Προσεγγίσεις στην αλ-Ανταλούς

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Για τους σύγχρονους Άραβες στοχαστές, το πείραμα της Ανδαλουσίας έχει αντιπροσωπεύσει από τους κινδύνους του φατριασμού ως τα οφέλη του ανοιχτού πολιτισμού και τον πόνο της εξορίας. Eric Calderwood, On Earth or in Poems: The Many Lives of al-Andalus [Στη γη ή στα ποιήματα: Οι πολλές ζωές της αλ-Ανταλούς], Harvard University Press, σελ. 345 Το διήγημα του Χόρχε Λουίς Μπόρχες «Η αναζήτηση του Αβερρόη» ξεκινά ένα απόγευμα στην Ανδαλουσία του δωδέκατου αιώνα, και συγκεκριμένα στην Κόρδοβα, στο σκιερό σπίτι του ιμπν-Ρουσντ, που αργότερα έγινε γνωστός στην Ευρώπη ως Αβερρόης. Ο φιλόσοφος έχει βρεθεί σε αδιέξοδο στον σχολιασμό της Ποιητικής του Αριστοτέλη: δύο λέξεις, η «τραγωδία» και η «κωμωδία», διατρέχουν απ’ την αρχή ως το τέλος τον Έλληνα, αλλά είναι εντελώς απροσπέλαστες για τον Άραβα, που δεν έχει αντίληψη της δραματουργίας. Σε ένα τραπέζι εκείνο το βράδυ, ανακύπτει ξανά το θέμα της ποίησης: ένας καλεσμένος υποστηρίζει ότι η ποίηση των Βεδουίνων της εποχής πριν το Ισλάμ, η βάση της αραβικής λογοτεχνίας, είναι ξεπερασμένη για τους ποιητές που ζουν σε εξελιγμένες πόλεις σαν την Κόρδοβα. Όταν ο ποιητής του έκτου αιώνα Ζουαΐρ συνέκρινε το πεπρωμένο με τυφλή καμήλα, η μεταφορά ήταν καθηλωτική· τώρα ακούγεται παράλογη. Ο φιλόσοφος διαφωνεί. Υποστηρίζει, απολύτως αριστοτελικά, ότι η ποίηση ασχολείται με τα οικουμενικά: ο σκοπός της δεν είναι να εκπλήξει, αλλά να επινοήσει εικόνες κατανοητές από όλους. (Ο πονηρός υπαινιγμός του Μπόρχες εδώ φαίνεται να είναι ότι η δυνατή αλλά αδέξια καμήλα, απέναντι στην οποία όλος ο ανθρώπινος μόχθος είναι καταδικασμένος, υποδεικνύει μια αραβική μετάφραση της «τραγωδίας», έστω κι αν ο ιμπν-Ρουσντ δεν το αντιλήφθηκε). Χάρη στην οικουμενικότητά της, συνεχίζει ο φιλόσοφος, το πέρασμα του χρόνου την εμπλουτίζει αντί να την καθιστά παρωχημένη. Τώρα που θυμόμαστε τον στίχο του Ζουαΐρ, δεν σκεφτόμαστε μόνο τη μεταφορά του, αλλά συγκρίνουμε τα βάσανά μας με τα δικά του: «Η εικόνα είχε δύο όρους· σήμερα έχει τέσσερις». Ο ιμπν-Ρουσντ τελειώνει με μια προσωπική ιστορία. Κατά την παραμονή του στη Βόρεια Αφρική, που τον «βασάνιζαν οι μνήμες από την Κόρδοβα», τον παρηγορούσε ένας στίχος που είχε συνθέσει ο χαλίφης Αμπντ αλ-Ραχμάν, απευθυνόμενος σε ένα δέντρο στον βασιλικό του κήπο ενώ αναλογιζόταν το σπίτι του στη Δαμασκό: «Κι εσύ ακόμα, ω φοινικιά / Σε ξένον τόπο είσαι…». Οι συνδαιτημόνες του ιμπν-Ρουσντ θα γνώριζαν τα πάντα για τον Αμπντ αλ-Ραχμάν. Μέλος της οικογένειας των Ομμαϋαδών, η οποία κυβέρνησε το δεύτερο ισλαμικό χαλιφάτο από τη Δαμασκό μεταξύ 661 και 750, γλίτωσε από τη σφαγή των συγγενών του από τους αντίπαλους Αββασίδες και κατέφυγε δυτικά. Το 756 ανακήρυξε εμιράτο των Ομμαϋαδών την Ιβηρική Χερσόνησο –αλ-Ανταλούς στα αραβικά– την οποία θα κυβερνούσαν οι απόγονοί του από την Κόρδοβα επί σχεδόν τρεις αιώνες. Πολλά πράγματα στη νέα πρωτεύουσα θύμιζαν την πατρίδα του Αμπντ αλ-Ραχμάν, τη Συρία: το αλ-Ρουσάφα, το κτήμα του, με τις μεταφυτευμένες φοινικιές, είχε το ίδιο όνομα με ένα βασιλικό συγκρότημα κοντά στη Δαμασκό· η κόγχη της προσευχής στο μεγάλο τέμενός του κοιτούσε προς την Ανατολή, όπως αυτές στη Συρία, μολονότι φυσικά η Μέκκα βρίσκεται ανατολικά της Κόρδοβας. «Να ένα μοναδικό προνόμιο της ποίησης», συλλογίζεται ο ιμπν-Ρουσντ στο διήγημα του Μπόρχες. «Λόγια γραμμένα από έναν βασιλιά που νοσταλγούσε την Ανατολή, χρησίμεψαν σε μένα, που ήμουν εξόριστος στην Αφρική, για να εκφράσω τη νοσταλγία μου για την Ισπανία». Ιστορία του Μπαγιάντ και της Ριγιάντ (σκηνή στον κήπο με τον νερόμυλο). Μικρογραφία από τον αραβο-ισπανικό κώδικα που βρίσκεται στη Βιβλιοθήκη του Βατικανού. Πρόκειται για μια αραβική ιστορία αγάπης του 13ου αιώνα. Οι βασικοί χαρακτήρες της είναι