρωτική, πολυεθνική αυτοκρατορία, η οποία κατά τις πρώτες δεκαετίες του 19ου αιώνα απέκτησε άνευ προηγουμένου πολιτικό κύρος και στρατιωτική δύναμη. Ωστόσο, πολλοί πολιτικοί, κοινωνικοί και πολιτιστικοί παράγοντες κατέστησαν τη Ρωσία και τους διανοούμενούς της ιδιαίτερα δεκτικούς στη νέα και μοντέρνα ιδεολογία που εμφανίστηκε στη Γερμανία και εξαπλώθηκε γρήγορα σε όλη την Ευρώπη. Η Δύση – υπέρ ή κατά; Από τις αρχές του 18ου αιώνα, όταν, μετά τις μεταρρυθμίσεις του Μεγάλου Πέτρου, η Ρωσία αναδείχθηκε για πρώτη φορά μεγάλη ευρωπαϊκή δύναμη και μέλος της ευρωπαϊκής κοινότητας, η θέση της Ρωσίας απέναντι στην Δύση έγινε ένα ενοχλητικό ζήτημα για την ελίτ της. Η αρχική αντίληψη αυτού του προβλήματος ήταν σχετικά ήπια. Γενικά εθεωρείτο ότι η Ρωσία ήταν καθυστερημένη σε σύγκριση με τις δυτικές χώρες, αλλά ως «νέα χώρα» είχε τον χρόνο με το μέρος της και γρήγορα θα κάλυπτε τη διαφορά. Οι σλαβικές μιμήσεις των δυτικών τρόπων γενικά χλευάζονταν και καταδικάζονταν, αλλά η ανάγκη της Ρωσίας να πάρει μαθήματα από τις πιο προηγμένες χώρες παρέμενε αδιαμφισβήτητη, τουλάχιστον μέχρι την εποχή της Γαλλικής Επανάστασης και, με εξαίρεση τον φανατικό πατριωτισμό του Σισκόφ[1] και των οπαδών του, και μετά από αυτήν. Μόνο μετά τους Ναπολεόντειους Πολέμους και την εξέγερση των Δεκεμβριστών το 1825, όταν, για να χρησιμοποιήσω την έκφραση που επινόησε ο Νίκολας Ριαζανόφσκι[2], οι τρόποι του ρωσικού κράτους και της ρωσικής κοινωνίας άρχισαν να διαχωρίζονται, αυτή η αισιόδοξη και λίγο-πολύ καθολική προοπτική έδωσε τη θέση της σε ένα σύνολο διαφορετικών και αντικρουόμενων ιδεολογιών. Είναι ευρέως γνωστό ότι η διαμάχη για το ιστορικό πεπρωμένο της Ρωσίας ξεκίνησε με τη δημοσίευση της λεγόμενης Πρώτης Φιλοσοφικής Επιστολής του Πιότρ Τσααντάγιεφ[3] το 1836. Οι μελετητές εξακολουθούν να διαφωνούν για το πώς αυτό το υπερβολικό και αντιφατικό κείμενο, που γράφτηκε αρχικά στα γαλλικά, μπόρεσε να γλιτώσει από την αυστηρή λογοκρισία της τσαρικής Ρωσίας. Ο Τσααντάγιεφ απέδωσε όλα τα κακά της ρωσικής ιστορίας στη μοιραία επιλογή της θρησκείας. Σύμφωνα με τον ίδιο, ο Ανατολικός Χριστιανισμός απομόνωσε τη Ρωσία τόσο από τη Δύση όσο και από τον ισλαμικό Ανατολικό κόσμο και την άφησε σε ένα πολιτισμικό κενό: Δεν ανήκουμε σε καμία από τις μεγάλες οικογένειες της ανθρώπινης φυλής· δεν ανήκουμε ούτε στη Δύση ούτε στην Ανατολή, και δεν διαθέτουμε τις παραδόσεις καμίας από τις δύο. Βρισκόμαστε, όπως λέγεται, έξω από τον χρόνο· η οικουμενική παιδεία της ανθρωπότητας δεν μας έχει αγγίξει. Ο Τσααντάγιεφ επέμενε ότι η Ρωσία ως έθνος και κράτος δεν είχε καμία ιστορία απολύτως και, επιπλέον με πιο απίστευτο τρόπο, ισχυριζόταν ότι η Δυτική Ευρώπη, ακόμη και μετά τη Μεταρρύθμιση και τη Γαλλική Επανάσταση (στην Επιστολή του δεν ανέφερε ποτέ κανένα από αυτά τα ιστορικά γεγονότα), αποτελούσε παράδειγμα πνευματικής ενότητας βασισμένης στον Καθολικισμό. Ωστόσο, τόσο το αναγνωστικό κοινό όσο και οι Αρχές έλαβαν