Οι παθητικοί συνεργοί του Χίτλερ

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Timothy W. Ryback,[1] Takeover: Hitler’s Final Rise to Power [Κατάληψη εξουσίας: Η τελική άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία], Knopf, σελ. 386 Peter Fritzsche,[2] Hitler’s First Hundred Days: When Germans Embraced the Third Reich [Οι πρώτες εκατό ημέρες του Χίτλερ: Όταν οι Γερμανοί υποστήριξαν το Τρίτο Ράιχ], Basic Books, σελ. 421 Benjamin Carter Hett, The Death of Democracy: Hitler’s Rise to Power and the Downfall of the Weimar Republic [Ο θάνατος της δημοκρατίας: Η άνοδος του Χίτλερ στην εξουσία και η πτώση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης], St. Martin’s Griffin, σελ. 280 [Benjamin Carter Hett,[3] Ο θάνατος της δημοκρατίας: Η πτώση της Βαϊμάρης και η άνοδος του ναζισμού, μτφρ. Φωτεινή Πίπη, Διόπτρα, Αθήνα 2019, σελ. 384] Ως επί το πλείστον, οι ιστορικοί προσπαθούν να υιοθετούν δύο οπτικές γωνίες ταυτόχρονα. Από τη μια μεριά, επιχειρούν να κατανοήσουν και να περιγράψουν τα γεγονότα όπως βιώθηκαν από τους συγχρόνους τους. Από την άλλη, αξιοποιούν την ύστερη γνώση και την πρόσβαση σε ένα ευρύ φάσμα βιβλιογραφικών τεκμηρίων, για να δώσουν εξηγήσεις που δεν ήταν δυνατόν να δοθούν τότε. Κάποιες φορές επίσης χρησιμοποιούν τις γνώσεις για το παρελθόν για να καταλάβουν καλύτερα όσα συμβαίνουν σήμερα. Οι συγγραφείς των τριών παρουσιαζόμενων βιβλίων διαφέρουν μεταξύ τους ως προς την προτεραιότητα που δίνουν αφενός στην περιγραφή των γεγονότων όπως έγιναν αντιληπτά τότε και αφετέρου στην εκ των υστέρων ερμηνεία τους. Και διαφέρουν επίσης στο πόσο ανοιχτά και συχνά αναφέρουν ομοιότητες ανάμεσα στο παρελθόν και το παρόν. Στην Κατάληψη εξουσίας, ο Τίμοθι Ράιμπακ παραδέχεται ευθέως ότι κύριος στόχος του ήταν «η αφήγηση των τελευταίων έξι μηνών της ανόδου του Χίτλερ στην εξουσία, έτσι όπως αυτή καταγράφηκε και έγινε αντιληπτή στην εποχή της». Κύρια πηγή του ήταν «μια αντιπροσωπευτική επιλογή εφημερίδων όλου του πολιτικού φάσματος, από την άκρα Δεξιά έως τη ριζοσπαστική Αριστερά, και ο ξένος Τύπος που δίνει μια εξωτερική ματιά». Πέραν αυτών, βασίστηκε πολύ σε ημερολόγια, αλληλογραφία, επίσημα αρχεία και ομιλίες, αλλά χρησιμοποίησε «ελάχιστα τις ακαδημαϊκές μελέτες». Επομένως, η Κατάληψη εξουσίας δεν προσφέρει κάποια ευρύτερη προοπτική ούτε εμβαθύνει στο ιστορικό υπόβαθρο των γεγονότων των έξι αυτών μηνών, όπως δεν αναφέρει –ούτε σχολιάζει– αναλύσεις άλλων ιστορικών. Αυτό που κάνει ο Ράιμπακ είναι ότι καταγράφει με εξαιρετικό τρόπο τις αλλαγές του πολιτικού αισθήματος, των πολιτικών θέσεων και της στάσης απέναντι στην ανάληψη κινδύνου, καθώς και τις εικασίες, τις αβεβαιότητες και τη σύγχυση των πολιτικών προσώπων που δεν γνώριζαν το τέλος της ιστορίας που αφηγείται. Το Υπουργικό Συμβούλιο του 1932. Από αριστερά προς τα δεξιά: Καγκελάριος Φραντς φον Πάπεν, υπουργός Δικαιοσύνης Δρ. Φραντς Γκύρτνερ, υπουργός Αμύνης στρατηγός Κουρτ φον Σλάιχερ, υπουργός Εξωτερικών Κόνσταντιν Φράιχερ φον Νόυρατ, υπουργός Οικονομικών Καθηγητής Χέρμαν Βάρμπολντ, υπουργός Εσωτερικών Βίλελμ Φράιχερ φον Γκάυλ, υπουργός Επισιτισμού και Γεωργίας Μάγκνους Φράιχερ φον Μπράουν. © brandstaetter images/ Getty Images/ Ideal Image Το τραγικό ιστορικό βάρος της δικτατορίας του Χίτλερ δίνει την εντύπωση ότι η έλευσή του στην εξουσία ήταν αναπόφευκτη. Πώς μπορούσε η γέννηση ενός καθεστώτος με τόσο καταστροφικές συνέπειες να είναι τόσο συγκυριακή; Πώς μπορούσαν οι απερίσκεπτες αποφάσεις κάποιων ανεύθυνων πολιτικών να έχουν τέτοια τρομερά αποτελέσματα; Ο Ράιμπακ δείχνει πώς τα στρατηγικά τεχνάσματα του Χίτλερ στη διάρκεια αυτής της εξάμηνης περιόδου αποτύγχαναν συστηματικά μέχρι τις τελευταίες μέρες του Ιανουαρίου του 1933, και πώς για τους συγχρόνους του η άνοδός του στην εξουσία ήταν κάθε άλλο παρά αναπόφευκτη. Επιπλέον, σκιαγραφεί λεπτομερειακά τα πορτρέτα των πολιτικών παραγόντων που έπαιξαν σοβαρό ρόλο στα γεγονότα εκείνων των μηνών, αλλά στη συνέχεια το Τρίτο Ράιχ τους παραγκώνισε (και σε αρκετές περιπτώσεις τους δολοφόνησε). Πολύ συχνά ήταν αδύναμα ανθρωπάκια σε καταστάσεις που απαιτούσαν ισχυρότερες παρουσίες· στους δύσκολους καιρούς δεν αναλαμβάνουν πάντα οι σπουδαίοι άνδρες να ανταποκριθούν στις περιστάσεις. Ο Ράιμπακ αναπτύσσει την Κατάληψη εξουσίας γύρω από τρεις περιόδους έντονων διαπραγματεύσεων –Αύγουστος 1932, Νοέμβριος 1932 και Ιανουάριος 1933– που αφορούσαν το εάν και υπό ποιες συνθήκες ο Χίτλερ και το Ναζιστικό Κόμμα του θα καλούνταν να ενταχθούν στην κυβέρνηση. Η πρώτη όμως σημαντική σειρά διαπραγματεύσεων (που αναφέρεται εν συντομία από τον Ράιμπακ) ανάμεσα στον Χίτλερ και τα μέλη του στενού κύκλου της κυβερνητικής ελίτ της Γερμανίας, η οποία άνοιξε την πόρτα στους Ναζί και σε όλα όσα ακολούθησαν, είχε ήδη λάβει χώρα την άνοιξη του 1932. Ο στρατηγός Κουρτ φον Σλάιχερ, στενός έμπιστος του προέδρου