ο Μπαγιάντ, γιος ενός εμπόρου και ξένος από τη Δαμασκό, και η Ριγιάντ, μια μορφωμένη σκλάβα στην αυλή ενός χατζίμπ (βεζίρη) στη Μεσοποταμία (Ιράκ). Στην αραβική λογοτεχνική ιστορία, η ανάμνηση της αλ-Ανταλούς επιβιώνει σαν τη μεταφυτευμένη φοινικιά του Αμπντ αλ-Ραχμάν. Το διάβα του χρόνου έχει εμπλουτίσει τα νοήματά της –μετατρέποντάς την σε ένα είδος οικουμενικής κληρονομιάς– ακόμη και καθώς η εποχή της μουσουλμανικής κυριαρχίας χάνεται στο βάθος. Αυτή η διαδικασία μνημειοποίησης άρχισε ενόσω μεγάλο μέρος της χερσονήσου εξουσιαζόταν ακόμη από τους Άραβες. Για τους ποιητές, η έδρα του χαλιφάτου, η Κόρδοβα, που αλώθηκε στις αρχές του ενδέκατου αιώνα, έγινε τόπος μελαγχολικών στοχασμών για τα αλλοτινά μεγαλεία και τις ανεξιχνίαστες διεργασίες του πεπρωμένου. «Ω λαέ της αλ-Ανταλούς», αναφωνεί ο βαλενθιανός ιμπν-Χαφέζα, σε στίχους που έχουν επαναληφθεί πολλές φορές έκτοτε, «Πώς σε γέμισε ο Θεός / με νερό, σκιά, ποτάμια και δέντρα! / Ο Κήπος του Παραδείσου αν δεν είναι σε σένα, δεν είναι πουθενά». Η αλ-Ανταλούς συναρπάζει και τους σύγχρονους Άραβες συγγραφείς, για ελαφρώς διαφορετικούς λόγους. Στα τέλη του δέκατου ένατου και στις αρχές του εικοστού αιώνα, πολλοί εθνικιστές άρχισαν να αναζητούν στο παρελθόν, ιδίως στο προ-αποικιακό παρελθόν, παραδείγματα αραβικής επιτυχίας και δύναμης. Η ισλαμική Ισπανία ήταν ένα προφανές πρότυπο: μια χαμένη πατρίδα (αλ-ουατάν στα αραβικά) που ενδεχομένως να πρόσφερε παρηγοριά και έμπνευση μπροστά στην ξένη κυριαρχία. Σε αυτή την άποψη, η Ρεκονκίστα ήταν ο προάγγελος μιας μακραίωνης ιστορίας κατοχής και εξορίας. Ο Αιγύπτιος Αχμέντ Σάουκι, γνωστός ως «ο βασιλιάς των ποιητών» εξορίστηκε στην Ισπανία το 1914. Στο Κάιρο υπηρετούσε ως ποιητής στην αυλή του αντιβασιλέα Αμπάς Β΄ που εκθρονίστηκε από τους Βρετανούς όταν ξέσπασε ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος λόγω των φιλοοθωμανικών ασθημάτων του. Ο Σάουκι πέρασε τα επόμενα έξι χρόνια στην Ισπανία, όπου τα απομεινάρια της αραβικής αλ-Ανταλούς τού θύμιζαν έντονα την πατρίδα. Στο διάσημο «Ποίημα με ομοιοκαταληξία με το γράμμα Σιν» ο Σάουκι περιπλανιόταν στα αρχαία χαλάσματα της Κόρδοβας, βλέποντας τα πάντα μέσα από το σπασμένο πρίσμα της εξορίας: το μεγαλόπρεπο ανδαλουσιανό παρελθόν, τα άδεια παλάτια και τεμένη του παρόντος, την σπαρακτικά απούσα αιγυπτιακή ουατάν. Στους τελευταίους στίχους του ποιήματος, υποσχέθηκε ότι τα παιδιά του «θα έπαιρναν αυτά τα ερείπια ως κηρύγματα» γιατί «αν δεν μπορείς να στραφείς στα περασμένα, δεν θα βρεις ποτέ παρηγοριά». Για τον Σάουκι, όπως και για πολλούς Άραβες στοχαστές, η αλ-Ανταλούς είναι ένας τόπος μνήμης και επιθυμίας, που ξυπνά τη νοσταλγία για μια από καιρό χαμένη ιστορία που ωστόσο δείχνει να προσφέρει σημαντικά διδάγματα για το παρόν. Το On Earth or in Poems (Στη γη ή στα ποιήματα)[1] του Έρικ Κάλντεργουντ αποτελεί, όπως γράφει, μια μελέτη της «πολιτισμικής μετά θάνατον ζωής» της ισλαμικής κυριαρχίας στην Ισπανία. Τον ενδιαφέρει ιδιαίτερα η μετά θάνατον ζωή της στους σύγχρονους Άραβες διανοούμενους. Σχεδόν όλα τα πολιτικά και πολιτιστικά κινήματα του αραβικού κόσμου έχουν ασχοληθεί με την αλ-Ανταλούς με κάποιο τρόπο, και το βιβλίο του Κάλντεργουντ είναι ένα κουβάρι περιπτωσιολογικών μελετών: Αραβιστές, το κίνημα βερβερικής ταυτότητας, φεμινίστριες, Παλαιστίνιοι, σύγχρονοι μουσικοί. (Δεν εξηγεί γιατί επέλεξε αυτές τις ομάδες και όχι, για παράδειγμα, τους Ισλαμιστές ή Άραβες εκκοσμικευμένους, που έχουν τις δικές τους απόψεις για το θέμα). Μέσα από τα ποιήματα και τα φυλλάδια, τις ταινίες και τα τραγούδια της, η κάθε ομάδα παρήγαγε αυτό που ο Κάλντεργουντ αποκαλεί έναν «μύθο» της αλ-Ανταλούς. Τον απασχολεί λιγότερο η ακρίβεια αυτών των μύθων και περισσότερο ο τρόπος που αξιοποιήθηκαν πολιτικά. Όπως το θέτει ο ίδιος, «Οι σύγχρονοι