Λευτέρης Παπαλεοντίου, Ανθολογία Αιγυπτιώτικης Λογοτεχνίας και Κριτικής, ΑΠΘ – Ινστιτούτο Νεοελληνικών Σπουδών. Ίδρυμα Μανόλη Τριανταφυλλίδη, Θεσσαλονίκη 2025, τόμ. Α΄ και Β΄, σελ. 848 και 854
Αισθάνομαι ιδιαίτερη χαρά που μου δίνεται η ευκαιρία να πω λίγα λόγια δημοσίως για τον Λευτέρη Παπαλεοντίου και το φιλολογικό έργο του. Αφορμή η έκδοση της εντυπωσιακής δίτομης ανθολογίας που συνέθεσε με κόπο και γνώση για την Αιγυπτιώτικη Λογοτεχνία και Κριτική. Η γνωριμία και η φιλία μας κοντεύει να συμπληρώσει μισόν αιώνα. Έχω παρακολουθήσει από πολύ κοντά τις ακαταπόνητες εργασίες του γύρω από την Ελλαδική και την Κυπριακή λογοτεχνία, την οποία μόνον κατά τις τελευταίες δεκαετίες έχουμε αρχίσει να γνωρίζουμε και να εκτιμούμε σε βάθος. Και τούτο οφείλεται, κατά μεγάλο μέρος, στις δικές του συμβολές και δημοσιεύσεις για τα μείζονα αλλά και για τα ελάσσονα πρόσωπα και περιοδικά της κυπριακής γραμματείας.
Πρώτα απ’ όλα, θα πρέπει να μνημονεύσω εδώ την ογκώδη Ιστορία της Κυπριακής Λογοτεχνίας, που εκτείνεται σε 960 σελίδες και που συνέθεσε από κοινού με τον ομότιμο σήμερα καθηγητή Γιώργο Κεχαγιόγλου, και εκδόθηκε το 2010 (²2016) στη Λευκωσία. Δίπλα σ’ αυτό το μείζον έργο, πρέπει να αναφέρω μερικά από τα βιβλία του Παπαλεοντίου: Τα πρώτα βήματα της Κυπριακής λογοτεχνικής κριτικής (1997), Λογοτεχνικές μεταφράσεις του μείζονος ελληνισμού (1998), το εξαιρετικού ενδιαφέροντος κυπροκεντρικό μελέτημα Στοχαστικές προσαρμογές, με υπότιτλο Για την Ιστορία της ευρύτερης νεοελληνικής λογοτεχνίας (2000). Ιδιαίτερη επαινετική μνεία πρέπει να γίνει για την έκδοση του περιοδικού Μικροφιλολογικά, που άρχισε να κυκλοφορεί εντύπως το 1997 από την τριανδρία Φοίβος Σταυρίδης, Σάββας Παύλου, Λευτέρης Παπαλεοντίου. Δυστυχώς, οι δύο πρώτοι δεν βρίσκονται πλέον ανάμεσά μας, αλλά ο τελευταίος της τριάδας συνεχίζει ακάθεκτος την ηλεκτρονική πλέον έκδοση του περιοδικού, με υπεύθυνο τον καθηγητή στο Αριστοτέλειο Λάμπρο Βαρελά. Τα Μικροφιλολογικά είναι από τα ελάχιστα λογοτεχνικά και φιλολογικά περιοδικά ης Κύπρου που κατόρθωσε, για τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα, να συνενώσει Κύπριους και Ελλαδίτες συγγραφείς, και εξακολουθεί να προσφέρει για περίπου τριάντα χρόνια τώρα πολύ αξιόλογες μελέτες και δημοσιεύματα. Ο Παπαλεοντίου έχει καταθέσει στις σελίδες του περιοδικού, εκτός των άλλων, και τις μνημειώδεις συμβολές του στην κάθε τόσο συνεχιζόμενη καβαφική βιβλιογραφία.