Πάουλ φον Χίντενμπουργκ, είχε δύο στόχους: να απομακρύνει τον διορισμένο από τον πρόεδρο, αντιδημοφιλή καγκελάριο της Γερμανίας, Χάινριχ Μπρύνινγκ, και να εκμεταλλευτεί τη δημοτικότητα του Χίτλερ για να προχωρήσει σε μια αυταρχική αναθεώρηση του δημοκρατικού Συντάγματος της Βαϊμάρης, που οι ανήκοντες στην ανώτερη τάξη, συντηρητικοί εθνικιστές της Γερμανίας δεν μπορούσαν να πετύχουν από μόνοι τους ελλείψει επαρκούς λαϊκής υποστήριξης. Ο υποχθόνιος Σλάιχερ δεν μπορούσε να λειτουργήσει ανοιχτά αφού ο ίδιος είχε προτείνει αρχικά τον Μπρύνινγκ, ο δε Χίντενμπουργκ ένιωθε καθαρή περιφρόνηση για τους Ναζί. Εκείνη την άνοιξη ο Χίτλερ είχε θέσει υποψηφιότητα εναντίον του Χίντενμπουργκ στις προεδρικές εκλογές, υποχρεώνοντάς τον να υποστεί έναν εξευτελιστικό δεύτερο γύρο για να εξασφαλίσει τη δεύτερη θητεία του. (Ο Ράιμπακ σημειώνει χωρίς περαιτέρω σχόλια ότι ο Χίτλερ αμφισβήτησε δικαστικά τα αποτελέσματα των εκλογών και όταν η υπόθεση απορρίφθηκε δήλωνε νικητής ανεξάρτητα από αυτό). Η αρχική συμφωνία του Σλάιχερ με τον Χίτλερ εξασφάλιζε την προσωρινή υποστήριξη των ναζιστών στον δικής του επιλογής διάδοχο του Μπρύνινγκ, τον ασυνείδητο Φραντς φον Πάπεν, έναν ευγενή από τη Ρηνανία, αναγκάζοντας έτσι τον Χίντενμπουργκ να δεχθεί την αποχώρηση του Μπρύνινγκ. Σε αντάλλαγμα, ο Σλάιχερ υποσχέθηκε στον Χίτλερ την άρση της απαγόρευσης δράσης των φαιοχιτώνων –των ναζιστικών Ταγμάτων Εφόδου (SA)– και τη διάλυση του Ράιχσταγκ. Αυτό σήμαινε ότι θα προκηρύσσονταν εκλογές δύο χρόνια νωρίτερα από το κανονικό και θα έδινε στον Χίτλερ την ευκαιρία να δείξει την εκπληκτική και διαρκή ανάπτυξη του Ναζιστικού Κόμματος μετά τη θεαματική εκλογική άνοδό του τον Σεπτέμβριο του 1930, όταν αύξησε τις έδρες του στο Ράιχσταγκ από 12 σε 107. Στις εκλογές του Ράιχσταγκ στις 31 Ιουλίου του 1932, το Ναζιστικό Κόμμα υπερδιπλασίασε το ποσοστό της λαϊκής ψήφου (από 18,3 σε 37,4 τοις εκατό) και αύξησε τον αριθμό εδρών του από 107 σε 230, ξεπερνώντας εύκολα για πρώτη φορά τους Σοσιαλδημοκράτες και κατακτώντας τη θέση του μεγαλύτερου κόμματος στο Ράιχσταγκ. Ο Χίτλερ υπέθετε ότι ως αρχηγός του μεγαλύτερου κόμματος θα καλούνταν δικαιωματικά να σχηματίσει την επόμενη κυβέρνηση, ένα σενάριο που είχε καλλιεργήσει ο Σλάιχερ στην αρχική μετεκλογική συνάντησή τους. Για τον Χίτλερ οι επιλογές ήταν είτε ένας συνασπισμός με καγκελάριο τον ίδιο είτε μια «προεδρική καγκελαρία», δηλαδή ένας διορισμός του από τον Χίντενμπουργκ στη θέση του καγκελαρίου, όπου θα κυβερνούσε με πλήρεις εξουσίες έκτακτης ανάγκης οι οποίες συνταγματικά δίνονταν στον πρόεδρο. Υπήρχε βέβαια και μια τρίτη επιλογή, η απροκάλυπτη κατάληψη της εξουσίας με τη στήριξη των Ταγμάτων Εφόδου, τα οποία στη διάρκεια της προεκλογικής εκστρατείας επιδίδονταν σε εκτεταμένες βιαιοπραγίες στους δρόμους εναντίον των αντιπάλων τους, κάτι που συνεχίστηκε ακόμη και μετά τις εκλογές. Ο Χίτλερ, ωστόσο, απέκλειε τη χρήση βίας εναντίον του κράτους –αλλά όχι τις βίαιες επιθέσεις σε γειτονιές που αποτελούσαν κομμουνιστικά και σοσιαλιστικά προπύργια– από την εποχή του πραξικοπήματος της μπυραρίας στο Μόναχο, το 1923, που έληξε πολύ ταπεινωτικά μετά από έναν σύντομο καταιγισμό πυροβολισμών από αστυνομικούς και στρατιώτες με το μέρος της κυβέρνησης. Από τότε ο Χίτλερ ακολουθούσε την τακτική της νομιμότητας για τους αντιδημοκρατικούς σκοπούς του. Όπως έγραφε ο Γκέμπελς το 1928: «Η ειρωνεία στη δημοκρατία είναι ότι δίνει στους θανάσιμους εχθρούς της τα εργαλεία για την ίδια της την καταστροφή». Και τώρα φαινόταν ότι η κατάλληλη στιγμή, η επιβράβευση για τα χρόνια οργάνωσης και προεκλογικής δράσης, ήταν πια κοντά. Επειδή όμως οι Ναζί δεν κατάφεραν να κερδίσουν απόλυτη πλειοψηφία, η μοίρα του Χίτλερ και της Γερμανίας βρισκόταν στα χέρια του Χίντενμπουργκ. Στον Χίντενμπουργκ δεν άρεσε καθόλου η συνάντηση του Σλάιχερ με τον Χίτλερ, και ο Πάπεν του είχε επισημάνει ότι στις εκλογές του Ιουλίου οι Ναζί βρίσκονταν στο απόγειο της δύναμής τους, ένα σημείο από όπου η δυναμική τους θα έφθινε και θα έμπαιναν σε τροχιά παρακμής εάν αποτύγχαναν να πάρουν την εξουσία. Όταν ο Χίτλερ συναντήθηκε τελικά με τον Χίντενμπουργκ στις 13 Αυγούστου, ο πρόεδρος δεν τον κάλεσε να σχηματίσει κυβέρνηση συνασπισμού, αλλά τον ρώτησε αν θα συμφωνούσε να υπηρετήσει στο υπουργικό συμβούλιο ως αντικαγκελάριος υπό τον Πάπεν. Εμβρόντητος, ο Χίτλερ απαίτησε όχι μόνο την καγκελαρία αλλά και μονοκομματική διακυβέρνηση χωρίς εταίρους συνασπισμού, κάτι που ο Χίντεμπουργκ απέρριψε. Η δυσάρεστη αυτή συνάντηση τελείωσε σε λιγότερο από είκοσι λεπτά. Όπως σημειώνει ο Ράιμπακ, η ειρωνεία είναι ότι ενώ το 1925 ο Χίντενμπουργκ είχε εκλεγεί ως δεξιός υποψήφιος, επτά χρόνια αργότερα (προς μεγάλη του δυσαρέσκεια) επανεξελέγη ως κεντροαριστερή εναλλακτική του Χίτλερ, αποτελώντας πλέον το «τελευταίο προπύργιο της Γερμανίας στην υπεράσπιση της δημοκρατίας». Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης κρεμόταν επικίνδυνα από μια ξεφτισμένη κλωστή. Πόσο ακόμα μπορούσε να αντέξει; Οι Ναζί δεν εξασφάλισαν πλειοψηφία στις εκλογές του Ιουλίου του 1932, αλλά το γεγονός ότι το Γερμανικό Κομμουνιστικό Κόμμα που ελεγχόταν από τον Στάλιν πήρε 14,3% σήμαινε ότι η πλειοψηφία των Γερμανών είχε ψηφίσει υπέρ της μιας ή της άλλης εκδοχής ακραίας δικτατορίας. Τα δημοκρατικά κόμματα της μεσαίας τάξης είχαν απορροφηθεί από τον Χίτλερ και οι γερασμένοι Σοσιαλδημοκράτες –οι πιο πιστοί υποστηρικτές της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης από την αρχή– έχαναν τους ψηφοφόρους της εργατικής τάξης (ειδικά τους νεότερους, ανειδίκευτους και άνεργους εργάτες) από τους κομμουνιστές. Τα δύο κόμματα μαζί –οι δυο μεγάλοι εχθροί– προσπαθούσαν τώρα να φέρουν τη Γερμανία σε κατάσταση ακυβερνησίας. Το νέο Ράιχσταγκ έπρεπε να διαλυθεί αμέσως, με τις νέες εκλογές να προγραμματίζονται για τις 6 Νοεμβρίου. Ο Καγκελάριος Χάινριχ Μπρύνινγκ με τον υπουργό Εξωτερικών Γιούλιους Κούρτιους και τον Γερμανό πρέσβη στο Λονδίνο, 8 Ιουνίου 1931. © brandstaetter images/ Getty Images/ Ideal Image Ενώ είχε κοινό συμφέρον με τους κομμουνιστές εναντίον της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, ο Χίτλερ αντιμετώπιζε συγχρόνως ρωγμές στο εσωτερικό του κόμματός του. Τα Τάγματα Εφόδου, ανυπόμονα και απογοητευμένα από την πολιτική της νομιμότητας, ήθελαν άμεσες ενέργειες με απτή ανταμοιβή για τα χρόνια της θυσίας τους. Μια αντισταθμιστική πίεση ερχόταν από την πλευρά του Γκρέγκορ Στράσερ – του βασικού οργανωτικού στελέχους του κόμματος και υποστηρικτή των «αριστερών» Ναζί, που έπαιρνε τον «σοσιαλισμό» του εθνικοσοσιαλισμού πιο σοβαρά από τους περισσότερους. Τώρα εμφανιζόταν ως η φωνή της μετριοπάθειας και προέτρεπε τον Χίτλερ να εκμεταλλευτεί την εκλογική του επιτυχία, να συμβιβαστεί ως προς το αίτημά του για πλήρη εξουσία και να συμμετάσχει σε κυβέρνηση συνασπισμού. Όμως ο Χίτλερ συνέχισε να χαράζει τη δική του πορεία, απορρίπτοντας τόσο το σενάριο της «εισβολής στο Βερολίνο» όσο και της μείωσης των απαιτήσεών του. Όπως έλεγε, «χωρίς το κόμμα μου κανείς δεν μπορεί να κυβερνήσει σήμερα τη Γερμανία». Έτσι αρνήθηκε να «ξεπουλήσει το κίνημα για μερικές υπουργικές έδρες» και πόνταρε τα πάντα στις νέες εκλογές. Το εκλογικό αποτέλεσμα ήταν μια πανωλεθρία για τους Ναζί. Από το 1929 κατακτούσαν τη μια επιτυχία μετά την άλλη στις τοπικές, πολιτειακές και ομοσπονδιακές εκλογές, δίνοντας την εντύπωση ότι κινούνται με ασταμάτητη ορμή προς την τελική νίκη. Στις 6 Νοεμβρίου 1932 η φούσκα έσκασε. Οι Ναζί έχασαν δύο εκατομμύρια ψήφους, πέφτοντας στο 33,1% του συνόλου. Οι μεγάλοι νικητές ήταν οι κομμουνιστές (με αύξηση σχεδόν 700.000 ψήφων, φτάνοντας το 16,9%) και οι δεξιοί εθνικιστές του Άλφρεντ Χούγκενμπεργκ (με αύξηση 800.000 ψήφων, από 5,9 σε 8,8 τοις εκατό). Ο Ράιμπακ καταλήγει: «Στα μέσα Νοεμβρίου 1932 το κίνημα του Χίτλερ ήταν ουσιαστικά χρεοκοπημένο, όχι μόνο οικονομικά αλλά και πολιτικά». Το στοίχημά του «όλα ή τίποτα» είχε αποτύχει και η ατελείωτη εκστρατεία του 1932 είχε εξαντλήσει τους οικονομικούς πόρους του κόμματος. Καθώς τώρα το κόμμα ήταν βαθιά χρεωμένο και είχε μόλις βιώσει την εκλογική ήττα, μια νέα προσπάθεια συγκέντρωσης χρημάτων αποδείχθηκε άκαρπη και το ηθικό στο εσωτερικό του έπεσε ακόμη περισσότερο. Τις εκλογές ακολούθησε ένας νέος, φρενήρης γύρος διαπραγματεύσεων. Κανένας αρχηγός κόμματος δεν ήθελε να συνομιλήσει με τον Πάπεν, πόσο μάλλον να τον υποστηρίξει, και ο υπηρεσιακός καγκελάριος (ωθούμενος από τον Σλάιχερ) υπέβαλε την παραίτησή του. Στη συνέχεια, ο Χίντενμπουργκ συναντήθηκε δύο φορές με τον Χίτλερ και εξέφρασε την επιθυμία του να σχηματίσει κυβέρνηση συνασπισμού αποτελούμενη από Ναζί, Εθνικιστές και μέλη του Καθολικού Κόμματος του Κέντρου – ένα υπουργικό συμβούλιο που για πρώτη φορά από το 1930 θα επανέφερε την άσκηση εξουσίας με κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Ο Χίτλερ ενδιαφερόταν μόνο να γίνει καγκελάριος ενός προεδρικού υπουργικού συμβουλίου, ώστε να κυβερνά με αναγκαστικά διατάγματα, με τις εξουσίες έκτακτης ανάγκης του Χίντεμπουργκ (όπως είχε συμβεί με τις κυβερνήσεις Μπρύνινγκ και Πάπεν). Όπως έγινε τον Αύγουστο του 1932, τα ακραία αιτήματα του Χίτλερ απορρίφθηκαν. Λίγο μετά, οι Ναζί είδαν και πάλι την υποστήριξη των ψηφοφόρων τους να μειώνεται ανησυχητικά στις εκλογές στο κρατίδιο της Θουριγγίας, όμως ο Χίτλερ αντιμετώπισε το ζήτημα εντελώς ψύχραιμα, προς μεγάλη αναστάτωση του Στράσερ. Ο Σλάιχερ ήρθε τώρα στο προσκήνιο. Έχοντας απομακρύνει τον Πάπεν, εξασφάλισε το χρίσμα του Χίντενμπουργκ για το αξίωμα του καγκελαρίου με την υπόσχεση να συγκροτήσει υπουργικό συμβούλιο με την υποστήριξη της πλειοψηφίας στο Ράιχσταγκ. Μέσα στα σχέδιά του ήταν να προσφέρει στον όλο και πιο απεγνωσμένο Στράσερ τη θέση του