πολύ σοβαρά τα επιχειρήματά του, καθώς ήταν ο πρώτος που αμφισβήτησε ανοιχτά το δόγμα της Ορθοδοξίας-Αυτοκρατορίας-Εθνικότητας. Αυτό το δόγμα, που διαμορφώθηκε από τον υπουργό Παιδείας Σεργκέι Ουβάροφ, είχε καθιερωθεί έως τότε ως η επίσημη ιδεολογία της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Όριζε την ρωσική εθνικότητα ως την πίστη στα δόγματα της κυρίαρχης εκκλησίας και στην υπάρχουσα πολιτική τάξη, τους θεσμούς που, σύμφωνα με τους ιδεολόγους της Ορθοδοξίας-Αυτοκρατορίας-Εθνικότητας, έσωσαν τη Ρωσία από την παρακμή που είχε ήδη βίωνε η Δύση. Το περιοδικό που δημοσίευσε την Επιστολή του Τσααντάγιεφ έκλεισε, ο εκδότης του εξορίστηκε και ο Τσααντάγιεφ κηρύχθηκε επίσημα παράφρων και του απαγορεύτηκε για πάντα να δημοσιεύει τα έργα του. Ωστόσο, η δημοσίευση της Επιστολής του προκάλεσε μια έκρηξη εθνικής αυτοκριτικής. Δυτικόφιλοι κατά Σλαβόφιλων Οι αντιδράσεις σε αυτήν βοήθησαν στον καθορισμό των κύριων τάσεων που κυριάρχησαν στη ρωσική πολιτική σκέψη μέχρι σήμερα –οι λεγόμενοι δυτικόφιλοι και σλαβόφιλοι. Οι πρώτοι θεωρούσαν τις μεταρρυθμίσεις του Πέτρου ως ένα ημιτελές έργο. Η αφομοίωση των δυτικών ηθών και πολιτιστικών κανόνων από την μορφωμένη ελίτ έπρεπε να ακολουθηθεί από την υιοθέτηση δυτικών πολιτικών θεσμών, με σημαντικότερους την κοινοβουλευτική δημοκρατία, την ισότητα ενώπιον του νόμου, το νομικό σύστημα και την ελευθερία του Τύπου. Μόνο με την ολοκλήρωση της διαδικασίας του εκδυτικισμού θα μπορούσε η Ρωσία να ανταγωνιστεί τελικά τους ευρωπαίους γείτονές της – όχι μόνο στρατιωτικά, αλλά και οικονομικά, πολιτικά και πολιτιστικά. Αντίθετα, οι σλαβόφιλοι πίστευαν στον Sonderweg (ιδιαίτερο δρόμο) της Ρωσίας, βασισμένο στην προ-Πέτρου ιστορική κληρονομιά της: την μοναδική πνευματικότητα και την κοινοτική θρησκευτικότητα (sobornost). Σύμφωνα με τους σλαβόφιλους, η Ρωσία έπρεπε να απορρίψει τον ακατάλληλο εκδυτικισμό και να επιστρέψει στις πραγματικές αγροτικές και ορθόδοξες ρίζες της. O Γκόγκολ σε δημόσια ανάγνωση του έργου του Ο Επιθεωρητής. Διακρίνονται οι Μ.Σ. Στσέπκιν, Π.Μ. Σαντόφσκι, η οικογένεια του Κ.Σ. Ακσάκοφ, ο Σ.Π. Σεβίρεφ και ο Ι.Σ. Τουργκένιεφ. Έτσι, το γενικό φάσμα των ιδεολογικών θέσεων σχετικά με την αποστολή της Ρωσίας και τις σχέσεις της με τη Δύση μπορεί να συστηματοποιηθεί με βάση τις απαντήσεις που έδωσαν οι υποστηρικτές κάθε ιδεολογίας σε δύο βασικά ερωτήματα: αν η Ρωσία μπορεί να συγκριθεί με τη Δύση ή έχει τις δικές της μοναδικές μορφές ανάπτυξης· και αν οι παραδόσεις και τα έθιμα της Ρωσίας είναι ανώτερα ή κατώτερα από τα Δυτικά. Αυτή η επιλογή ιδεολογικών εναλλακτικών εξακολουθεί να διαμορφώνει τον πολιτικό διάλογο στη Ρωσία. Το πιο σημαντικό πράγμα που έχει αλλάξει από την εποχή του ρομαντικού εθνικισμού είναι ο ορισμός της Δύσης. Ενώ στη δεκαετία του 1830 αυτή η έννοια χρησιμοποιούνταν λίγο-πολύ ως συνώνυμο της Ευρώπης, τώρα σημαίνει κυρίως τις ΗΠΑ, οι οποίες αντικατέστησαν τη Γαλλία ως ενσάρκωση των δυτικών αξιών