Οι Ρεμβασμοί του μοναχικού περιπατητή: πόση ευτυχία χωράει στη μοναξιά;

Ζαν-Ζακ Ρουσσώ, Ρεμβασμοί του μοναχικού περιπατητή, μτφρ. Θάνος Σαμαρτζής, Δώμα, Αθήνα 2024, σελ. 256 Οι Ρεμβασμοί του μοναχικού περιπατητή του Ρουσσώ[1] είναι ένα κείμενο-σταθμός για τον νεότερο δυτικό κόσμο. Τελευταίο χρονικά έργο του, ισορροπεί ανάμεσα στην αυτοβιογραφία και τη φιλοσοφία. Αυτοβιογραφία: ο Ρουσσώ είναι πλέον εξήντα έξι χρονών, νιώθει τον θάνατο να πλησιάζει και θέλει να αναμετρηθεί με τις ευθύνες των πράξεών του στη διάρκεια της ταραχώδους ζωής του (όπως, για παράδειγμα, το ότι εγκατέλειψε στο ορφανοτροφείο τα πέντε, αν όχι παραπάνω, παιδιά του). Ταυτόχρονα, πάσχοντας από σύνδρομο καταδίωξης, βλέπει συνεχώς στους άλλους τους συνεργούς μιας παγκόσμιας συνωμοσίας εναντίον του. Φιλοσοφία: συναντάμε εδώ (βλέπε παρακάτω) πολλές από τις φιλοσοφικές ιδέες του Ρουσσώ, κυρίως εκείνες που είχαν αναπτυχθεί στη Δεύτερη Πραγματεία (Πραγματεία για την καταγωγή και τα θεμέλια της ανισότητας ανάμεσα στους ανθρώπους, OC 3:111-23) και στον Αιμίλιο (OC 4: 239-868). Τι καθιστά τους Ρεμβασμούς κείμενο-σταθμό; Ο μοναδικός τρόπος με τον οποίο έρχονται στην επιφάνεια, στο πρόσωπο του Ρουσσώ ως προϊόντος της αυτοβιογραφίας του, οι αντιφάσεις του σύγχρονου ανθρώπου, όχι με σκοπό υπέρβασής τους μέσω κάποιας διαλεκτικής, αλλά με μόνο σκοπό να εκτεθούν και να νομιμοποιηθούν ως τέτοιες. Παραδείγματα ρουσσωικών εσωτερικών αντιφάσεων: το καταφύγιο της μοναχικότητας σε αντίστιξη προς την ανάγκη να ενωθούμε με τον άλλον· τυχαίοι, σύντομοι και μεμονωμένοι ρεμβασμοί σε αντίστιξη προς τον στόχο που εξυπηρετούν, τη βαθιά αυτογνωσία· η απονέκρωση κάθε ελπίδας για την ευμένεια των άλλων ώστε να απονεκρωθεί και κάθε φόβος και δυστυχία σε αντίστιξη προς μια νέα ελπίδα (espérance και espoir) για ατομική ευτυχία· ένα είδος αγαθότητας που πηγάζει από φυσική κλίση και ενθουσιασμό σε αντίστιξη προς την αγαθότητα που επιβάλλεται από το ηθικό καθήκον· η συστολή της ύπαρξης (ώστε να απομείνει μόνον το «αίσθημα της ύπαρξης», χωρίς μεν επίγνωση για την ταυτότητά της, άτρωτη δε από κάθε εξωτερικότητα) σε αντίστιξη προς τη διαστολή της ύπαρξης για να αγγίξει τα απλά αντικείμενα πέρα από τη χρηστικότητά τους (με παραδειγματική περίπτωση τα φυτά) και να αγκαλιάσει, τρόπον τινά, ολόκληρο το σύμπαν· το στιγμιαίο παρόν που εξασφαλίζει τη γαλήνη πέρα από κάθε φόβο για το παρόν και το μέλλον και πέρα από τις τραυματικές αναμνήσεις σε αντίστιξη προς την ηδονή που φέρνουν οι ίδιες αυτές αναμνήσεις ή και προς την αποδοχή της χρονικότητας του γήρατος· ο ρόλος του απλού θεατή (παντού γίνεται λόγος για το «θέαμα» (spectacle, aspect) του εαυτού, των άλλων, της