αντικαγκελαρίου, έτσι ώστε ο δυσαρεστημένος Ναζί να φέρει μαζί του έναν μεγάλο αριθμό αντιπροσώπων του κόμματός του. Η ελπίδα αυτή αποδείχθηκε καθαρή ψευδαίσθηση. Όταν ο Χίτλερ ξεκαθάρισε στον Στράσερ τη σθεναρή αντίθεσή του σε οποιαδήποτε συνεργασία με τον Σλάιχερ, ο Στράσερ αμέσως υποχώρησε, παραιτήθηκε από τις κομματικές του θέσεις και έφυγε για διακοπές στην Ιταλία. Προβάλλοντας τώρα μια εικόνα «κοινωνικού στρατηγού» που ακολουθεί αντισυμβατικές λαϊκιστικές πολιτικές, ο Σλάιχερ προσέγγισε τους αρχηγούς των Καθολικών και των εργατικών συνδικάτων αλλά χωρίς επιτυχία. Όπως είναι λογικό, κανείς δεν εμπιστευόταν πια τον υποχθόνιο στρατηγό και η απομόνωσή του άνοιγε στον θυμωμένο Πάπεν την πόρτα για να πάρει εκδίκηση από τον άνθρωπο που πρώτα τον διόρισε και μετά τον καθαίρεσε βάζοντας άλλον στη θέση του. Στα τέλη Δεκεμβρίου ο Τύπος ήταν γεμάτος άρθρα που αφορούσαν τις έριδες και τα περιστατικά αποστασίας στο χρεοκοπημένο και σε απότομη καθοδική τροχιά Ναζιστικό Κόμμα, για τα οποία ο Χίτλερ έλεγε αποδοκιμαστικά ότι είναι «κυνήγι μαγισσών και διασπείρουν ψεύδη». Η ειρωνεία είναι ότι η επερχόμενη παρακμή των Ναζί άνοιγε πολύ περισσότερο τον δρόμο για μια συμφιλίωση μεταξύ Χίτλερ, Πάπεν, Χούγκενμπεργκ και Χίντεμπουργκ, από ό,τι η προηγούμενη ασταμάτητη άνοδός τους. Φοβούμενος την αναγεννημένη Αριστερά, ένας φιλοναζιστής τραπεζίτης, ο βαρόνος Κουρτ φον Σρέντερ, κανόνισε μια μυστική συνάντηση μεταξύ Χίτλερ και Πάπεν στις 4 Ιανουαρίου, στη βίλα του στην Κολωνία. Μια δεύτερη μυστική συνάντηση πραγματοποιήθηκε στη βίλα Ντάλεμ του ναζιστή επιχειρηματία Γιόαχιμ φον Ρίμπεντροπ, στις 10 Ιανουαρίου. Και στις δύο περιπτώσεις ο Πάπεν πρότεινε μια κυβέρνηση συνασπισμού Εθνικιστών και Ναζί, αρχικά με τον Πάπεν ως καγκελάριο και τον Χίτλερ ως αντικαγκελάριο. Από τη στιγμή που η καλή συμπεριφορά του Χίτλερ θα κατεύναζε τις ανησυχίες του Χίντενμπουργκ, η διευθέτηση αυτή θα άνοιγε τελικά τον δρόμο για να αναλάβει την καγκελαρία. Η συμφωνία δεν επετεύχθη, αλλά το πιο σημαντικό είναι ότι οι Ναζί ανακουφίστηκαν οικονομικά όταν ο Σρέντερ αύξησε το όριο δανεισμού τους. Το ίδιο διάστημα, γίνονταν παράλληλες διαπραγματεύσεις μεταξύ Σλάιχερ, Χούγκενμπεργκ και Στράσερ (που είχαν επιστρέψει από την Ιταλία), οι οποίες διερευνούσαν το ενδεχόμενο δημιουργίας ενός συνασπισμού χωρίς τον Πάπεν. Οι διαπραγματευτικές θέσεις διαμορφώθηκαν από το αποτέλεσμα μιας ακόμη εκλογής στο κρατίδιο Λίπε στα μέσα Ιανουαρίου. Οι Ναζί τελικά ανέστρεψαν την τροχιά ήττας τους, ξανακερδίζοντας τις μισές από τις ψήφους που είχαν χάσει τον Νοέμβριο. Οι Εθνικιστές του Χούγκενμπεργκ, μεγάλοι νικητές του Νοεμβρίου, υπέστησαν βαριά ήττα. Με την επανέναρξη των διαπραγματεύσεων που ακολούθησε τις εκλογές στο Λίπε, ο Χίτλερ συνέχισε να επιμένει στο αίτημά του για την καγκελαρία, αλλά για πρώτη φορά επεξεργαζόταν την ιδέα ενός υπουργικού συμβουλίου συνασπισμού με μεγάλο αριθμό παραδοσιακών συντηρητικών σε σημαντικές υπουργικές θέσεις, σε αντίθεση με τις προηγούμενες απαιτήσεις του για πλήρεις εξουσίες σε ένα προεδρικό υπουργικό συμβούλιο. Επίσης, δύο από τους στενότερους συμβούλους του Χίντενμπουργκ –ο γιος του, Όσκαρ, και ο επικεφαλής του προεδρικού γραφείου, Ότο Μάισνερ– έβλεπαν θετικά το σενάριο της καγκελαρίας του Χίτλερ. Η προθεσμία για την ολοκλήρωση των διαπραγματεύσεων πλησίαζε και ήταν η 31η Ιανουαρίου, ημέρα της πρώτης συνεδρίασης του Ράιχσταγκ που είχε εκλεγεί τον Νοέμβριο. Ο Χίντενμπουργκ έπρεπε είτε να επιλέξει ένα υπουργικό συμβούλιο το οποίο δεν θα διέτρεχε άμεσο κίνδυνο από μια ψήφο δυσπιστίας –που θα οδηγούσε σε νέα διάλυση του Ράιχσταγκ και νέες εκλογές– είτε να αναστείλει το Σύνταγμα (κάτι που ο Σλάιχερ είχε προειδοποιήσει ότι θα οδηγούσε σε εμφύλιο πόλεμο εναντίον δύο μετώπων, των ναζί και των κομμουνιστών, και θα προκαλούσε την παρέμβαση ξένων δυνάμεων – έναν συνδυασμό απειλών που ο στρατός δεν θα κατάφερνε να αντιμετωπίσει). Τις τελευταίες μέρες του Ιανουαρίου οι διαπραγματεύσεις κορυφώθηκαν. Ο Σλάιχερ, μη μπορώντας να συγκροτήσει υπουργικό συμβούλιο με λαϊκή υποστήριξη, ζήτησε από τον Χίντενμπουργκ να κηρύξει κατάσταση έκτακτης ανάγκης και να διαλύσει το Ράιχσταγκ χωρίς να προκηρύξει νέες εκλογές. Επικαλούμενος την παλαιότερη συμβουλή του ίδιου του Σλάιχερ, ο Χίντενμπουργκ καθαίρεσε τον καγκελάριό του και ζήτησε από τον Πάπεν να προτείνει νέα κυβέρνηση. Προεκλογική αφίσα του Γερμανού προέδρου Πάουλ φον Χίντενμπουργκ, που ήταν υποψήφιος για επανεκλογή το 1932. Το κείμενο γράφει: «Ψηφίστε Χίντενμπουργκ! Το καθήκον του ήρωα απαιτεί ήρωες!», ενώ ο Χίτλερ λέει: «Είμαι ακόμα πιο δυνατός!». Ο Πάπεν όρισε καγκελάριο τον Χίτλερ αλλά περιόρισε την περαιτέρω συμμετοχή των Ναζί δίνοντάς τους μόλις δύο θέσεις στο υπουργικό συμβούλιο. Στη συνέχεια, κατέλαβε την ηγεσία της Πρωσίας, η οποία αποτελούνταν σχεδόν από τα τρία πέμπτα του πληθυσμού της Γερμανίας. Και