Πέραν όλων αυτών, έχω παρακολουθήσει εκ του σύνεγγυς τις ταλαιπωρίες που γνώρισε ο ίδιος κατά τη διάρκεια της θητείας του στο Πανεπιστήμιο Κύπρου. Ακούραστος εργάτης στα χωράφια τής ανά τον κόσμο ελληνόφωνης λογοτεχνίας, καταθέτει σήμερα ένα βιβλίο αναφοράς, με επιστημονική τεκμηρίωση και πάθος. Θέλω να θυμίσω εδώ πως οι Αιγυπτιώτες, όσοι κατά καιρούς ασχολήθηκαν για την καθόλου ευκαταφρόνητη λογοτεχνική παραγωγή της εποχής που ανθούσε οι παροικίες μας στη χώρα του Νείλου, δεν κατόρθωσαν να αποφύγουν νοσταλγικές αναδρομές για τα καλά εκείνα χρόνια, χωρίς να αφήσουν, κατά κανόνα, τεκμήρια και ασφαλείς πληροφορίες για πρόσωπα και πράγματα.
Σύμφωνα με όσα γράφει ο Παπαλεοντίου στον πρόλογο του πρώτου τόμου, η ανθολογία περιλαμβάνει 232 συγγραφείς, από τους οποίους 185 είναι άνδρες και 47 γυναίκες. Στην ανθολογία καταχωρούνται κυρίως κείμενα Αιγυπτιωτών Ελλήνων, που γεννήθηκαν και έζησαν στην Αίγυπτο, καθώς και ελληνόγλωσσων ή αλλοδαπών λογοτεχνών που βρέθηκαν εκεί περιστασιακά για λίγο ή περισσότερο χρόνο και κατέγραψαν τις πάσης φύσεως λογοτεχνικές εντυπώσεις τους. Υπάρχει, επίσης, μια αρκετά μεγάλη ομάδα συγγραφέων του αθηναϊκού κέντρου, οι οποίοι έχουν εκδώσει βιβλία τους στην Αλεξάνδρεια, με την οποία υπήρχε διαρκής ανταλλαγή με το εθνικό κέντρο θεατρικών παραστάσεων και συχνών διαλέξεων. Προσωπικά, επειδή τυχαίνει να έχω κάπως ασχοληθεί με τη λεγόμενη Αλεξανδρινή λογοτεχνία, δεν με εντυπωσιάζει τόσο ο όγκος του συγκεντρωμένου υλικού όσο η ακρίβεια των πληροφοριών για γεγονότα και πρόσωπα, για τα οποία διαθέταμε ελλιπείς πληροφορίες και ασαφή περιγράμματα. Όσοι έχουν καταπιαστεί με ανάλογες εργασίες γνωρίζουν πολύ καλά πόσος κόπος, πόση επιμονή και πόση αφοσίωση χρειάζονται για να εξακριβωθεί μια χρονολογία, να εντοπιστεί η ακρίβεια μιας πληροφορίας ή να χρονολογηθεί ένα τεκμήριο αχρονολόγητο.
Οι δύο τόμοι μάς παρέχουν, εκτός των άλλων, και τη δυνατότητα να εκτιμήσουμε και να αντιληφθούμε τις γενικότερες συνθήκες κάτω από τις οποίες βλάστησε το έργο του Κ.Π. Καβάφη, του Στρατή Τσίρκα, του Νίκου Νικολαΐδη, του Τίμου Μαλάνου, του Γλαύκου Αλιθέρση και τόσων άλλων. Έτσι κι αλλιώς, ο δυναμισμός των ελληνικών παροικιών στην Αλεξάνδρεια, στο Κάιρο και σε άλλες πόλεις της Αιγύπτου έχει να επιδείξει τη λαμπρή παραγωγή λογοτεχνικών περιοδικών, όμοια των οποίων καμιά άλλη κοινότητα Ελλήνων εκτός Ελλάδος δεν έχει να παρουσιάσει.