φύσης) σε αντίστιξη προς τον ρόλο του πρωταγωνιστή που συμβάλλει στη δημιουργία, για παράδειγμα, του εαυτού ή της ευτυχίας των άλλων· η μοναδικότητα και υπερθετικότητα των χαρακτηριστικών της ατομικότητας (ο Ρουσσώ θεωρεί ότι είναι ο πιο δυστυχισμένος, πιο αμερόληπτος, πιο φιλαλήθης, κτλ., από όλους τους θνητούς) σε αντίστιξη προς την ταπεινότητα και την αναγνώριση της κοινής μοίρας των ανθρώπων. Και το φλέγον ερώτημα είναι: πόση γαλήνη, ευτυχία ή και μακαριότητα (félicité), επιτρέπουν αυτές οι ανυπέρβλητες αντιφάσεις της ύπαρξης; Σε ποια γαλήνη μπορεί να οδηγήσει, αλλά και τι είδους καθοδήγηση μπορεί να προσφέρει, ένα υπαρξιακό μόττο σαν το παρακάτω: «η καρτερία, η γλυκύτητα, η παραίτηση, η ακεραιότητα, η αδέκαστη δικαιοσύνη είναι αγαθά που τα παίρνουμε μαζί μας και πλούτη που μπορούμε να τα αυξάνουμε αδιάκοπα, δίχως να φοβόμαστε ότι ο θάνατος θα τα απαξιώσει» (OC 1: 106/1023); Και κατά πόσον αυτές οι αντιφάσεις συνιστούν ένα εσωτερικό κακό, δηλαδή, μια πηγή δυστυχίας; Μπορούν οι ρεμβασμοί να συμβάλουν ώστε η ύπαρξη να «διορθώσει το κακό που ενδέχεται να φωλιάζει εκεί μέσα» (OC 1: 59/999); Τα παραπάνω ερωτήματα διατρέχουν τους Ρεμβασμούς των Δέκα Περιπάτων σε κάθε τους σκίρτημα. Η φιλοσοφική χροιά των απαντήσεων, ωστόσο, δεν είναι προφανής. Κυρίως, θα πρέπει κανείς με μεγάλη προσοχή να επιχειρεί συνδέσεις και αντιστοιχίσεις με τη Δεύτερη Πραγματεία ή και τον Αιμίλιο. Πέρα από το γνωστό πρόβλημα της κινητικότητας και ασάφειας των ρουσσωικών όρων, πρέπει ο αναγνώστης να προσέξει ιδιαίτερα την προοπτική από την οποία αναλύεται η ύπαρξη. Η αθωότητα της Δεύτερης Πραγματείας δεν είναι η αθωότητα των Ρεμβασμών και το ίδιο ισχύει για τη μοναξιά, την πληρότητα, τους άλλους, την ευτυχία, τον ίδιο τον εαυτό. Ο φυσικός άνθρωπος στη φυσική κατάσταση, όπως περιγράφεται στη Δεύτερη Πραγματεία, δεν ταυτίζεται με τον μοναχικό περιπατητή που βυθίζεται στους ρεμβασμούς του. Ο φυσικός άνθρωπος βρίσκεται στην εξής συνθήκη: είναι πάντα όλος μαζί με τον εαυτό του (OC 3: 136) –δηλαδή, ικανοποιεί το κριτήριο των Ρεμβασμών για την εαυτότητα: «οι ώρες μοναξιάς και περισυλλογής είναι οι μόνες μες στη μέρα όπου είμαι πλήρως ο εαυτός μου» (OC 1: 65/1002)– αλλά δεν είναι ακόμα πλήρης ή ολοκληρωμένος, αφού δεν μπορεί, παρά τη φυσική τελειοποιησιμότητά του (perfectibilité), να έχει ενεργοποιημένες όλες τις έλλογες ικανότητές του. Γι’ αυτό, άλλωστε, στη Δεύτερη Πραγματεία, η πιο ευτυχισμένη περίοδος για τον άνθρωπο, και μάλιστα η περίοδος για την οποία πλάστηκε, είναι η περίοδος των πρώτων κοινωνιών, όχι η φυσική κατάσταση. Ας δούμε αυτή την αλλαγή προοπτικής με ένα παράδειγμα. Είναι η μοναχικότητα αναγκαίος και επαρκής