ο διστακτικός Χούγκενμπεργκ πείστηκε να συμμετάσχει στο υπουργικό συμβούλιο όπου ανέλαβε τον ρόλο του οικονομικού «δικτάτορα». Τις περισσότερες θέσεις του υπουργικού συμβουλίου κατέλαβαν συντηρητικοί πολιτικοί, κατάλοιπα του προηγούμενου υπουργικού συμβουλίου του Πάπεν, αν και ο στρατηγός Βέρνερ φον Μπλόμπεργκ ο οποίος στήριζε το υπουργικό συμβούλιο υπό τον Χίτλερ πήρε τη θέση του Σλάιχερ ως υπουργός Άμυνας. Ο Πάπεν και ο Χούγκενμπεργκ ήταν πολύ ικανοποιημένοι που είχαν καταφέρει να περιορίσουν τον Χίτλερ· θα τον «στρίμωχναν στη γωνία σαν ποντίκι». Το προτεινόμενο υπουργικό συμβούλιο συναντήθηκε στο γραφείο του Χίντενμπουργκ και ορκίστηκε το πρωί της 30ής Ιανουαρίου. Η συμφωνία που επιθυμούσε ο Σλάιχερ από την άνοιξη του 1932 τελικά ολοκληρώθηκε, αλλά ο ίδιος έμεινε απ’ έξω. Ο Ράιμπακ μας καθηλώνει με την αφήγησή του και τα πορτρέτα των σημαντικών πολιτικών παραγόντων που αναδύονται μέσα από αυτήν, όμως δεν κάνει ιδιαίτερη προσπάθεια να αναλύσει τα γεγονότα. Καταλήγει στο ότι η Δημοκρατία της Βαϊμάρης «πέθανε δύο φορές. Δολοφονήθηκε και αυτοκτόνησε». Το ότι ο δολοφόνος ήταν ο Χίτλερ είναι φανερό, όμως ο Ράιμπεκ κλείνει το βιβλίο κάπως αόριστα λέγοντας ότι «η πράξη της κρατικής αυτοκτονίας είναι πιο σύνθετη». Ευτυχώς ο φιλομαθής αναγνώστης μπορεί να συμβουλευτεί δύο άλλα σημαντικά βιβλία που εκδόθηκαν αρκετά χρόνια νωρίτερα. Οι Πρώτες εκατό ημέρες του Χίτλερ του Πίτερ Φρίτσε ξεκινούν με τον διορισμό του Χίτλερ ως καγκελαρίου στις 30 Ιανουαρίου. Ο Φρίτσε σημειώνει ότι στην κατακερματισμένη Γερμανία «δεν υπήρχε η έννοια της γνώμης της πλειοψηφίας» και ότι «το πολιτικό σύστημα είχε από μόνο του χάσει το παιχνίδι». Έτσι, η μοίρα της χώρας βρισκόταν στα χέρια μιας μικρής κλίκας δεξιών γύρω από τον Χίντενμπουργκ, αποφασισμένων όχι μόνο να αποκλείσουν την Αριστερά (τους επαναστατικών φρονημάτων κομμουνιστές και τους σοσιαλδημοκράτες που υποστήριζαν θερμά τη δημοκρατία), αλλά να «καταστρέψουν τη δημοκρατία και να εγκαθιδρύσουν δικτατορία». Και συνεχίζει: «Για να συντρίψουν τη Δημοκρατία της Βαϊμάρης οι πολιτικοί είχαν ανάγκη τους Ναζί, και για να πάρουν την εξουσία οι Ναζί είχαν ανάγκη τους πολιτικούς». Αντιλαμβανόμενος πόσο απαραίτητος ήταν στους συντηρητικούς, ο Χίτλερ κατάφερε να περιμένει έξι μήνες μέχρι να πετύχει μια συμφωνία με τα ελάχιστα από όσα ζητούσε: την καγκελαρία, ένα ακατάλληλο υπουργικό συμβούλιο συντηρητικών στελεχών που τον υποτιμούσαν πλήρως, έναν ενδοτικό πρόεδρο που θα ενέκρινε την άσκηση όποιας προεδρικής εξουσίας έκτακτης ανάγκης του ζητούσε, και ένα κύμα λαϊκού ενθουσιασμού που θα προκαλούσε στους οπαδούς του, και όχι μόνο, η άνοδός του στην εξουσία. Οι παράγοντες αυτοί επέτρεψαν στον Χίτλερ να πραγματοποιήσει μια «νόμιμη επανάσταση» και να εγκαθιδρύσει μια λαϊκά υποστηριζόμενη δικτατορία μέσα σε μόλις εκατό ημέρες από τον διορισμό του ως καγκελαρίου. Το κρίσιμο ερώτημα για τον Φρίτσε είναι έως ποιον βαθμό η επιτυχία του αυτή ήταν αποτέλεσμα εξαναγκασμού ή συναίνεσης. Κατά την άποψή του, στα τέλη του 1932, μετά τη «σειρά διαδοχικών ανατροπών» που είχαν υποστεί οι Ναζί, πολλοί Γερμανοί διακατέχονταν από «αίσθημα ανακούφισης» θεωρώντας ότι «τα χειρότερα είχαν περάσει» και ότι ένα «ασθενέστερο» ναζιστικό κίνημα «αναγκαστικά θα λειτουργούσε στο πλαίσιο του συστήματος». Δεν ήταν επομένως η κοινή γνώμη αυτό που καθοδήγησε τον Χίντενμπουργκ στις πράξεις του. Μεγαλύτερο ρόλο έπαιξε το ότι οι Γερμανοί συντηρητικοί εθνικιστές «επιθυμούσαν τόσο έντονα να εγκαθιδρύσουν μια αυταρχική κυβέρνηση» ώστε δεν μπορούσαν να διακινδυνεύσουν μια ενδεχόμενη καταστροφή του κόμματος του Χίτλερ, η οποία θα τους άφηνε χωρίς τη λαϊκή υποστήριξη που θα συγκρατούσε την Αριστερά. Σύμφωνα με τον Φρίτσε, όσο έξω και αν έπεσαν στους υπολογισμούς τους οι συνεργάτες του Χίτλερ, ο διορισμός του ως εικοστού τρίτου καγκελαρίου της Βαϊμάρης έδινε την αίσθηση του «διαφορετικού» σε σχέση με τις προηγούμενες πολιτικές μεταβάσεις, και οι Ναζί ωφελήθηκαν υπέρμετρα από τη λαχτάρα εκατομμυρίων Γερμανών για «μια νέα αρχή» μετά από πολλά χρόνια κρίσης και αδιεξόδου. Το πολιτικό κλίμα στη Γερμανία είχε ήδη αρχίσει να αλλάζει, οι Γερμανοί ήταν πλέον πρόθυμοι να αποδεχθούν και να αιτιολογήσουν την τεράστια βία, και ουσιαστικά κανείς «δεν σκεφτόταν την επιστροφή στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης». Τις πρώτες μέρες του Φεβρουαρίου, ο Χίτλερ εξασφάλισε τη συγκατάθεση του Χίντενμπουργκ για διενέργεια νέων εκλογών στις 5 Μαρτίου και αναστολή των συνταγματικών εγγυήσεων της ελευθερίας του λόγου, του Τύπου και του συνέρχεσθαι. Οι Ναζί δεν σκόπευαν να αναμετρηθούν με τους αντιπάλους τους σε ελεύθερες και δίκαιες εκλογές. Στις 22 Φεβρουαρίου δημιούργησαν ένα σώμα βοηθητικής αστυνομίας (Hilfspolizei) στο κράτος της Πρωσίας, με τη συμμετοχή περίπου 50.000 ανδρών από τα Τάγματα Εφόδου, τα Ες-Ες και την