και συμπεριφορών. (Η άλλη σημαντική αλλαγή είναι η εμφάνιση του Ευρασιατισμού – του ιδεολογικού κινήματος που δεν θεωρεί τη Ρωσία ούτε μέρος της Ευρώπης, ούτε ξεχωριστό πολιτισμό, αλλά την εντάσσει στην ευρύτερη κοινότητα των ανατολικών εθνών· ωστόσο, αυτή η ιδεολογική τάση δεν βρήκε ποτέ απήχηση στο συλλογικό φαντασιακό και, ούτως ή άλλως, υπερβαίνει τον σκοπό αυτού του άρθρου). Φυσικά, το πεδίο της δημόσιας συζήτησης ήταν, στην καλύτερη περίπτωση, ασύμμετρο. Οι υποστηρικτές της επίσημης ιδεολογίας όχι μόνο είχαν στη διάθεσή τους όλα τα κανάλια διάδοσης των ιδεών τους, αλλά μπορούσαν και να ελέγχουν την έκφραση αντιφατικών απόψεων μέσω της λογοκρισίας και της άμεσης καταστολής. Αντίθετα, οι αντίπαλοί τους έπρεπε να βασίζονται σε προφορικές συζητήσεις σε κλειστούς κύκλους και σαλόνια, χρησιμοποιώντας χειρόγραφα, υπαινιγμούς και αμφισημίες σε δημοσιευμένα κείμενα. Ο κύριος ρόλος εδώ ανήκε αναπόφευκτα στη λογοτεχνία και τις ερμηνείες της. Η ρωσική έκσταση του Γκόγκολ Οι λογοτεχνικοί κριτικοί διαδραμάτισαν καθοριστικό ρόλο στις πρώτες ανοιχτές αντιπαραθέσεις σχετικά με την αποστολή της Ρωσίας ως έθνους, οι οποίες επικεντρώθηκαν στην ερμηνεία ενός λογοτεχνικού έργου, συγκεκριμένα του μυθιστορήματος Νεκρές ψυχές (1842) του Νικολάι Γκόγκολ. Στο βιβλίο του, ο Γκόγκολ προσπάθησε να επιλύσει τη διαμάχη μεταξύ των δυτικόφιλων και των σλαβόφιλων. Όπως ήταν αναμενόμενο, και οι δύο ομάδες τον θεωρούσαν υποστηρικτή της θέσης τους και διαφωνούσαν ως προς το αν το μυθιστόρημα έπρεπε να αναγνωσθεί ως μια αποθέωση ή ως μια σφοδρή καταδίκη της Ρωσίας. Όπως τα περισσότερα μεγάλα έργα τέχνης, οι Νεκρές ψυχές επέτρεπαν αντιφατικές ερμηνείες, ειδικά καθώς ο Γκόγκολ δημιούργησε μια πρωτότυπη και ιδιόμορφη εκδοχή του ρωσικού εξαιρετισμού, η οποία δεν έχει χάσει την γοητεία της και παραμένει δημοφιλής πέρα από τα ιδεολογικά σύνορα για περισσότερο από ενάμιση αιώνα. Ο Γκόγκολ απεικόνισε τη Ρωσία ως μια χώρα με βαθιά ελαττώματα, αλλά ήταν επίσης πεπεισμένος ότι αυτό το έθνος νεκρών ψυχών δικαιούται κάποιο είδος μυστικιστικής αναγέννησης, όχι παρά την δυστυχία και την απελπιστική αμαρτωλότητά της, αλλά ακριβώς εξαιτίας αυτών. Οι θρησκευτικές ρίζες αυτής της ιδέας είναι προφανείς. Ο Ιησούς στα Ευαγγέλια επανέλαβε πολλές φορές ότι «οι έσχατοι έσονται πρώτοι». Ωστόσο, ο Γκόγκολ φαίνεται να είναι ο πρώτος συγγραφέας και στοχαστής που διάβασε αυτές τις διδασκαλίες στο πλαίσιο του ρομαντικού εθνικισμού και τις εφάρμοσε όχι σε μεμονωμένα άτομα, αλλά στο έθνος ως οργανικό σύνολο. Στο τέλος του πρώτου μέρους τού Νεκρές ψυχές, η τρόικα (τα τρία άλογα που τραβούν την άμαξα με την οποία ο απατεώνας Τσίτσικοφ και ο μεθυσμένος αμαξάς του Σελιφάν δραπετεύουν από την πόλη) μεταμορφώνεται σε εικόνα του έθνους που υπερέχει ενδόξως όλων των άλλων: Δεν είσαι λοιπόν, ω Ρωσία, πατρίδα μου, όπως η παράτολμη τρόικα που κανείς δεν μπορεί να προσπεράσει, έτσι που τρέχεις; Οι δρόμοι πετάνε σπίθες κάτω από