ισχυρισμοί για την αλ-Ανταλούς συχνά προορίζονται εξίσου (ή περισσότερο) να ανταποκριθούν στις ανάγκες του παρόντος όσο προορίζονται για την κατανόηση του παρελθόντος». Για τους ιστορικούς, η ιστορία της αλ-Ανταλούς αρχίζει το 711, που οι στρατοί των Ομμαϋαδών υπό τον Ταρίκ ιμπν Ζιγιάντ απέσπασαν το μεγαλύτερο μέρος της Ιβηρίας από τους Βησιγότθους βασιλείς. (Ο ιμπν Ζιγιάντ είναι ομώνυμος του Γιβραλτάρ, από το αραβικό Τζαμπάλ Ταρίκ, «Όρος του Ταρίκ»). Περίπου σαράντα πέντε χρόνια αργότερα, ο Αμπντ αλ-Ραχμάν εγκαθίδρυσε τη νέα πρωτεύουσά του στην Κόρδοβα. Σύντομα αυτή έγινε κέντρο πολιτισμού εφάμιλλο της Βαγδάτης, με αμέτρητες βιβλιοθήκες, πολυτελή παλάτια και τεμένη, εκτεταμένα υδραγωγεία, εκατοντάδες δημόσια λουτρά, και παζάρια με προϊόντα από την Ινδία, την Κίνα και τη Βόρεια Ευρώπη, υπό την προστασία ενός από τους ισχυρότερους ναυτικούς στόλους του κόσμου. Εβραίοι, χριστιανοί και μουσουλμάνοι συνέβαλαν να γίνει η Κόρδοβα «πατρίδα της σοφίας», όπως τη χαρακτήρισε ένας μεταγενέστερος Άραβας εγκωμιαστής, «πατρίδα του ορθού λογισμού, κήπος των καρπών των ιδεών». Η κυριαρχία των Ομμαϋαδών κράτησε ως τις αρχές του ενδέκατου αιώνα, που οι αντιμαχόμενες στρατιωτικές φράξιες διέσπασαν το χαλιφάτο σε ανεξάρτητες πόλεις-κράτη. Η εποχή των λεγόμενων μικροβασιλείων ήταν ένα διάστημα πολιτικής διαμάχης αλλά και πολιτιστικής άνθησης, όπως φαίνεται στα έργα του ιμπν Χαζμ, συγγραφέα της κομψής πραγματείας περί έρωτα Το δαχτυλίδι του περιστεριού (1022), καθώς και των εβραϊκών στίχων του Σαμουήλ Α Ναγκίντ, του Εβραίου βεζίρη της Γρανάδας. Η χερσόνησος ουσιαστικά ενοποιήθηκε ξανά το 1086 υπό το λάβαρο των Αλμοαδών, που είχαν την πρωτεύουσά τους στο Μαρρακές. Οι Αλμοάδες ήταν οι προστάτες και κατόπιν διώκτες του ιμπν-Ρουσντ και έχουν απεικονιστεί συχνά –όπως οι προγενέστεροι Αλμοραβίδες– ως φανατικοί, εν μέρει επειδή απαγόρευσαν τα έργα του φιλοσόφου και διέταξαν να καούν δημοσίως. Ως τα μέσα του δέκατου τρίτου αιώνα, η Ρεκονκίστα είχε περιορίσει τη μουσουλμανική εξουσία στο μικρό βασίλειο της Γρανάδας, το οποίο υπέκυψε στους στρατούς της Αραγονίας και της Καστίλης το μοιραίο έτος 1492. Οι σύγχρονοι στοχαστές έχουν ασχοληθεί με ξεχωριστά, αν και συχνά αλληλοεπικαλυπτόμενα, νήματα αυτού του πυκνού ιστορικού ιστού. Οι Άραβες εθνικιστές εστίασαν στους κινδύνους του φατριασμού και την ισχύ που απορρέει από την ενότητα. Για τους κοσμικούς φιλελεύθερους, το ανδαλουσιανό πείραμα απέδειξε τα οφέλη της πολιτισμικής ανεκτικότητας, της αδέσμευτης έρευνας και της ανεξιθρησκίας. Για πολλούς Παλαιστίνιους –όπως και για πολλούς Εβραίους– αποτέλεσε μια προειδοποίηση για την απώλεια της πατρίδας και τον καημό της ξενιτιάς. Ο Κάλντεργουντ συγκρίνει αυτές τις συλλογικές μνήμες με ελβετικό σουγιά, «ένα ποικιλόμορφο σετ εργαλείων έτοιμο να ανταποκριθεί σε κάθε λογής προβλήματα και ανάγκες». Βλέπει με μισό μάτι την αναζήτηση για μια «οντολογία της αλ-Ανταλούς» –με απλά λόγια, τη μελέτη για το τι ήταν– και την αποκαλεί απεναντίας «φαινομενολογία», που αντ’ αυτού θα έδειχνε «πώς η αλ-Ανταλούς έχει εκδηλωθεί σε διάφορες εποχές και περιοχές». Το πιο δημοφιλές εργαλείο σε αυτό το ερμηνευτικό σετ, που έχει χρησιμοποιηθεί από πληθώρα στοχαστών για να κατανοήσουν την αλ-Ανταλούς, είναι η έννοια της convivencia, της συνύπαρξης. Πολλοί αγγλόφωνοι αναγνώστες έχουν συναντήσει αυτή την ιδέα στο The Ornament of the World [Το στολίδι του κόσμου] (2002) της μελετήτριας Μαρία Ρίζα Μενοκάλ, ένα λυρικό πορτρέτο αυτού που αποκαλεί «κουλτούρα της ανεκτικότητας» της μεσαιωνικής Ισπανίας. Για να μιλήσουμε ειλικρινά, στην εξιδανικευτική –και πολυδιαβασμένη– αφήγηση της Μενοκάλ, που αντλεί υλικό κυρίως από λογοτεχνικές και φιλοσοφικές πηγές, οι μουσουλμάνοι, οι Εβραίοι και οι χριστιανοί της Ανδαλουσίας δημιούργησαν μια κοινωνία «εκλεκτιστικού συγκρητισμού» που αφανίστηκε τραγικά από οπαδούς της θρησκευτικής καθαρότητας: πρώτα από τους Αλμοραβίδες και τους Αλμοάδες και κατόπιν από τους στρατούς του Φερδινάνδου και της Ισαβέλλας. Η Μενοκάλ ολοκλήρωσε το βιβλίο της λίγο πριν από τις επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου, και η ανασκαφή της στα «άγνωστα βάθη της πολιτισμικής ανεκτικότητας και συμβίωσης στην κληρονομιά μας» υπήρξε ιδιαίτερα επίκαιρη σε μια στιγμή που οι τίτλοι προειδοποιούσαν για επικείμενη σύγκρουση πολιτισμών. Η ιδέα της convivencia, μολονότι συχνά συσχετίζεται με την Ανδαλουσία, δεν είναι ανδαλουσιανή: οι ρίζες της βρίσκονται στο πολύ πιο πρόσφατο παρελθόν. Η λέξη χρησιμοποιήθηκε αρχικά με την ιδιόμορφη –και βολικά αόριστη– έννοια της θρησκευτικής και εθνικής συνύπαρξης από τον Ισπανό ιστορικό και κριτικό λογοτεχνίας Αμέρικο Κάστρο στο βιβλίο του España en su historia [Η Ισπανία μέσα στην ιστορία της] (1948). Δανειζόμενος τον όρο από τη φιλολογία, όπου αφορούσε τον αγώνα για ανωτερότητα ανάμεσα στις διάφορες παραλλαγές μιας λέξης στην καθομιλουμένη, ο Κάστρο τής έδωσε υπαρξιακή χροιά, χρησιμοποιώντας την για να χαρακτηρίσει την καθημερινή αλληλεπίδραση της χριστιανικής, της μουσουλμανικής και της εβραϊκής «κάστας», την οποία εκλάμβανε ως βάση της ισπανικής ταυτότητας. Το επιχείρημα του Κάστρο πυροδότησε σφοδρές αντιδράσεις από ιστορικούς που θεωρούσαν υπέρτατης σημασίας το καθολικό και το καστιλιάνικο στοιχείο της ισπανικής ταυτότητας, και με τον καιρό η συζήτηση για την convivencia αφομοιώθηκε σε μια φρανκική εκδοχή του πολέμου των πολιτισμών, στρέφοντας τους καθολικούς εθνικιστές εναντίον των δημοκρατικών φιλελεύθερων. Αριστερά: Από το Περὶ ὕλης ἰατρικῆς του Διοσκουρίδη στα Αραβικά (αναπαραγωγή αραβικού κώδικα του 13ου αιώνα που βρίσκεται στο Μουσείο του Λούβρου). Δεξιά: Πραγματεία για τις παλίρροιες, αραβικός κώδικας του 12ου αιώνα. Πάρκο των Επιστημών Ανδαλουσίας - Γρανάδα. Η ιδέα της συνύπαρξης των θρησκειών του Κάστρο συμβάδιζε απόλυτα με τους ισχυρισμούς μιας σημαντικής σχολής της εβραϊκής σκέψης του δέκατου ένατου αιώνα. Ο Χάινριχ Γκρετς, ιδρυτής της σύγχρονης εβραϊκής ιστοριογραφίας, έστρεψε τα ιδεώδη της ανεκτικότητας του Διαφωτισμού ενάντια στους Ευρωπαίους χριστιανούς, αντιπαραβάλλοντας τη «φανατική καταπίεση του χριστιανισμού» με την κατάσταση των Εβραίων στις μουσουλμανικές κουλτούρες, όπου «οι Ιουδαίοι σήκωναν το κεφάλι τους ελεύθερα και δεν χρειαζόταν να κοιτάζουν με φόβο και ταπείνωση». Παρότι δεν χρησιμοποίησαν τον όρο convivencia, ο Γκρετς και οι συνάδελφοί του αν μη τι άλλο εγκωμίαζαν ακόμη πιο στεντόρεια μια εβραϊκή χρυσή εποχή υπό μουσουλμανική κυριαρχία. Σε μια ειρωνική αντιστροφή, η τάση των σύγχρονων Αράβων ιστορικών είναι να τονίζουν αυτή την παράδοση ισλαμικής ανεκτικότητας –με το υπονοούμενο ότι μόνο ο Σιωνισμός ευθύνεται για τα δεινά της περιοχής–, ενώ πολλοί Ισραηλινοί ιστορικοί έχουν προσπαθήσει να διαψεύσουν την ιδέα της αρμονικής συνύπαρξης στην Ανδαλουσία. Σε ένα προγενέστερο βιβλίο, με τίτλο Colonial al-Andalus [Αποικιακή αλ-Ανταλούς] (2018), ο Κάλντεργουντ εξιστορεί μια άλλη σειρά ειρωνειών στη σύγχρονη ιστορία της convivencia. Στις αρχές του εικοστού αιώνα, μια ομάδα Ισπανών διανοούμενων, περιλαμβανομένου και του συγγραφέα και πολιτικού Μπλας Ινφάντε, έκαναν εκστρατεία υπέρ της πολιτικής αυτονομίας της Ανδαλουσίας. Αντιτιθέμενος στους αποκλεισμούς της ιδεολογίας του Ισπανικού «Φαλαγγισμού» (και του καταλανικού εθνικισμού), ο Ινφάντε περιέγραψε την ανδαλουσιανή κοινωνία ως ένα φυλετικό και πολιτισμικό μίγμα η ζωντάνια του οποίου πήγαζε από την επιμιξία. «Η αραβική εισβολή έθρεψε τους Ανδαλουσιανούς, πρώτα και κύρια με αραβικό και βερβερικό αίμα» έγραφε ο Ινφάντε σε ένα χωρίο της Ideal Andaluz [Ιδανική