παραστρατιωτική οργάνωση Στάλχελμ. Ως απτό παράδειγμα του καταστροφικού χαρακτήρα της «νόμιμης επανάστασης», οι χθεσινοί μπράβοι που βιαιοπραγούσαν στους δρόμους έγιναν οι σημερινοί επιβολείς του νόμου. Και μετά την πυρκαγιά του Ράιχσταγκ στις 27 Φεβρουαρίου, εκδόθηκαν νέα έκτακτα διατάγματα που παρείχαν στην κυβέρνηση την εξουσία να προχωρεί σε «προληπτικές κρατήσεις» –να συλλαμβάνει και να φυλακίζει οποιονδήποτε χωρίς τη δέουσα νομική διαδικασία– και να καθαιρεί τις κυβερνήσεις κρατιδίων που δεν βρίσκονταν ακόμη στα χέρια των Ναζί. Παρά την απίστευτη ταχύτητα επιβολής μιας συγκεντρωτικής δικτατορικής ηγεσίας και τον ακρωτηριασμό των αντιπάλων τους, οι Ναζί κέρδισαν μόνο 44% της λαϊκής ψήφου στις ολοφάνερα ανελεύθερες εκλογές της 5ης Μαρτίου. Οι εταίροι τους στον συνασπισμό κέρδισαν 8%, δίνοντας στην κυβέρνηση μια ισχνή πλειοψηφία με 52%. Ο Φρίτσε αναλαμβάνει την πρόκληση να εξηγήσει πώς το ναζιστικό καθεστώς κατάφερε μέσα στους επόμενους δύο μήνες να «διαβρώσει» ένα τόσο μεγάλο μέρος τού –χωρίς φωνή πλέον– 48%. Χρησιμοποιώντας καταστολή –την οποία εμφάνιζαν ως αντιτρομοκρατικό μέτρο εναντίον της κομμουνιστικής απειλής και ως απαραίτητη συνθήκη για τη διατήρηση του νόμου και της τάξης– κατάφεραν να εξουδετερώσουν την αντιπολίτευση μέσα σε πέντε εβδομάδες, όμως παρ’ όλα αυτά συνέχισαν με αμείωτη ένταση και μετά. Το νέο καθεστώς χρειαζόταν ακόμη αρκετούς μήνες για να εξασφαλίσει τη συναίνεση των Γερμανών και την ιδεολογική τους ταύτιση μαζί του. Ένα σοβαρό επιχείρημα που προβάλλει ο Φρίτσε είναι ότι η βία όχι μόνο σίγασε τις φωνές αντίθεσης προς τους ναζιστές, αλλά συγχρόνως ήταν απαραίτητη για να αυξηθεί η υποστήριξή τους. Η διαρκής βία, ενορχηστρωμένη ως δημόσιο θέαμα που ταπείνωνε τους αντιπάλους και τους παρουσίαζε σαν αδύναμους και γελοίους, μετέτρεπε τους θεατές σε συνεργούς εκμεταλλευόμενη την περιέργεια και την «ηδονοβλεπτική ευχαρίστησή» τους. Το «κύμα καταδόσεων» που σάρωνε τη Γερμανία διεύρυνε κι άλλο τον κύκλο της συνενοχής. Ο Φρίτσε συμπεραίνει ότι «η βία ήρθε πριν τη γενική αποδοχή, και αποδείχθηκε ένα από τα βασικά συστατικά της. Έγινε μια δύναμη αναγέννησης στη διαδικασία δημιουργίας ενός εθνικού κοινωνικού συνόλου». Πολλοί ακολούθησαν τους Ναζί με καιροσκοπικές διαθέσεις, όπως συνέβη με τους «πεσόντες του Μαρτίου»,[4] αλλά για πολλούς άλλους η πίστη στην εθνική ανανέωση και σε μια αποκατεστημένη Volksgemeinschaft, μια λαϊκή κοινότητα (οριζόμενη από τον φυλετικό αποκλεισμό παρά από την πολιτική, κοινωνική και θρησκευτική ενσωμάτωση), ήταν ειλικρινής. Παρασυρόμενη από αισθήματα ανανέωσης και ενότητας, η γερμανική κοινωνία «επανατοποθετήθηκε και αναδιαμόρφωσε τις απόψεις της» έτσι ώστε να «συμπλέουν ιδεολογικά» με το Τρίτο Ράιχ. Συγχρόνως, το «48% που δεν είχε ψηφίσει τον Χίτλερ εξαφανίστηκε σχεδόν πλήρως από το οπτικό πεδίο», καθώς οι ανήκοντες σε αυτό έμοιαζαν όλο και πιο «παρωχημένοι», ακόμη και στον ίδιο τους τον εαυτό. Ο Φρίτσε ρωτά πώς ήταν δυνατή μια τέτοια «ριζική αλλαγή», στην οποία «ολοένα και περισσότεροι Γερμανοί» αποδέχονταν την «ανάγκη συμμόρφωσης» και το ναζιστικό πρότυπο της «κανονικότητας». Αναγνωρίζει ότι ο εξαναγκασμός «έπαιξε αναμφισβήτητο ρόλο», αλλά καταλήγει τελικά στο συμπέρασμα ότι «το μεγάλο επίτευγμα του Τρίτου Ράιχ ήταν ότι έκανε τους Γερμανούς να βλέπουν τον εαυτό τους όπως οι ναζιστές: ως λαό που βρίσκεται σε κίνδυνο και δημιουργεί μόνος του μια νέα ευκαιρία για συλλογική ζωή» και ότι «για να γίνει μεγάλη η Γερμανία αρκούσε το αφήγημα μιας μεγάλης αφύπνισης». Ενώ ο Ράιμπακ καταγράφει το πώς αντιλαμβάνονταν οι ιστορικοί παράγοντες τη γερμανική πολιτική στους έξι μήνες μεταξύ Αυγούστου 1932 και Ιανουαρίου 1933 και ο Φρίτσε αποτυπώνει τη «ριζική αλλαγή» στα αισθήματα του γερμανικού πληθυσμού τις πρώτες εκατό ημέρες του ναζιστικού καθεστώτος, ο Μπέντζαμιν Κάρτερ Χετ προσφέρει μια πιο συμβατική αλλά εξαιρετικά περιεκτική και εύστοχη περιγραφή του πολυετούς παρασκηνίου, στο βιβλίο του Ο θάνατος της δημοκρατίας. Από τους τρεις συγγραφείς, ο Χετ είναι σαφώς περισσότερο προσανατολισμένος στη σύγχρονη οπτική και ερμηνεία των γεγονότων. Τα κίνητρά του για τη συγγραφή ενός ακόμη βιβλίου περί του συγκεκριμένου θέματος σχετίζονται εν μέρει με το γεγονός ότι δεν γράφει σε εποχή θριάμβου της δημοκρατίας, αλλά σε εποχή αυξανόμενης επικράτησης ενός ανελεύθερου, λαϊκιστικού αυταρχισμού. «Από πολλές απόψεις», σημειώνει, «η εποχή μας μοιάζει περισσότερο με τη δεκαετία του 1930 παρά με τη δεκαετία του 1990», καθώς το φαινόμενο του ναζισμού «ήταν ουσιαστικά μια αντίδραση διαμαρτυρίας εναντίον της παγκοσμιοποίησης». Το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου αντιπροσώπευε «έναν σαρωτικό θρίαμβο του παγκόσμιου φιλελεύθερου καπιταλισμού», με τη μορφή μιας «αγγλοαμερικανικής τάξης πραγμάτων» βασισμένης στον κανόνα του χρυσού και στα «δόγματα οικονομικής