τα πόδια σου, οι γέφυρες τρίζουν· όλα τα αφήνεις πίσω σου, όλα υποχωρούν. Ο θεατής στέκεται εντυπωσιασμένος από αυτό το θεϊκό θαύμα. Να είναι αστροπελέκι που έπεσε από τον ουρανό; … Ναι, η τρόικα πετάει στον αέρα – έτσι πετάς κι εσύ, Ρωσία, εμπνευσμένη από τον Θεό! Ω Ρωσία, πού κατευθύνεις την ορμή σου; Απάντησε! Αλλά δεν απαντά. Τα κουδούνια των αλόγων ηχούν με θαυμαστή μελωδία. Ο αέρας βουίζει μανιασμένος και οι ριπές ανέμου γίνονται καταιγίδα· Ρωσία, πετάς πέρα από όλα πάνω στη Γη [λαούς, βασίλεια και αυτοκρατορίες]· και όλα τα έθνη σε κοιτάζουν με ζηλοτυπία καθώς παραμερίζουν ανοίγοντάς σου τον δρόμο! Το πρώτο μέρος του έργου Νεκρές ψυχές επρόκειτο να διαδεχθούν άλλα δύο μέρη, τα οποία θα έδειχναν την ίδια τη διαδικασία αυτής της ονειρικής μεταμόρφωσης της Ρωσίας σε ιδανική κοινότητα και των κατοίκων της σε αρμονική κοινωνία. Οι νεκρές ψυχές του πρώτου μέρους επρόκειτο να βιώσουν μια ηθική αναγέννηση. Ο Γκόγκολ έγραψε το δεύτερο μέρος τού Νεκρές ψυχές δύο φορές και τις δύο φορές έκαψε το χειρόγραφο λόγω της δικής του δυσαρέσκειας και των ανάμικτων αντιδράσεων των πρώτων ακροατών του. Μετά τη δεύτερη αποτυχία του, σταμάτησε να τρώει και πέθανε πριν να ξεκινήσει καν το τρίτο μέρος. Ρώσοι μελετητές έχουν δείξει εδώ και καιρό ότι το γενικό σχέδιο του μυθιστορήματος, ή του «ποιήματος», όπως ο ίδιος ο Γκόγκολ προτιμούσε να το αποκαλεί, ήταν εμπνευσμένο από τη Θεία Κωμωδία του Δάντη. Το πρώτο μέρος που εκδόθηκε αντιστοιχούσε στην Κόλαση, το δεύτερο μέρος που κάηκε επρόκειτο να παίξει τον ρόλο του Καθαρτηρίου και το νοητό τρίτο μέρος, του Παράδεισου. Οι παραλληλισμοί μεταξύ των σχεδίων αυτών των δύο αριστουργημάτων της ευρωπαϊκής λογοτεχνίας είναι σαφείς και συνεπείς. Ωστόσο, η διαφορά μεταξύ τους δεν είναι λιγότερο εντυπωσιακή. Ο Δάντης έβαλε το ποιητικό του δεύτερο εγώ να ταξιδέψει μέσα από υπερβατικές σφαίρες από την Κόλαση στον Παράδεισο· ωστόσο, σε αντίθεση με τον Γκόγκολ, δεν οραματίστηκε ποτέ την άμεση μεταμόρφωση της Κόλασης σε Παράδεισο. Η τριλογία του Γκόγκολ έμεινε ημιτελής και, σε κάθε περίπτωση, το γενικό σχέδιο του «ποιήματός» του ήταν πιθανώς πολύ παράτολμο για να το συλλάβουν οι σύγχρονοι κριτικοί, η προσέγγιση των οποίων επηρεαζόταν από κομματικές διαμάχες και προκαταλήψεις. Ωστόσο, ο Γκόγκολ δεν ήταν ο μόνος που είχε αυτή την άποψη για το παρελθόν, το παρόν και το μέλλον της Ρωσίας. Είναι ενδιαφέρον ότι ο ίδιος ο Τσααντάγιεφ σκεφτόταν με παρόμοιο τρόπο. Το 1837, ένα χρόνο μετά τη μοιραία δημοσίευση της πρώτης Επιστολής, έγραψε το Η απολογία ενός τρελού, όπου επαναδιατύπωσε πλήρως τη θέση του. Ποτέ δεν θα μάθουμε τα ακριβή κίνητρα πίσω από αυτή την αλλαγή κατεύθυνσης. Ο Τσααντάγιεφ ίσως ήλπιζε να αποκαταστήσει την εικόνα του στα μάτια των Αρχών· ίσως είχε αλλάξει ειλικρινά την κοσμοθεωρία του ή, πράγματι, θεωρούσε τη νέα του θέση ως το λογικό αποτέλεσμα της παλιάς. Γνωρίζουμε μόνο ότι η Απολογία δεν οδήγησε σε καμία βελτίωση της κατάστασής