όρος της ανθρώπινης ευτυχίας; Μια πρώτη απάντηση με έρεισμα τη Δεύτερη Πραγματεία θα ήταν ότι ο Ρουσσώ αποδέχεται μια τέτοια θέση στο μέτρο που ο φυσικός άνθρωπος της Δεύτερης Πραγματείας, όντας «μοναχικός», είναι «ευτυχισμένος». Εδώ, όμως, η μοναχικότητα σχετίζεται με την ικανοποίηση των φυσικών αναγκών (πριν δημιουργηθούν οι τεχνητές), τη γυμνότητα και την υγεία του σώματος (πριν αναπτυχθεί η ιατρική), την προ-ηθική αθωότητα (πριν την εισαγωγή των ηθικών κανόνων) και η ευτυχία είναι ακόμα τόση όση ιδιάζει σε μια τέτοιου είδους ζωή (OC 3: 158, 171), περισσότερο αρνητικά προσδιορισμένη (ως μη-δυστυχία) παρά θετικά. Ακόμα και στον Αιμίλιο, εκεί όπου ο Αιμίλιος ζει σε ένα περιβάλλον που έχει κατασκευαστεί έτσι από τον παιδαγωγό του ώστε να μη συναντά άλλους ή να τους συναντά μέσα σε προ-σκηνοθετημένες συναντήσεις, βρίσκουμε φράσεις όπως: «ένα πραγματικά ευτυχισμένο πλάσμα είναι ένα ον μοναχικό» (OC 4: 503). (Ήδη στο παραπάνω χωρίο από τον Αιμίλιο, τελικά ο Ρουσσώ υποστηρίζει μάλλον το αντίθετο, ότι δηλαδή εμείς σαν ατελή όντα, σε αντιδιαστολή με τον Θεό, δεν μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι μόνοι μας). Αλλά ο Αιμίλιος εκπαιδεύεται σε συνθήκες μοναχικότητας για να γίνει κοινωνικό ον, όχι μοναχικό ή φυσικό. Οι Ρεμβασμοί δεν κάνουν λόγο για αυτού του είδους τη μοναξιά και ευτυχία. Αυτό που έχει αλλάξει είναι η προοπτική: στους Ρεμβασμούς, η μοναξιά είναι αναγκαιότητα, δεν ούτε αγαθή καθ’ εαυτή ούτε φυσική κατάσταση ούτε παιδαγωγικό εργαλείο. Η καρδιά του έχει ταπεινωθεί, ο ίδιος αδυνατεί να προσφέρει κάτι στον εαυτό του και στους άλλους, οι άλλοι είναι μέλη μιας παγκόσμιας συνωμοσίας εναντίον του, κάθε φορά που τους συναντά πληγώνεται σαν να πληγώνονται οι αισθήσεις του, και μόνον η θέα τους τον πονά. Σε έναν τέτοιο κόσμο, η μοναξιά γίνεται καταφύγιο ή φάρμακο. Κανένα καταφύγιο ή φάρμακο δεν συνιστά, ωστόσο, ευτυχία, πόσο μάλλον μακαριότητα. Όσο κι αν καταφέρνει ο Ρουσσώ να μην έχει πλέον καμιά ελπίδα ότι οι άλλοι θα αλλάξουν στάση απέναντί του, άρα και κανένα φόβο, όσο κι καταφέρνει να εκμηδενίζει τον χρόνο και να αφοσιώνεται στην ηδονή της στιγμής, καταγράφει μέσα του ένα έλλειμμα: δεν παύει να νιώθει αποστερημένος «απ’ όλες τις χαρές της ανθρώπινης συντροφιάς» (OC 1: 56/998). Ο 6ος Περίπατος διαπερνιέται από την επιθυμία για την ευδαιμονία όλων (ή, τουλάχιστον, ορισμένων άλλων), και όχι για ατομική ευδαιμονία, προκειμένου να απλωθεί η ανθρώπινη ύπαρξη σε ολόκληρο το σύμπαν. Ο Ρουσσώ εξακολουθεί να επιθυμεί να δει «όλες τις καρδιές χαρούμενες», «το θέαμα μιας δημόσιας [publique: ο Σαμαρτζής το αποδίδει ως «γενικής»] ευδαιμονίας» (OC 1: 171/1058). Τελικά, στους