λιτότητας». Αυτό είχε σοβαρές πολιτικές επιπτώσεις, διότι «η πολιτική λογική ώθησε τους πολέμιους της λιτότητας να γίνουν επίσης πολέμιοι της φιλελεύθερης δημοκρατίας». Ο Χετ επίσης ξεκινά με δύο αφηγήματα των Γερμανών για το πρόσφατο παρελθόν τους, τα οποία απέκτησαν μυθική υπόσταση. Πρώτον, ότι μπήκαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο τον Αύγουστο του 1914 βιώνοντας μια απαράμιλλη ενότητα, αλλά ότι η ήττα τους τον Νοέμβριο του 1918 ήταν αποτέλεσμα μιας «πισώπλατης μαχαιριάς» που δέχθηκαν από εβραίους, μαρξιστές και διεθνιστές. Ο χαμένος πόλεμος, η επανάσταση, η άδικη ειρηνευτική διευθέτηση, το οικονομικό χάος και η «τεράστια κοινωνική και τεχνολογική αλλαγή» ήταν τόσο ανυπόφορα ώστε πολλοί Γερμανοί έφτασαν να απορρίψουν την πραγματικότητα. Και υποστήριξαν τον Χίτλερ επειδή έδωσε «φωνή στη φυγή από την πραγματικότητα, όσο κανένας άλλος Γερμανός πολιτικός της εποχής του». Η «εχθρότητα προς την πραγματικότητα μεταφράστηκε σε περιφρόνηση για την πολιτική» και με τη σειρά της κατέστρεψε το «ελάχιστο κοινό έδαφος» που έχει ανάγκη η δημοκρατία για να λειτουργήσει. Στη συνέχεια, ο Χετ στρέφεται σε αυτό που αποκαλεί παράδοξο του Χίτλερ: «Ο Αδόλφος Χίτλερ έλεγε ψέματα όλη την ώρα. Ωστόσο, έλεγε το ίδιο καθαρά τι έκανε και τι σχεδίαζε να κάνει». Όπως παρατηρούσε ο υπουργός Οικονομικών του, κόμης Λουτς Σβερίν φον Κρόζιγκ, ο Χίτλερ «ήταν τόσο ανειλικρινής σε όλα, που δεν μπορούσε πλέον να αναγνωρίσει τη διαφορά μεταξύ ψεύδους και αλήθειας». Όμως οι οπαδοί του λαχταρούσαν την «αυθεντικότητα» και «τα γεγονότα δεν είχαν καμία σημασία». Ο Χίτλερ ήθελε το μήνυμά του «να είναι απλό» και «συναισθηματικό», να μην απευθύνεται στη διανόηση. Και ενώ δεν είχε στενή προσωπική σχέση με κανέναν, είχε «μια αξιοσημείωτη διορατικότητα σε ό,τι αφορούσε τις σκέψεις, τις ελπίδες, τους φόβους και τις ανάγκες των άλλων». Ανάμεσα στα χαρακτηριστικά του Χίτλερ, ο Χετ αναφέρει την ανασφάλεια, την μη ανοχή στην κριτική, τις πομπώδεις αναφορές στα επιτεύγματά του και την περιφρόνηση για τους διανοούμενους και τους ειδικούς. Έτσι, παρότι δεν κάνει καμία αναφορά στον Ντόναλντ Τραμπ και το κίνημα MAGA, ο Χετ δείχνει σαφώς την πρόθεσή του να αναδείξει τις αναλογίες μεταξύ Χίτλερ και Ναζί, από τη μια πλευρά, και της τρέχουσας αμερικανικής κατάστασης από την άλλη. Στην εξήγησή του για το πώς η γερμανική πολιτική «έχασε το παιχνίδι» –όπως αναφέρει ο Φρίτσε– κάτι που οδήγησε σε μια άκρως δυσλειτουργική δημοκρατία, ο Χετ επισημαίνει τις τρεις μεγάλες «ομολογίες πίστεως» ή κοινωνικά περιβάλλοντα που χαρακτήριζαν τη γερμανική κοινωνία: τους σοσιαλιστές της εργατικής τάξης, που ήταν βαθιά διχασμένοι πολιτικά μεταξύ σοσιαλδημοκρατών και κομμουνιστών, τους καθολικούς που εκπροσωπούνταν από το Κόμμα του Κέντρου (Zentrum) και το αδελφό κόμμα του στη Βαυαρία, και τους προτεστάντες της μεσαίας τάξης, που αρχικά εκπροσωπούνταν από τους Γερμανούς εθνικιστές (Γερμανικό Εθνικό Λαϊκό Κόμμα - DNVP), τους Γερμανούς δημοκράτες (Γερμανικό Δημοκρατικό Κόμμα - DDP) και το Γερμανικό Λαϊκό Κόμμα (DVP), αλλά τελικά τους απορρόφησαν οι Ναζί. Οι ιδεολογικές αυτές παρατάξεις ή κοινωνικές ομάδες παρέμεναν σχετικά σταθερές κατά την εποχή της Βαϊμάρης, όμως στο εσωτερικό καθεμιάς η ισορροπία μεταξύ οπαδών της δημοκρατίας και οπαδών του αυταρχισμού δεν ήταν σταθερή. Ένας δεύτερος σοβαρός διαχωρισμός στη γερμανική κοινωνία ήταν μεταξύ αγροτικής και αστικής τάξης (της οποίας κατεξοχήν σύμβολο ήταν το Βερολίνο, με την πρωτοποριακή κουλτούρα, τα σύγχρονα σεξουαλικά ήθη και τη μεγάλη συγκέντρωση εβραίων και εργατών βιομηχανίας). Οι Ναζί έγιναν κόμμα πλειοψηφίας στη Γερμανία κερδίζοντας τη σαρωτική υποστήριξη των προτεσταντών της μεσαίας τάξης και της αγροτικής τάξης, όμως δεν συγκέντρωσαν απόλυτη πλειοψηφία διότι αποδείχθηκε πολύ δυσκολότερο να κερδίσουν τους ψηφοφόρους της εργατικής τάξης και τους καθολικούς. Ο βαθείς διαχωρισμοί της γερμανικής κοινωνίας, μεγεθυμένοι από το εκλογικό σύστημα αναλογικής εκπροσώπησης που προέβλεπε το Σύνταγμα της Βαϊμάρης, αντανακλώνταν σε ένα πολυκομματικό σύστημα που δεν διέθετε πολιτική κουλτούρα συμβιβασμού και ήταν ανίκανο να επιτύχει ευρεία συναίνεση. Στα τέλη της δεκαετίας του 1920, ακόμη και πριν το κραχ του χρηματιστηρίου, πολλά κομμάτια της κοινωνίας –ο Χίντεμπουργκ και ο στενός κύκλος των συμβούλων του, οι μεγάλες επιχειρήσεις, ο στρατός, οι εθνικιστές– γύριζαν όλο και περισσότερο την πλάτη τους στη Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Το 1930 ο Χίντεμπουργκ εγκατέλειψε τις προσπάθειές του να κυβερνήσει με κοινοβουλευτική πλειοψηφία (κάτι που θα απαιτούσε να προσεγγίσει τους Σοσιαλδημοκράτες και να υιοθετήσει οικονομικές πολιτικές για τη δημιουργία θέσεων εργασίας και την ενίσχυση της καταναλωτικής ζήτησης) και ασκούσε πλέον ηγεσία μέσω των εξουσιών έκτακτης ανάγκης που προβλέπονταν από το Σύνταγμα