του: παρέμεινε αδημοσίευτη και δεν έγινε άρση της απαγόρευσης του ονόματος του συγγραφέα. Σε κάθε περίπτωση, ο Τσααντάγιεφ στην Απολογία επέλεξε να μην αποκηρύξει την προηγούμενη αντιρωσική του διατριβή. Αντίθετα, υποστήριξε ότι οι περαιτέρω συλλογισμοί του για το ίδιο θέμα τον οδήγησαν αναπόφευκτα στο συμπέρασμα ότι η Ρωσία έχει το πιο λαμπρό μέλλον που μπορεί να φανταστεί κανείς: Αφού ήρθαμε μετά από άλλους, είναι καθήκον μας να είμαστε καλύτεροι από τους άλλους. … Έχω την προσωπική πεποίθηση ότι καλούμαστε να λύσουμε τα περισσότερα προβλήματα της κοινωνικής τάξης, να υλοποιήσουμε τις περισσότερες ιδέες των παλαιότερων κοινωνιών, να εκφράσουμε την άποψή μας για τα περισσότερα σοβαρά ζητήματα που απασχολούν την ανθρωπότητα. Αξίζει να σημειωθεί ότι, στο τέλος της Απολογίας ενός Τρελού, ο Τσααντάγιεφ στην πραγματικότητα αποκήρυξε τον Γκόγκολ, αντιπαραθέτοντας την καταδίκη της Επιστολής του του με την επιτυχία της κωμωδίας του Γκόγκολ Ο Επιθεωρητής, στην οποία παρουσιάζει τη χώρα του με εξίσου αμείλικτο τρόπο. Μπορεί κανείς να αισθανθεί ότι ο Τσααντάγιεφ έβλεπε στον Γκόγκολ τον κύριο αντίπαλό του στη συζήτηση για το ιστορικό πεπρωμένο και την οραματική αποστολή της Ρωσίας. Η Ρωσία επιστρέφει πίσω στο μέλλον Έτσι, στα τέλη της δεκαετίας του 1830 και στις αρχές της δεκαετίας του 1840, ο Τσααντάγιεφ και ο Γκόγκολ –ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο– δημιούργησαν το λογικό, ή μάλλον πέρα από την λογική, πρότυπο σύμφωνα με το οποίο τα κύρια πλεονεκτήματα της Ρωσίας εντοπίζονταν στην καθυστέρησή της, και οραματίστηκαν για τη χώρα τους το δραματικό άλμα μετασχηματισμού που μια μέρα θα της επέτρεπε να ηγηθεί της συμμαχίας των εθνών (concert of nations). Αυτή η ιδέα είχε πολλούς οπαδούς μεταξύ συγγραφέων και στοχαστών που κατά τα άλλα ήταν εντελώς διαφορετικοί μεταξύ τους. Οι περισσότεροι από αυτούς περίμεναν αυτή τη μεταμόρφωση να συμβεί το συντομότερο δυνατόν και φιλοδοξούσαν να γίνουν όχι μόνο προφήτες, αλλά και μάρτυρες μιας τέτοιας θαυματουργής αλλαγής. Το 1854, κατά τη διάρκεια του Κριμαϊκού Πολέμου, ο κορυφαίος σλαβόφιλος στοχαστής και ποιητής Αλεξέι Χομιακόφ έγραψε ένα ποίημα με τίτλο «Ρωσία» – μια παθιασμένη καταδίκη της χώρας του που, εκ πρώτης όψεως, δεν φαίνεται να ταιριάζει με τις εθνικιστικές του πεποιθήσεις: Δικαστήρια μαύρα από μαύρη ψευδαίσθηση, / Σηματοδοτημένα από τον ζυγό της σκλαβιάς, / Γεμάτα άθεες κολακείες, σάπια ψέματα / Και θανατηφόρα και ντροπιαστική τεμπελιά / Και κάθε είδους βρωμιά. Ωστόσο, αυτή η έκρηξη αγανάκτησης κατέληγε με την φαινομενικά απροσδόκητη, αλλά απολύτως προβλέψιμη, κραυγή: «Ω, ανάξια εκλογής / Εσύ είσαι εκλεκτή!». Αριστερά ο Αλεξάντρ Γκέρτσεν και δεξιά ο Νικολάι Τσερνισέφσκι. Οι αντίπαλοι του Χομιακόφ από την άλλη πλευρά του πολιτικού φάσματος δεν ήταν τόσο ενθουσιώδεις με τις βιβλικές αναφορές, αλλά ήταν απολύτως έτοιμοι να υιοθετήσουν την ίδια λογική. Ο μαχητικός δυτικόφρονων Νικολάι Τσερνισέφσκι