Ανταλούς] (1915), ανατρέποντας την ισπανική εμμονή με τη limpieza de sangre, την καθαρότητα του αίματος. «Η σημιτική καταγωγή που μας πετούν στα μούτρα ως στίγμα (…) είναι η μεγαλύτερη δόξα μας». Σε αντίθεση με τους Ισπανούς διανοούμενους που κοιτούσαν προς βορράν για τις πηγές του πολιτισμού, ο Ινφάντε χαρακτήριζε την Ευρώπη βάρβαρη αποικιοκράτισσα. Αποκαλούσε τους Ανδαλουσιανούς «Ευρωαφρικανούς, Ευρωανατολίτες, οικουμενιστές». Ο Ινφάντε δολοφονήθηκε από τους φασίστες στις αρχές του Ισπανικού Εμφυλίου, όμως ο Κάλντεργουντ ακολουθεί προσεκτικά την αναπάντεχη επιβίωση των ιδεών του στην φρανκική ιδεολογία. Η στροφή του Ινφάντε προς την Αφρική γεννήθηκε από την πεποίθηση ότι η Ισπανία και το Μαρόκο ανήκαν σε μία ενιαία ιστορική περιοχή –την Ανδαλουσία– που θα έπρεπε να επανενωθεί. Το 1931 ζήτησε να εκχωρηθεί στις ανδαλουσιανές αρχές το Ισπανικό Προτεκτοράτο στο Βόρειο Μαρόκο, μια λωρίδα παράλιων εδαφών που βρισκόταν υπό τη διακυβέρνηση της Ισπανίας από το 1912. Αυτή η ιδέα της ισπανομαροκινής ενότητας έγινε ο ακρογωνιαίος λίθος της αποικιακής πολιτικής του Φράνκο, η οποία αιτιολογούσε την ισπανική κυριαρχία του βόρειου Μαρόκου με βάση ένα κοινό ανδαλουσιανό παρελθόν. Ο Φράνκο χρησιμοποίησε αυτόν τον μύθο για να στρατολογήσει 80.000 Μαροκινούς στρατιώτες στο πλευρό του στον εμφύλιο, ενώ ταυτόχρονα υποστήριξε το μαροκινό εθνικιστικό κίνημα στον αγώνα του για ανεξαρτησία και μάλιστα ναύλωσε ατμόπλοιο για να μεταφέρει μουσουλμάνους προσκυνητές από το Μαρόκο στη Σαουδική Αραβία. Σε μια τελευταία ειρωνεία, η convivencia έχει γίνει μέρος της επίσημης μαροκινής ταυτότητας. Το σύνταγμα της χώρας διακηρύσσει τη σημασία του ανδαλουσιανού παρελθόντος και επικυρώνει «την αφοσίωση του μαροκινού λαού στις αξίες της δεκτικότητας, της μετριοπάθειας, της ανεκτικότητας και του διαλόγου». Μολονότι το Μαρόκο απέκτησε την ανεξαρτησία του σε μια εποχή αντιαποικιακών επαναστάσεων, η δαιδαλώδης πορεία της convivencia δείχνει, κατά τη διατύπωση του Κάλντεργουντ, πώς «ένας ισπανικός τρόπος περιγραφής για το Μαρόκο μετατράπηκε σε μαροκινό τρόπο περιγραφής για το Μαρόκο». Ορισμένες από αυτές τις ειρωνείες ήταν ίσως λιγότερο χτυπητές απ’ όσο υπαινίσσεται ο Κάλντεργουντ. Ισπανοί και Μαροκινοί εθνικιστές είχαν κοινό εχθρό τη Γαλλία, και η συμμαχία τους καθορίστηκε από πολιτικά συμφέροντα –και πιθανόν μια κοινή αντιπάθεια στην αθεΐα, έναν άλλο βασικό πόλο της φρανκικής προπαγάνδας– περισσότερο από οποιαδήποτε κοινή αφοσίωση προς την Ανδαλουσία. Ο μαροκινός εθνικισμός τονίζει ακριβώς αυτές τις στιγμές του μεσαιωνικού παρελθόντος –τα βερβερικά καθεστώτα των Αλμοραβιδών και των Αλμοαδών– που οι Ισπανοί συγγραφείς, μεταξύ αυτών και ο Ινφάντε, έχουν κατά κανόνα περιφρονήσει. Ιχνηλατώντας τα γυρίσματα τής μετά θάνατον ζωής της Ανδαλουσίας στην πολιτική ρητορική, καταλήγει κανείς να αναρωτιέται αν αποτελούν αληθινά μια ιστορία ειρωνικών ανατροπών ή μήπως πρόκειται απλώς για κυνικές χειραγωγήσεις. Αν η Ανδαλουσία δεν είναι τόσο εργαλειοθήκη όσο κενό δοχείο; Κι αν μπορεί να σημαίνει οτιδήποτε θέλουμε εμείς; Στο νέο του βιβλίο, ο Κάλντεργουντ ανησυχεί για αυτή την πιθανότητα. Αναγνωρίζει ότι οι Βέρβεροι διανοούμενοι, οι φεμινίστριες και οι Παλαιστίνιοι ποιητές αποκόμισαν πολύ διαφορετικά διδάγματα από τα ερείπια της αλ-Ανταλούς. Όμως υποστηρίζει ότι η «εξαιρετική πλαστικότητα» είναι κομμάτι της δύναμης της Ανδαλουσίας, της ικανότητάς της «να διαπλάθεται και να προσαρμόζεται σε διάφορους τόπους και χρόνους». Ο εκπαιδευτικός στόχος του είναι «η ανοχή της αντίφασης»: «Η αλ-Ανταλούς σημαίνει πολλά διαφορετικά πράγματα για πολλούς διαφορετικούς ανθρώπους, και η ηθική πρόκληση είναι να έχεις όλα αυτά τα αταίριαστα νοήματα κατά νου χωρίς να κυριαρχήσει το ένα πάνω στα υπόλοιπα». Το ανοιχτό μυαλό ίσως είναι η καλύτερη επιλογή μόλις