και του επέτρεπαν να διορίζει το προεδρικό υπουργικό συμβούλιο. Ο προεδρικός καγκελάριος [εξαρτώμενος από τον πρόεδρο και όχι από το κοινοβούλιο], Μπρύνινγκ, ακολουθούσε με τη σειρά του μια οικονομική πολιτική αυστηρής λιτότητας και αποπληθωρισμού (με περικοπές κυβερνητικών θέσεων εργασίας, μισθών και ασφάλισης ανεργίας) που επιδείνωσε δραματικά την ύφεση στη Γερμανία. Ο Χετ δίνει μεγαλύτερη σημασία στις ενέργειες του Μπρύνινγκ από ό,τι πολλοί άλλοι ιστορικοί. Κατά την άποψή του ο Μπρύνινγκ δεν ήταν ούτε θύμα των νεοκλασικών προ-κεϋνσιανών οικονομικών, που συνέστηναν λιτότητα ως την πιο εύλογη λύση σε κάθε κρίση, ούτε άθελά του δέσμιος της κληρονομιάς του υπερπληθωρισμού που βίωσε η Γερμανία το 1923, η οποία απέκλειε την πολιτική επιλογή της αύξησης των κρατικών δαπανών ως μέσου τόνωσης της οικονομίας. Ο Μπρύνινγκ έδινε προτεραιότητα στην εξωτερική πολιτική, και μεγαλοποιούσε τις επιπτώσεις της ύφεσης στη Γερμανία ως μέσο διπλωματικής μόχλευσης που θα ανάγκαζε τους Συμμάχους να τερματίσουν τις αποζημιώσεις. Με τις πολιτικές που ακολουθούσε, η ύφεση «μεταπήδησε ανεξέλεγκτα» στη βραχυπρόθεσμη οικονομία με ολέθριες συνέπειες, ενώ όταν έφτασε το τέλος των αποζημιώσεων ήταν πολύ αργά για να σωθεί ο ίδιος αλλά και η Δημοκρατία της Βαϊμάρης. Ο Χετ παρατηρεί πόσο δραματικά μετατοπίστηκε το κέντρο του πολιτικού βάρους στη Γερμανία μεταξύ των προεδρικών εκλογών του 1925 και του 1932: «Οι τάσεις υποστήριξης στις εκλογές του 1925 είχαν αντιστραφεί εντελώς. … Ο καλύτερος στατιστικός δείκτης πρόβλεψης μιας ψήφου για τον Χίτλερ το 1932 ήταν μια ψήφος για τον Χίντενμπουργκ το 1925». Πρέπει κατά τη γνώμη μου να σημειωθεί ότι πέραν του ότι κατάφεραν να κερδίσουν την υποστήριξη μιας τεράστιας μάζας ψηφοφόρων της προτεσταντικής μεσαίας τάξης, που προηγουμένως ψήφιζε τα κόμματα DDP, DVP και DNVP, οι Ναζί είχαν τρομερή επιτυχία στην προσέλκυση των ψηφοφόρων της πρώτης φοράς, των νέων σε ηλικία, και είχαν επίσης δυσανάλογα μεγάλη επιτυχία στις γυναίκες ψηφοφόρους. Όπως ο Ράιμπακ και ο Φρίτσε, ο Χετ επιρρίπτει την τελική ευθύνη για την άνοδο του Χίτλερ στους Γερμανούς συντηρητικούς που απαξίωσαν τη δημοκρατία: Η κρίση και το αδιέξοδο του 1932 και των αρχών του 1933, που έκαναν τον Χίτλερ να φαντάζει ως μοναδική λύση, κατασκευάστηκαν από μια πολιτική δεξιά πτέρυγα που ήθελε να αποκλείσει πάνω από τον μισό πληθυσμό από την πολιτική εκπροσώπηση. … Για τον σκοπό αυτό, μια σειρά αλληλοδιαδεχόμενων πολιτικών προσώπων συντηρητικών φρονημάτων… προσέγγισε τους Ναζί θεωρώντας ότι είναι ο μόνος τρόπος να διατηρήσουν την εξουσία με όρους βολικούς για τους ίδιους. Το αποτέλεσμα ήταν το χιτλερικό καθεστώς. Διατηρώντας τη βεβαιότητα ότι πέτυχαν συγχρόνως να εκμεταλλευτούν τον Χίτλερ αλλά και να τον συγκρατήσουν, βρέθηκαν εντελώς απροετοίμαστοι να αντέξουν τη θύελλα της «νόμιμης επανάστασης» (και το τεράστιο κύμα βίας και τρόμου που έφερνε με τη συναίνεση της κυβέρνησης), με επακόλουθο την εγκαθίδρυση της ναζιστικής δικτατορίας μέσα σε ελάχιστους μήνες. Ο Φρίτσε αναλύει πώς ο εθνικοσοσιαλισμός κέρδισε την εμπιστοσύνη μεγάλης μερίδας Γερμανών μετά την κατάληψη της εξουσίας. Ο Χετ εστιάζει στον μεγάλο αριθμό Γερμανών που ήταν ήδη ναζιστές πριν τον Ιανουάριο του 1933. Αυτοί αποτελούσαν ένα «μεγάλο κίνημα διαμαρτυρίας», που «προσκυνούσε τον παραλογισμό» και «επαναστατούσε εναντίον της λογικής». Η «απόρριψη του ορθολογισμού» και η «περιφρόνηση της αλήθειας και της λογικής» ήταν βασικά στοιχεία στην απόρριψη της παράδοσης του Διαφωτισμού, της δημοκρατίας και της «φιλελεύθερης, καπιταλιστικής Δύσης» από τον Εθνικοσοσιαλισμό και τα άλλα φασιστικά κινήματα του Μεσοπολέμου. Ο Χετ αναγνωρίζει ότι αυτοί οι Γερμανοί δεν μπορούσαν να προβλέψουν ότι η απόρριψη της αλήθειας, της λογικής και του ορθολογισμού θα οδηγούσε στο Μπάμπι Γιαρ και στο Άουσβιτς, επειδή αυτά τα κακά ήταν ακόμη «αδιανόητα». Το βιβλίο κλείνει με μια προειδοποίηση που πηγάζει από τη σημερινή γνώση, αλλά αφορά το μέλλον: στις μέρες μας ένα τέτοιο άλλοθι δεν μπορεί πια να ισχύσει καθώς «έχουμε το παράδειγμά τους μπροστά μας». © 2025 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση-σημειώσεις: Νατάσα Μωράκη [1] Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του Timothy W. Ryback, Η βιβλιοθήκη του Χίτλερ. Τα βιβλία που επηρέασαν τη ζωή του, μτφρ. Αλεξάνδρα Κονταξάκη, Πατάκης, Αθήνα 2011. [2] Στα ελληνικά κυκλοφορεί το βιβλίο του Peter Fritzsche, Ζωή και θάνατος στο Τρίτο Ράιχ, μτφρ. Κώστας Δεσποινιάδης, Βασιλεία Αβραμίδου, Θύραθεν, Θεσσαλονίκη 2013. [3] Στα ελληνικά κυκλοφορεί επίσης το βιβλίο του Benjamin Carter Hett, Ο δρόμος προς τον Πόλεμο, μτφρ. Χριστόδουλος Λιθαρής, Διόπτρα, Αθήνα 2022. [4] Märzgefallene, σαρκαστικός χαρακτηρισμός για εκείνους που ακολούθησαν το ναζιστικό κόμμα μετά τις εκλογές του Μαρτίου του 1933.

Οι παθητικοί συνεργοί του Χίτλερ

Σύνδεση