πίστευε ότι το επαναστατικό πνεύμα των Ρώσων αγροτών θα έφερνε την άμεση απελευθέρωση και τελείωνε το διάσημο μυθιστόρημά του Τι να κάνουμε; (1863) με την περιγραφή της ιδανικής αρμονίας που θα έφερνε η νικηφόρα επανάσταση η οποία θα συνέβαινε μέσα σε δύο χρόνια από τη στιγμή που έγραφε το μυθιστόρημά του στη φυλακή. Ένας άλλος ριζοσπάστης, ο Αλεξάντρ Γκέρτσεν, ο οποίος παραδόξως εξυμνήθηκε από τον Ισαΐα Μπερλίν ως ένας από τους σπουδαιότερους ευρωπαίους φιλελεύθερους, απογοητεύτηκε βαθιά από την αστική Δύση και ασπάστηκε την ιδέα ότι οι παραδόσεις της αγροτικής κοινότητας έκαναν τη Ρωσία τον ιδανικό τόπο για τη μελλοντική σοσιαλιστική κοινωνία. Μεταξύ του τέλους του 19ου και των αρχών του 20ού αιώνα, αυτός ο τρόπος σκέψης καθόρισε τις διδασκαλίες των αποκαλούμενων «λαϊκιστών», αλλά ένας τόσο δηλωμένος αντίπαλος των λαϊκιστών όπως ο Λένιν επίσης επέμενε ότι η σοσιαλιστική επανάσταση δεν θα θριάμβευε στις πιο ανεπτυγμένες καπιταλιστικές χώρες, αλλά στις λιγότερο ανεπτυγμένες. Ως δογματικός μαρξιστής, ο Λένιν δεν μπορούσε να παραβλέψει ότι αυτή η ιδέα ερχόταν σε αντίθεση με το πνεύμα και το γράμμα του οικονομικού ντετερμινισμού που ισχυριζόταν ότι πρεσβεύει. Ωστόσο, η μαγεία του μετασχηματιστικού άλματος ήταν πιο ελκυστική για εκείνον από τη λογική του ορθόδοξου μαρξισμού. Οι απόψεις των ιδεολογικών αντιπάλων σχετικά με τη φύση και τον χαρακτήρα της μεταμόρφωσης που έπρεπε να βιώσει η Ρωσία μπορούσαν να είναι εντελώς διαφορετικές, αλλά οι περισσότεροι από αυτούς συμφωνούσαν ότι μια τέτοια μεταμόρφωση ήταν εξίσου δυνατή όσο και επιθυμητή και ήταν γοητευμένοι από την καθαρή διάσταση και το μέγεθός της. Αν ο Γκόγκολ πίστευε ότι η ρωσική τρόικα πουλιών θα μετέφερε τον Τσίτσικοφ από την Κόλαση στον Παράδεισο, αλλά δεν κατάφερε να βρει καλλιτεχνικά μέσα για να περιγράψει λεπτομερώς αυτό το ταξίδι, ο Ντοστογιέφσκι κατέστησε την περιγραφή της κίνησης της ανθρώπινης ψυχής μεταξύ του απόλυτου καλού και του απόλυτου κακού το σήμα κατατεθέν του. Στο πρώτο του σημαντικό μυθιστόρημα, Έγκλημα και τιμωρία, ο δολοφόνος τελικά γίνεται μάρτυρας και κατά την πνευματική του αναζήτηση καθοδηγείται από μια ιερή πόρνη. Στο τελευταίο του μυθιστόρημα, Οι Αδελφοί Καραμάζοφ, ο Ντμίτρι Καραμάζοφ ομολογεί: Αυτός ο άνθρωπος με υψηλό πνεύμα και καρδιά ξεκινά με το ιδανικό της Παναγίας και καταλήγει με το ιδανικό των Σοδόμων. Ακόμα πιο φοβερό είναι ότι ο άνθρωπος με το ιδανικό των Σοδόμων στην ψυχή του δεν αποκηρύσσει το ιδανικό της Παναγίας, και η καρδιά του μπορεί να καίει για το ιδανικό, να καίει πραγματικά, όπως στα χρόνια της νιότης και της αθωότητάς του. Ναι, ο άνθρωπος είναι ευρύς, πολύ ευρύς. Θα τον προτιμούσα πιο στενό. … Ο Θεός και ο Διάβολος μάχονται εκεί και το πεδίο της μάχης είναι η καρδιά του ανθρώπου. Ο Ντμίτρι μιλάει εδώ για τον «άνθρωπο» γενικά, αλλά τις περισσότερες φορές (μπορεί κανείς να βρει δεκάδες παραδείγματα στο ρωσικό Google) τα λόγια του παραποιούνται ως «ο Ρώσος άνθρωπος είναι ευρύς». Η ανάλυση του Ντοστογιέφσκι για την ανθρώπινη φύση ερμηνεύτηκε εκ νέου ως ανάλυση της «ρωσικής ψυχής». Ωστόσο, αυτή η ερμηνεία δεν φαίνεται να είναι εντελώς αντίθετη με τις προθέσεις του συγγραφέα, ο οποίος θεωρούσε τη ρωσική ψυχή ως την ιδανική ενσάρκωση της ανθρώπινης φύσης. Ο Ντοστογιέφσκι επέμενε ότι ο Ρώσος άνθρωπος ήταν αρκετά ευρύς για να κατανοήσει και να συμπεριλάβει στον κόσμο του όλες τις άλλες εθνικές ψυχές. Προς μια «πανανθρώπινη ενότητα» Αυτή η ιδέα εκφράστηκε πλήρως στο τελευταίο δοκίμιο του Ντοστογιέφσκι, το οποίο μπορεί να θεωρηθεί ως η διαθήκη του: η διάσημη ομιλία του για τον Πούσκιν που εκφώνησε στις εορταστικές εκδηλώσεις για τα εγκαίνια του μνημείου του Πούσκιν στη Μόσχα τον Ιούνιο του 1880, έξι μήνες πριν από τον θάνατό του. Εκείνη την εποχή, η θέση του Πούσκιν ως εθνικού ποιητή ήταν ήδη καθιερωμένη και, σύμφωνα με τις παραδόσεις του ρομαντικού εθνικισμού, ο Ντοστογιέφσκι έπρεπε να διατυπώσει συμπεράσματα σχετικά με την αποστολή του έθνους από τα έργα του μεγαλύτερου συγγραφέα του. Η ανάδειξη του μοναδικού κοσμοπολίτη Ρώσου ποιητή ως συμβόλου της «ρωσικής ταυτότητας» ήταν ένα δύσκολο εγχείρημα, αλλά ο Ντοστογιέφσκι βρήκε μια κομψή και ισχυρή λύση. Θεώρησε ότι η μοναδικότητα του Πούσκιν, και επομένως της Ρωσίας, συνίστατο στη εξαιρετική τους ικανότητα να κατανοούν τα άλλα έθνη καλύτερα από ό,τι τα ίδια τα έθνη κατανοούν τον εαυτό τους: [Υ]πήρξαν κολοσσιαίες καλλιτεχνικές μεγαλοφυΐες στις λογοτεχνίες της Ευρώπης – ο Σαίξπηρ, ο Θερβάντες, ο Σίλλερ. Αλλά δείξτε μου έστω μια από αυτές τις μεγαλοφυΐες που διέθετε τέτοια ικανότητα για οικουμενική ευαισθησία όπως ο δικός μας Πούσκιν. Αυτήν ακριβώς την ικανότητα, ικανότητα ολόκληρου του έθνους μας, εκείνος την μοιράζεται με τον λαό μας, και γι’ αυτό πάνω από όλα αναδείχθηκε εθνικός ποιητής μας. Ο σπουδαιότερος από τους Ευρωπαίους ποιητές δεν θα μπορούσε ποτέ να ενσαρκώσει με τόση δύναμη την ιδιοφυΐα ενός άλλου λαού, ακόμη και ενός γειτονικού του, ενσαρκώνοντας το πνεύμα του σε όλο το κρυφό του βάθος και όλη την λαχτάρα για την αποστολή του, όπως μπόρεσε ο Πούσκιν. Αυτή η ανάλυση έχει και μια σαφή πολιτική διάσταση – η χώρα που μπορεί να κατανοήσει όλες τις άλλες χώρες είναι ο φυσικός ηγέτης της διεθνούς τάξης. Η εξύμνηση της οικουμενικής ιδιοφυΐας του Πούσκιν γίνεται η ελάχιστα κεκαλυμμένη νομιμοποίηση των ιμπεριαλιστικών στόχων της Ρωσίας: Σίγουρα τότε στρεφόμασταν αμέσως προς την πλέον ζωτική επανένωση, προς την παγκόσμια ένωση! Όχι με πνεύμα εχθρότητας (όπως θα νόμιζε κανείς), αλλά με φιλικότητα και τέλεια αγάπη, δεχθήκαμε στην ψυχή μας τους ιδιοφυείς των ξένων εθνών, όλους εξίσου, χωρίς φυλετικές προτιμήσεις, προσπαθώντας από το πρώτο σχεδόν βήμα ενστικτωδώς να αίρουμε τις αντιθέσεις, να αμβλύνουμε τις διαφορές, να τις συγχωρούμε και να τις συμφιλιώνουμε, … [Το όραμά μας είναι η ανοικοδόμηση της παγκόσμιας και πανανθρώπινης ένωσης ανάμεσα σε όλες τις