Πέντε πλατωνικοί διάλογοι σε νέα μετάφραση

Πλάτων, Γοργίας (2020), Μένων (2021), Λάχης (2022), Παρμενίδης (2022), Θεαίτητος (2024), Εισαγωγή - Μετάφραση - Σχόλια: Παύλος Καλλιγάς, Εκδόσεις Στιγμή, σελ. 344, 224, 140, 216 και 344 αντίστοιχα Μετά την ολοκλήρωση των Εννεάδων του Πλωτίνου –ένα εννεάτομο έργο ζωής στο οποίο ο Παύλος Καλλιγάς αφιέρωσε περίπου σαράντα χρόνια ακάματης έρευνας– ξεκίνησε μια σειρά μεταφράσεων των διαλόγων του Πλάτωνα για τη «Βιβλιοθήκη Αρχαίων Συγγραφέων» των εκδόσεων Στιγμή. Μέχρι σήμερα έχουν δημοσιευθεί πέντε από τους σημαντικότερους πλατωνικούς διαλόγους: Γοργίας, Μένων, Λάχης, Παρμενίδης και Θεαίτητος. Πρόκειται για σταθμούς στη φιλοσοφική σκέψη του Πλάτωνα, καθώς και τη μεθοδολογία και τη θεματική του. Διότι εισάγουν, ο καθένας με διαφορετικό τρόπο, καινοτόμες προσεγγίσεις στο θέμα τους ή σηματοδοτούν αληθινές ρήξεις – ο Γοργίας με το πολιτικό παρόν, ο Παρμενίδης με την κλασική εκδοχή της θεωρίας των Ιδεών αλλά και την πρακτική της διαλεκτικής, ο Θεαίτητος με τη Σωκρατική μέθοδο που τόσο έχει εμπνεύσει αλλά και προβληματίσει τον Πλάτωνα στους λεγόμενους Σωκρατικούς διαλόγους και πέρα από αυτούς. Οι μεταφράσεις αυτές –και όσες ευελπιστούμε πως θα ακολουθήσουν– καλύπτουν ένα σημαντικό κενό. Για να το κατανοήσουμε, είναι αναγκαία μια πολύ σύντομη αναδρομή στο παρελθόν. Από τις αρχές του 20ού αιώνα, οι μεταφράσεις των Πλατωνικών διαλόγων στα Νέα Ελληνικά υπήρξαν άρρηκτα συνδεδεμένες με το γλωσσικό ζήτημα. Υπερασπιστές της καθαρεύουσας συχνά εκπονούσαν σχολιασμένες εκδόσεις των διαλόγων χωρίς μετάφραση, ενώ σημαντικοί δημοτικιστές εξέδιδαν αξιόλογες μεταφράσεις αποφεύγοντας να παραθέσουν το αρχαίο κείμενο. Παραδείγματα αποτελούν η Πολιτεία του Γρυπάρη και ο Παρμενίδης του Γρατσιάτου. Η έκδοση-ορόσημο του Συμποσίου από τον Ιωάννη Συκουτρή το 1934 αποτελεί τη μοναδική για την εποχή της απόπειρα μιας μείζονος και ολοκληρωμένης εργασίας, η οποία συμπεριλαμβάνει έκδοση του κειμένου, μετάφραση, ερμηνευτικό σχολιασμό και μια εκτεταμένη εισαγωγή βασισμένη σε πρωτότυπη έρευνα. Περίπου έναν αιώνα αργότερα, οι τόμοι των μεταφράσεων του Παύλου Καλλιγά εντάσσονται στην παράδοση που ξεκίνησε ο Ιωάννης Συκουτρής. Εκφράζουν μια ολιστική αντίληψη για το έργο του μεταφραστή, σύμφωνα με την οποία το τελευταίο συνδυάζει τη φιλολογική επεξεργασία με τη λογοτεχνική ευαισθησία και τη βαθιά φιλοσοφική κατανόηση. Το αρχαίο κείμενο και η νεοελληνική μετάφραση παρατίθενται αντικριστά το ένα προς το άλλο. Λαμβάνεται σοβαρά υπ’ όψιν η συνέχεια αλλά και η διαχρονική εξέλιξη της ελληνικής γλώσσας. Και μας παραδίδονται μεταφράσεις μοναδικής ζωντάνιας και φυσικότητας, πάντοτε κομψές, συχνά εμπνευσμένες, οι οποίες αποδίδουν πιστά τις φιλοσοφικές ιδέες του κειμένου αλλά επίσης αντικατοπτρίζουν τις ερμηνευτικές επιλογές του μεταφραστή. Από όσο γνωρίζω, καμία από τις παλαιότερες σειρές μεταφράσεων που ακόμη κυκλοφορούν –οι οποίες συμπεριλαμβάνουν ορισμένες καλές μεταφράσεις, για παράδειγμα στις εκδόσεις Ζαχαρόπουλος και Ζήτρος– δεν εκφράζει μια παρόμοια προσέγγιση. Μεταξύ ελαχίστων εξαιρέσεων βρίσκεται ο Θεαίτητος του Ιωάννη Θεοδωρακόπουλου, ο οποίος όμως παρουσιάζει πολλά προβλήματα μετάφρασης και ερμηνείας· ο Τίμαιος του Βασίλη Κάλφα από τις εκδόσεις Εστία, που όντως αποτελεί μια ολοκληρωμένη και κλασική πλέον μελέτη αυτού του διαλόγου· και βεβαίως οι μεταφράσεις του Νίκου Σκουτερόπουλου και κυρίως εκείνη της Πολιτείας. Η επιλογή των πέντε πρώτων πλατωνικών διαλόγων που μετέφρασε ο Παύλος Καλλιγάς δεν είναι