παραμεριστούν τα ερωτήματα περί ιστορικής αλήθειας – δηλαδή περί της «οντολογίας της αλ-Ανταλούς». Όμως ο Κάλντεργουντ δεν θεωρεί στ’ αλήθεια πως όλες οι ερμηνείες της αλ-Ανταλούς είναι εξίσου καλές. Το πρώτο κεφάλαιό του είναι μια κριτική σε αυτό που αποκαλεί «αραβική αλ-Ανταλούς», «το πιο διαχρονικό και ανθεκτικό από τα αντικρουόμενα οράματα της αλ-Ανταλούς» στο βιβλίο. Δεν πρόκειται για τη συλλογική μνήμη μιας διακριτής πολιτικής τάσης, αλλά για μύθο που αναπαράγεται από την κυρίαρχη αραβική κουλτούρα συνολικά. Ο Κάλντεργουντ βρίσκει παραδείγματα αυτής της παράδοσης σε μια τριλογία ιστορικών μυθιστορημάτων των αρχών του εικοστού αιώνα για την Ανδαλουσία γραμμένη από τον Λιβανέζο συγγραφέα Τζουρτζί Ζεϊντάν, την οποία συγκρίνει με μια δημοφιλή συριακή τηλεοπτική σειρά για το ίδιο θέμα που γυρίστηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Ο Κάλντεργουντ υποστηρίζει ότι η εκδοχή των Αραβιστών για την αλ-Ανταλούς είναι αποκλειστική με φυλετικούς όρους –οι ήρωες των ιστοριών είναι Άραβες, ενώ οι κακοί είναι συχνά Βέρβεροι– καθώς και με γεωγραφικούς όρους: στην απαρχή της ανδαλουσιανής ιστορίας βρίσκεται η Δαμασκός των Ομμαϋαδών, όχι το Μαρρακές των Αλμοραβιδών. Ο νεαρός ερωτευμένος Μπαγιάντ παίζει ούτι για να διασκεδάσει την αγαπημένη του Ριγιάντ και τις θεραπαινίδες της. Μικρογραφία από τον αραβο-ισπανικό κώδικα του 13ου αιώνα Ιστορία του Μπαγιάντ και της Ριγιάντ, Βιβλιοθήκη του Βατικανού. Αυτό είναι το μοναδικό παράδειγμα κριτικής σε ένα βιβλίο που κατά τα λοιπά υμνεί την ανεξάντλητη προσαρμοστικότητα της Ανδαλουσίας. Όμως οι όροι του επιχειρήματος του Κάλντεργουντ είναι αξιοσημείωτα αόριστοι. Με ποια έννοια αυτά τα δύο έργα, όσο δημοφιλή κι αν είναι, είναι αντιπροσωπευτικά της «αραβικής» συλλογικής μνήμης; Ο πολιτιστικός αραβισμός του Ζεϊντάν είναι ιστορικά και ιδεολογικά διακριτός από τον συριακό μπααθισμό που φαίνεται να διαπνέει την τηλεοπτική σειρά, όμως ο Κάλντεργουντ δεν αναφέρει τίποτα για τον αραβισμό ή τον μπααθισμό ή τις μεταξύ τους σχέσεις. Γράφει ότι οι ιστορικοί ισχυρισμοί για την αλ-Ανταλούς απευθύνονται στις «ανάγκες του παρόντος», αλλά δεν διευκρινίζει ποιες τρέχουσες ανάγκες και ποιοι παράγοντες –η λεβαντίνικη ελίτ; το συριακό καθεστώς;– εξυπηρετούνται από αυτά τα αφηγήματα των Αραβιστών. Ο Κάλντεργουντ θέλει να αμφισβητήσει τη σύμβαση της σύνδεσης της Ανδαλουσίας με την convivencia· η συνύπαρξη δεν ήταν ο μόνος τρόπος που σκέφτονταν οι σύγχρονοι Άραβες για την παρακαταθήκη της μουσουλμανικής κυριαρχίας. Ωστόσο, οι φιλελεύθερες αρχές της ανεκτικότητας και της συμπερίληψης είναι τα πολιτικά κριτήρια του ίδιου του Κάλντεργουντ. Η ένστασή του έγκειται στην αποκλειστική φύση του «αραβικού» μύθου – στην άρνηση των βερβερικών συμβολών στην ανδαλουσιανή ιστορία. Ο Μπλας Ινφάντε φανταζόταν μια πολιτεία ταυτοτήτων με άπειρα συνθετικά: Ευρωανατολίτες, Ευρωαφρικανοί, και άλλες. Το σύνθημά του ήταν «Στην Ανδαλουσία δεν υπάρχουν ξένοι». Η ανεκτικότητα για όλους αποτελεί εντούτοις πολύ υψηλό πήχη. Στο πρώτο του βιβλίο, ο Κάλντεργουντ δείχνει πώς βρέθηκε λειψός ο ανδαλουσισμός (andalucismo) του ίδιου του Ινφάντε. Στο τελευταίο κεφάλαιο του νέου του βιβλίου, αναρωτιέται μήπως μια ομάδα σύγχρονων μουσικών πιθανόν να πληροί τις προδιαγραφές. Το κεφάλαιο αρχικά φαντάζει παράταιρο. Είναι το μοναδικό που δεν αφορά ρητά μια πολιτική ομάδα. Όμως στην πραγματικότητα οι μουσικοί του Κάλντεργουντ μπορούν να θεωρηθούν σύγχρονοι φιλελεύθεροι. Επαναλαμβάνοντας στοιχεία από το έργο του για τον ανδαλουσισμό, δείχνει πώς Ισπανοί και Μαροκινοί καλλιτέχνες έχουν συνεργαστεί για να επινοήσουν μια υβριδική μουσική παράδοση που διεκδικεί μεσαιωνικές ρίζες. Πρόκειται για την παράδοση των στοχασμών του Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα στο Cante jondo (Κάντε χόντο [«βαθύ τραγούδι» ή άσμα, σε τοπικό ανδαλουσιανό ιδίωμα]), καθώς και των γραπτών του Ινφάντε για τη μουσική του φλαμένκο. «Μπορούν ιδέες που κάποτε υπηρετούσαν την αποικιοκρατία να αποκατασταθούν σήμερα στην υπηρεσία παραγωγικού διαπολιτισμικού διαλόγου;» ρωτά ο Κάλντεργουντ, και η απάντησή του δείχνει να είναι θετική. Η αφοσίωση των μουσικών στην ανταλλαγή, την αρμονία και τη συγχώνευση τούς καθιστά πρότυπα μιας νέας convivencia. Το επιχείρημά του καταλήγει σε μια «διαθεματική ανάλυση» τραγουδιών του Καλέντ (Khaled), ενός Ισπανού ράπερ μαροκινής καταγωγής που τραγουδά σε διάφορες γλώσσες και συνδυάζει το φλαμένγκο με την τραπ. “¡al-Andalus es mi raza!” λέει ο Καλέντ σε ένα κομμάτι –«Η αλ-Ανταλούς είναι η φυλή μου!»– δείχνοντας την αλληλεγγύη του για τους καταπιεσμένους κι από τις δύο πλευρές του Στενού του Γιβραλτάρ. Στο βιντεοκλίπ του “Volando Recto” [Ευθεία πτήση], κάνει μια εμφάνιση η Αλάμπρα της Γρανάδας. Η gangsta rap, ένα είδος για πολέμους επικράτησης και μάγκικους κομπασμούς, είναι περίεργο μέρος για να αναζητήσει κανείς την convivencia. Σε έναν στίχο από το “Volando Recto” που δεν παραθέτει ο Κάλντεργουντ, ο Καλέντ τσιγκλίζει τους αντιπάλους του: «Θα σας κωλογαμήσω και δεν είμαι πούστης». Σε ένα άλλο κομμάτι, “La Bendición” (Η ευλογία), όπου υμνεί τους κακόφημους δρόμους απ’ όπου προέρχεται, ο Καλέντ τραγουδάει, «Τσιγγάνος, Λατίνος, Μαγκρεμπιανός – κανείς δεν είναι χριστιανός εδώ». Οι συνδηλώσεις του «χριστιανού» (ο Καλέντ χρησιμοποιεί το αραβικό nasrani) ίσως είναι ανοιχτές προς συζήτηση, όμως το αίσθημα δεν είναι και πολύ διαθεματικό. Αυτό προφανώς δεν αποτελεί κριτική στην τέχνη του Καλέντ, όμως είναι δύσκολο να δούμε γιατί η εκδοχή της αλ-Ανταλούς του ράπερ, με τις διάφορες συμπεριλήψεις και τους αποκλεισμούς της, είναι πιο αποδεκτή από την «αραβική» εκδοχή στην οποία ασκεί κριτική ο Κάλντεργουντ. Η φιλελεύθερη αρχή της ανεκτικότητας προς όλους, όπως και στην αρχική επινόηση του Ινφάντε, μοιάζει συγκεχυμένα ουτοπική και εφαρμοσμένη με ασυνέπεια. Ο σπουδαιότερος στοχασμός για την αλ-Ανταλούς από σύγχρονο Άραβα στοχαστή είναι η λυρική σουίτα του Μαχμούντ Νταρουίς «Έντεκα πλανήτες στο τέλος της Ανδαλουσιανής σκηνής». Ο Κάλντεργουντ, που δανείζεται τον τίτλο του βιβλίου του από έναν στίχο του ποιήματος, το αποκαλεί δικαίως «το ζενίθ» της παλαιστινιακής γραφής για την αλ-Ανταλούς. Ο τίτλος του Νταρουίς αναφέρεται στην ιστορία του Ιωσήφ από το Κοράνι, μια από τις αγαπημένες του ποιητή, ο οποίος μιλά στον πατέρα του για ένα όραμα που είχε στον ύπνο του, όπου είδε έντεκα πλανήτες, μαζί με τον ήλιο και το φεγγάρι, να υποκλίνονται μπροστά του. Στο ποίημα του Νταρουίς, που έχει έντεκα μέρη, το όραμα της μελλοντικής δόξας του Ιωσήφ μεταμορφώνεται σε μάντεις από το παρελθόν. Ένας χορός ομιλητών από τις ύστατες μέρες της αραβικής αλ-Ανταλούς παρελαύνει στο κείμενο, τραγουδώντας τους κύκλους της ιστορίας και μετρώντας τις απώλειές τους. Ο Νταρουίς δημοσίευσε το ποίημά του το 1992, έναν χρόνο μετά τη συνάντηση Παλαιστινίων και Ισραηλινών στη Μαδρίτη για την έναρξη των διαπραγματεύσεων που οδήγησαν στις Συμφωνίες του Όσλο. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός Γιτζάκ Σαμίρ ξεκίνησε την ομιλία του στη συνάντηση με μια αναφορά στην πεντακοσιοστή επέτειο της εκδίωξης των Εβραίων, και παρέθεσε τα λόγια του Εβραιοϊσπανού ποιητή Γεχούντα Αλεβί για την λαχτάρα για τη Σιών: «Η καρδιά μου βρίσκεται στην Ανατολή, ενώ βρίσκομαι στην έσχατη Δύση». Ο Νταρουίς έβλεπε με καχυποψία αυτές τις νοσταλγίες, όπως και τις διαπραγματεύσεις. Σε ένα ποίημα για την παλαιστινιακή έξοδο από τη Βηρυτό το 1982, έγραψε για τα ψεύτικα λόγια των αραβικών καθεστώτων προς τον παλαιστινιακό αγώνα: «Πάνω σε κάθε μιναρέ / ένας γητευτής φιδιών κι ένας βιαστής / κηρύττουν την