οικογένειες της αρίας φυλής]. Το πεπρωμένο μας είναι η οικουμενικότητα, η οποία δεν κερδίζεται με το σπαθί, αλλά με τη δύναμη της αδελφοσύνης και την αδελφική μας προσπάθεια να επανενώσουμε την ανθρωπότητα. Ποια είναι η δύναμη του πνεύματος του ρωσικού έθνους, αν όχι να βάλλει μακράν και εύστοχα προς τους τελικούς στόχους της οικουμενικότητας και της πανανθρώπινης ενότητας; Ο Ντοστογιέφσκι γνώριζε ότι η Ρωσία ήταν φτωχή και καθυστερημένη και δεν περίμενε να γίνει ευημερούσα και ανεπτυγμένη στο άμεσο μέλλον. Αντ’ αυτού, επέλεξε να παραθέσει τα λόγια ενός άλλου σπουδαίου Ρώσου ποιητή και μαχητικού θιασώτη της αυτοκρατορίας, του Φιόντορ Τιούτσεφ: «Αυτή η φτωχή γη που ο Χριστός διέσχισε με ευλογία, φορώντας τα ρούχα ενός δουλοπάροικου. Γιατί λοιπόν να μην δεχθούμε την τελευταία του λέξη;», κατέληξε ο Ντοστογιέφσκι. Οι έσχατοι έμελλε να γίνουν και πάλι πρώτοι. Πορτρέτο του Πιότρ Γιακόβλεβιτς Τσααντάγιεφ από τον Μαρί-Αλεξάντρ Μενύ Αλόφ. IRLI. Η ρωσική λογοτεχνία έπαιξε σημαντικό, αν όχι καθοριστικό ρόλο στη διαμόρφωση του διαλόγου για τον ρωσικό εξαιρετισμό, τόσο αρνητικό όσο και θετικό. Ωστόσο, η ίδια η ρωσική λογοτεχνία ήταν κατά κύριο λόγο ένας ευρωπαϊκός πολιτιστικός θεσμός, ο οποίος υιοθετήθηκε στη Ρωσία στη παρούσα του μορφή κατά τη διάρκεια των μεταρρυθμίσεων του εξευρωπαϊσμού του 18ου αιώνα. Η ρωσική λογοτεχνία βασιζόταν σε ευρωπαϊκά σχήματα, αλλά διαδραμάτισε στην εθνική ζωή έναν ρόλο που δεν είχε ποτέ στις δυτικές χώρες. Έτσι, έγινε εξίσου απόλυτα προσιτή και εγγενώς εξωτική για το ευρωπαϊκό κοινό και συνέβαλε στη δημιουργία, τόσο εντός της Ρωσίας όσο και στο εξωτερικό, της εικόνας μιας χώρας που βρίσκεται ταυτόχρονα και μέσα και έξω από την Ευρώπη. Για περισσότερο από έναν αιώνα, τόσο οι Ρώσοι όσο και οι Δυτικοί αναγνώστες, ακολουθώντας τις αρχές του ρομαντικού εθνικισμού, εξερευνούσαν τα «σκοτεινά βάθη» (όπως τα περιέγραψε ο Μίλαν Κούντερα) του Ντοστογιέφσκι και των ομοίων του, προκειμένου να βρουν απαντήσεις για τη Ρωσία, την ψυχή της, τον εθνικό της χαρακτήρα και την αποστολή της. Τα αποτελέσματα αυτής της αναζήτησης μπορεί να μην ήταν απολύτως αξιόπιστα, αλλά η διαδικασία ήταν πάντοτε ενδιαφέρουσα και ανταποδοτική. © Andrei Zorin / Engelsberg Ideas — Μετάφραση-σημειώσεις: Μιμή Βασιλάκη [1] Αλεξάντρ Σεμιόνοβιτς Σισκόφ (1754-1841). Ρώσος ναύαρχος, πολιτικός και συγγραφέας, γνωστός για τις συντηρητικές και σλαβόφιλες απόψεις του σχετικά με τη γλώσσα και τον πολιτισμό. Διετέλεσε υπουργός Παιδείας, υπήρξε ένθερμος υποστηρικτής του παραδοσιακού ρωσικού λογοτεχνικού ύφους και ήταν αντίθετος στις δυτικού τύπου μεταρρυθμίσεις της εποχής του. [2] Νίκολας Ριαζανόφσκι (1923-2011). Καθηγητής ιστορίας στο Πανεπιστήμιο της Καλιφόρνιας, Μπέρκλεϊ και συγγραφέας του κλασικού συγγράμματος A History of Russia. [3] Πιότρ Γιακόβλεβιτς Τσααντάγιεφ (1794-1856). Ρώσος φιλόσοφος και κριτικός.

Μεταξύ δυτικόφιλων και σλαβόφιλων: η αναζήτηση της ψυχής της Ρωσίας

Σύνδεση