Ρεμβασμούς, αυτή η ταύτιση μοναχικότητας, ολότητας του εαυτού και συνύπαρξης με τους άλλους θα πραγματωθεί μόνον στο πλάι της κυρίας ντε Ουαρόνς, ταυτόχρονα ερωμένης και «μητερούλας», καθώς μόνον εκεί, λέει ο Ρουσσώ, «ήμουν ο εαυτός μου, ολόκληρος ο εαυτός μου, απρόσμικτος και ανεμπόδιστος.» (OC 1: 248/1098-99) Ο Θάνος Σαμαρτζής, μαγεμένος ο ίδιος από τους ρουσσωικούς Ρεμβασμούς που φαίνεται να τον δονούν προσωπικά σε κάθε τους τόνο, διατηρεί τη μαγεία του κειμένου στον μέγιστο δυνατό βαθμό: η λογοτεχνικότητα της μετάφρασης, η διατήρηση της αμεσότητας, της παραστατικότητας και της γλαφυρότητας του ρουσσωικού λόγου, σε συνδυασμό με την ευαισθησία και τη γνώση ως προς την απόδοση των φιλοσοφικών εννοιών, καθιστούν τη μετάφραση απολαυστική. Προσθέστε στα παραπάνω την εξαιρετική κομψότητα της έκδοσης ως τέτοιας καθώς και την κατατοπιστική εισαγωγή που επιτυγχάνει να εξάψει το ενδιαφέρον του αναγνώστη. Επιτρέψτε μου, ωστόσο, δύο «αλλά». Το πρώτο αφορά στον ρουσσωισμό, τρόπον τινά, του μεταφραστή Σαμαρτζή. Στον 6ο Περίπατο, ο Ρουσσώ ομολογεί ότι δυσκολεύεται ή αρνείται να συνεχίσει μια αγαθοεργή δράση όταν χάνεται η αρχική της γλυκύτητα, η στιγμιαία αυθορμησία και αμεσότητά της και, ως εκ τούτου, η συνέχισή της (ή η ικανοποίηση των προσδοκιών εκ μέρους των άλλων που η αρχική πράξη συνεπιφέρει) μετατρέπεται σε καθήκον. Έτσι και ο μεταφραστής Σαμαρτζής σαν να επέτρεψε στον εαυτό του, αφού πρώτα ηδονικά απόλαυσε τους ρουσσωικούς περιπάτους διατυπώνοντάς τους σε μια πηγαία και γλυκιά ελληνική γλώσσα, να παραμελήσει το καθήκον της συνοχής (και, σε κάποιες λίγες περιπτώσεις, της ακρίβειας) της μετάφρασης. Και ορισμένες φορές αυτή η αμέλεια αφήνει τον αναγνώστη αβοήθητο ή και πλανημένο. Για παράδειγμα: ο εξαιρετικά σημαντικός όρος της ρουσσωικής φιλοσοφίας pitié μεταφράζεται (από αμέλεια) άλλοτε ως «οίκτος», άλλοτε ως «συμπόνια». Ή, άλλο παράδειγμα, γίνεται κατάχρηση του όρου «παρόρμηση» αφού αποδίδονται με αυτόν μια σειρά από διαφορετικές έννοιες, από το mouvements (κινήσεις, κίνητρα) μέχρι το voeux (πόθοι). Ακόμα πιο επώδυνα, η κεντρική έννοια penchant αποδίδεται, χωρίς να απαιτείται από τα συμφραζόμενα, άλλοτε ως «παρόρμηση» (161), άλλοτε ως «επιθυμία» (159), άλλοτε ως «ψυχόρμητα» (162). Άλλα παραδείγματα: το κείμενο δεν λέει «ήμουν εντελώς ελεύθερος, και παραπάνω από ελεύθερος» (OC 1: 250/1099) δίπλα στην κυρία ντε Ουαρόνς, αλλά «καλύτερα (mieux) από ελεύθερος», δηλαδή αναγνωρίζει ότι υπάρχει μια αξία ανώτερη από την ελευθερία· ούτε (θα μπορούσε να) γράφει ότι «είναι δύσκολο να ξεριζώσουμε» (OC 1: 212/1079) την amour-propre (βλέπε παρακάτω), γιατί κάτι τέτοιο είναι εντελώς αδύνατον, αλλά ότι είναι «δύσκολο