αλ-Ανταλούς». Στις ειρηνευτικές συνομιλίες της Μαδρίτης, ο Νταρουίς είδε την ιστορία να επαναλαμβάνεται. Οι Άραβες εκδιώκονταν ξανά και οι ηγέτες τους υπέγραφαν τους όρους της συνθηκολόγησης. Όμως το ποίημα του Νταρουίς κάθε άλλο παρά πικρό ή απειλητικό είναι. Η δύναμή του κρύβεται στην ανησυχητική αποστασιοποίησή του, θαρρείς και το όραμα των ιστορικών γύρων του ποιήματος, «Conquista y Reconquista» (Κατάκτηση και Ανακατάκτηση), να δίνει στους ομιλητές του μια σχεδόν μη ανθρώπινη αταραξία. Επίκειται κατακλυσμός, όμως στην πρώτη ενότητα του ποιήματος, όπου μιλά μια συλλογικότητα –πιθανόν οι κάτοικοι της Γρανάδας που σύντομα θα εκδιωχθούν– η διάθεση είναι απόκοσμα ήρεμη: Το τελευταίο βράδυ σ’ αυτή τη γη, ξεκόβουμε τις μέρες μας από τα δέντρα μας, και λογαριάζουμε τα κλαδιά που θα πάρουμε μαζί μας και τα κλαδιά που θα αφήσουμε πίσω… το τελευταίο βράδυ δεν αποχαιρετούμε τίποτε, δεν βρίσκουμε τον χρόνο να τελειώσουμε αυτό που είμαστε… όλα μένουν ίδια (…) Το τσάι μας είναι καυτό και πράσινο, πιείτε το, τα φιστίκια μας είναι φρέσκα, φάτε τα, και τα κρεβάτια μας είναι από πράσινο κέδρο, παραδοθείτε στο αποκάρωμα ύστερα από αυτή την μακρά πολιορκία, κοιμηθείτε στα πούπουλα των ονείρων μας, έτοιμα τα σεντόνια, το άρωμα πλάι στην πόρτα έτοιμο (…) Ίσως το λογικό άκρο της convivencia είναι να καλωσορίζεις τον εχθρό στο σπίτι σου. Μα αν ακούσουμε μόνο μια εξουθενωμένη μοιρολατρία στο ποίημα του Νταρουίς, θα παραβλέψουμε την επιμονή του «δεν αποχαιρετούμε τίποτε» ή του «όλα μένουν ίδια». Οι κατακτητές έρχονται και παρέρχονται, θα μπορούσαμε να πούμε, μα και οι κατακτημένοι αφήνουν τα ίχνη τους. Υπ’ αυτή την έννοια, δεν φεύγουν ποτέ στ’ αλήθεια. Όπως έγραψε ο Έντουαρντ Σαΐντ για τους «Έντεκα πλανήτες» και τον αλλόκοτα μεταθανάτιο τόνο τους, το ποίημα δεν μιλά τόσο για τον καιρό του τέλους «αλλά γι’ αυτό που συμβαίνει μετά το τέλος, πώς είναι να ζεις πέρα από την εποχή και τον τόπο σου». Ο Νταρουίς εξέφραζε συχνά τη φιλοδοξία του να γίνει «Τρωικός» ποιητής. Η ιστορία μπορεί να γράφεται από τους νικητές, αλλά όπως είπε κάποτε ο Νταρουίς σε μια συνέντευξη, «υπάρχει περισσότερη έμπνευση και ανθρώπινος πλούτος στην ήττα παρά στη νίκη. Υπάρχει μεγάλη ποίηση στο βίωμα της ήττας». Ο Κάλντεργουντ γράφει ότι οι «Έντεκα πλανήτες» δεν είναι ένα ποίημα που μοιρολογεί μια εξαφανισμένη πατρίδα, αλλά ένα ποίημα που κοιτά πιθανά μέλλοντα – τόσο ανδαλουσιανά όσο και παλαιστινιακά. Έτσι έτεινε να μιλά και ο ίδιος ο Νταρουίς για τους «Έντεκα πλανήτες». Όμως αυτή η ανάγνωση προσπερνά το πιο ανησυχητικό στοιχείο του ποιήματος, που είναι η αποφασιστικότητά του να βλέπει τα πράγματα μόνο από τη σκοπιά της ήττας, ωσάν η ιστορία να ήταν μια συσσώρευση εκδιώξεων. Για τον Νταρουίς, η υιοθέτηση αυτής της άποψης –με την ταυτόχρονη διατήρηση μιας αίσθησης ψυχραιμίας και αξιοπρέπειας– του επέτρεψε να σταθεί πλάι στους άλλους νικημένους λαούς και εξόριστους, από τους κατοίκους της Τροίας και τους Άραβες της Γρανάδας ως τους Παλαιστίνιους του 1948. Η παρηγοριά, αν βρίσκεται πουθενά σε αυτό το ζοφερό όραμα, εκπορεύεται από την ποιητική οικουμενικότητα της ήττας, όχι τις εφήμερες ιδιαιτερότητες της νίκης. © 2025 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση: Νίνα Μπούρη [1] Σημ. ARB: Ο τίτλος του βιβλίου προέρχεται από τον τελευταίο στίχο του ποιήματος “On the last evening on this earth” με το οποίο ανοίγει η συλλογή του Μαχμούντ Νταρουίς Eleven Planets at the End of the Andalusian Scene (1992). Το ποίημα τελειώνει έτσι: Was the Andalus / right here or over there? On earth… or in the poem? Για τους Άραβες η Ανδαλουσία είναι ο Χαμένος Παράδεισος, ο Νταρουίς όμως αναρωτιέται αν είναι εδώ ή εκεί, στην πραγματικότητα ή στα ποιητικά πούπουλα των ονείρων, στη γη ή στην ποίηση.

Προσεγγίσεις στην αλ-Ανταλούς

Σύνδεση