να την πνίξουμε (étouffe)». Σταματάω εδώ, γιατί δεν θέλω να δοθεί η λανθασμένη εντύπωση ότι η μετάφραση είναι απρόσεκτη ή βιαστική· με λεπτές πινελιές θα μπορούσαν όλα τα παραπάνω να διορθωθούν σε μια επόμενη έκδοση. Το δεύτερο «αλλά» αφορά τη μετάφραση της amour-propre ως «αυταρέσκειας». Τόσο στα αρχαία όσο και νέα ελληνικά, η «αυταρέσκεια» παραπέμπει στην άντληση ικανοποίησης μέσω του αυτοθαυμασμού και υποδηλώνει την αυθαιρεσία του υποκειμένου. Αντίθετα, η amour-propre δηλώνει την ανάγκη του υποκειμένου να αποτελεί αντικείμενο θαυμασμού στα μάτια των άλλων και συνδηλώνει τις ανταγωνιστικές σχέσεις, τις ηθικές κακίες και, τελικά, τη βαθιά και αναπόφευκτη δυστυχία που αυτό συνεπάγεται. Μάλιστα, στον Αιμίλιο, η σχέση ανάμεσα στην amour-propre και την amour de soi-même (δηλαδή, την αγάπη για τον εαυτό ως το φυσικό και προ-ηθικό ένστικτο της αυτοσυντήρησης) γίνεται συνθετότερη, διότι έπαψε η πρώτη να αποτελεί κάτι αναγκαστικά τεχνητό και επίπλαστο και να αντιτίθεται κάθετα στη δεύτερη ως κάτι φυσικό και υγιές: «Το μόνο φυσικό πάθος του ανθρώπου είναι η αγάπη για τον εαυτό ή η φιλαυτία με την ευρύτερη έννοια» (OC 4: 322). Στους Ρεμβασμούς, η amour-propre φαίνεται να έχει αρνητικό πρόσημο, αλλά μια προσεκτική ματιά δείχνει πώς η οπτική του Αιμίλιου διατηρείται και στο κείμενό μας: εδώ, πρώτον, τη θέση της θετικής amour-propre του Αιμίλιου λαμβάνει η «αυτοεκτίμηση (estime de soi-même)» (η οποία, προφανώς, δεν ταυτίζεται με τη φυσική και προ-αξιακή amour de soi-même) και, δεύτερον, ο σκοπός δεν είναι να καταργηθεί η amour-propre αλλά να «ξαναγίνει» amour de soi-même (OC 1: 213/1079). Έκανα αυτή τη σύντομη παρέκβαση για να καταλήξω στην πρόταση ότι ίσως η καλύτερη επιλογή για την απόδοση της amour-propre παραμένει η ελληνική «φιλαυτία» η οποία μπορεί, με την αρνητική σημασία που έχει στα νέα ελληνικά, να αποδώσει το νόημα του όρου στη Δεύτερη Πραγματεία και, ταυτόχρονα, με την ουδετερότητά της στα αρχαία ελληνικά, να αποδώσει το νόημα της φιλαυτίας από τον Αιμίλιο και μετά, δηλαδή μιας φιλαυτίας που μπορεί να αποδειχθεί είτε θετική είτε αρνητική. O Ρουσσώ μάς έμαθε να αποδεχόμαστε τις αντιφάσεις μας. Κάθε γενιά χρειάζεται τους δικούς της Ρεμβασμούς για να συνειδητοποιήσει το είδος και το περιεχόμενο των δικών της αντιφάσεων και να τις καταστήσει όχημα της ευτυχίας της ή, τουλάχιστον, συμβατές με αυτήν. [1] Στην έκδοση της Πλειάδος, το έργο Rêveries du promeneur solitaire βρίσκεται στον 1o τόμο μαζί με άλλα αυτοβιογραφικά κείμενα (OC 1: 995-1099). Αναφέρεται πρώτα η αρίθμηση της μετάφρασης, μετά του πρωτοτύπου.

Οι Ρεμβασμοί του μοναχικού περιπατητή: πόση ευτυχία χωράει στη μοναξιά;

Σύνδεση