τυχαία. Πρόκειται για έργα που δεν έχουν μεταφραστεί από τον Ν. Σκουτερόπουλο ή άλλο λόγιο παρόμοιου διαμετρήματος και αποτελούν μια σημαντική προσθήκη στην ελληνική βιβλιογραφία και γραμματεία. Θα ήθελα να τονίσω το μέγεθος και τη δυσκολία του εγχειρήματος των εν λόγω μεταφράσεων. Ξεκινώντας από τον Γοργία, ο διάλογος αυτός αποτελεί μεγάλη πρόκληση για κάθε μεταφραστή, όχι μόνον σε σχέση με το φιλοσοφικό του περιεχόμενο αλλά και σε σχέση το λογοτεχνικό ύφος και τη δραματική ένταση. Είναι εξαιρετικά δύσκολο να αποδοθεί το κείμενο αυτό σε μια σύγχρονη γλώσσα με έναν τρόπο τέτοιον ώστε να διατηρήσει τον πολυεπίπεδο χαρακτήρα του, την σχεδόν θεατρική του πλοκή, και τη ρητορική του δύναμη και πειθώ. Ούτε είναι πολύ ευκολότερο να αποδοθεί ο Λάχης σε μια γλώσσα ζωντανή και ρευστή, με δεδομένο πως τόσο το αρχικό έναυσμα του διαλόγου, δηλαδή η χρησιμότητα μιας αρχαίας τεχνικής πάλης σώμα με σώμα, όσο και το κεντρικό του θέμα, δηλαδή η ανδρεία, φαίνονται εκ πρώτης όψεως ξεπερασμένα. Η υποτιθέμενη μαθηματική απόδειξη της θεωρίας της ανάμνησης στον Μένωνα είναι περίπλοκη και αμφιλεγόμενη κι επίσης προϋποθέτει τη χρήση ενός διαγράμματος. Αυτά τα στοιχεία του διαλόγου δύσκολα μεταφράζονται με εύληπτο τρόπο. Όσο για τον Παρμενίδη και τον Θεαίτητο, εγείρουν τεράστιες απαιτήσεις φιλοσοφικής κατανόησης και γλωσσικής ακρίβειας για κάθε μεταφραστή. Δίχως την παραμικρή πρόθεση εξωραϊσμού ή υπερβολής, κρίνω πως οι μεταφράσεις του Παύλου Καλλιγά αντιμετωπίζουν με επιτυχία αυτές και άλλες δυσκολίες και επιτυγχάνουν τον κύριο στόχο τους: στέκονται αυτόνομα ως νεοελληνικά κείμενα και είναι προσβάσιμες στο ευρύ κοινό, χωρίς να χάνεται τίποτε από την περιπλοκότητα του φιλοσοφικού τους περιεχομένου ή τη δραματική τους αποτελεσματικότητα. Δεν διατείνομαι ότι μπορώ να εξηγήσω πώς ακριβώς συμβαίνει αυτό. Ίσως κανείς, ούτε καν ο ίδιος ο συγγραφέας, να μην είναι σε θέση να το κάνει. Πιστεύω όμως πως πρωταρχικό ρόλο έπαιξαν όχι μόνον τα θαυμάσια ελληνικά και η βαθιά φιλοσοφική παιδεία του Παύλου Καλλιγά, αλλά και η γλωσσική ελευθερία και ευελιξία που, μετά από μισό περίπου αιώνα ενασχόλησης με τον Πλάτωνα (είτε μέσα από το πρίσμα του Πλωτίνου είτε ανεξαρτήτως αυτού), ο Παύλος Καλλιγάς σοφά επέτρεψε στον εαυτό του. Για παράδειγμα, για να διατηρηθεί η φυσικότητα και ο αυθορμητισμός της συζήτησης που εκτυλίσσεται στον Γοργία, και ακολουθώντας την πρακτική του Πλάτωνα, ο Π. Καλλιγάς αποφεύγει τη χρήση τεχνικής ορολογίας και συχνά αποδίδει τον ίδιο όρο με διαφορετικούς τρόπους ανάλογα με τα συμφραζόμενα. Έτσι, ενίοτε μεταφράζει την ευδαιμονία ως «ευδαιμονία» –όταν τα συμφραζόμενα υποδεικνύουν τον αντικειμενικό χαρακτήρα των συνθηκών που τη διασφαλίζουν–, αλλά πολύ πιο συχνά ως «ευτυχία»: μια λέξη η οποία, στα νέα ελληνικά, δηλώνει το αντίστοιχο συναίσθημα αλλά επίσης έννοιες όπως η καλοπέραση. Ακολουθεί μια παρόμοια τακτική ως προς την ηδονή, που μερικές φορές τη μεταφράζει ως «ηδονή», αλλά πιο συχνά με τον νοηματικά ευρύτερο όρο «απόλαυση». Ιδιαιτέρως επιτυχημένες είναι οι μεταφράσεις του επιθέτου αγαθός («ενάρετος» στα αρχαία αλλά «αγαθιάρης» στα νέα ελληνικά). Παρομοίως, οι πολλαπλές αποδόσεις του αρχαίου όρου καλός παραπέμπουν στο ευρύτατο νοηματικό πεδίο που καλύπτει ο όρος αυτός στα αρχαία ελληνικά. Απαιτείται μεγάλη γνώση, εμπειρία, και χάρισμα ώστε να εφαρμοστεί τόσο επιτυχώς αυτή η μεταφραστική πρακτική. Προς τι όμως όλη αυτή η προσπάθεια; Ποιος ο λόγος να μελετήσει κανείς αυτά τα έργα είτε στο πρωτότυπο είτε σε μετάφραση; Μέρος της απάντησης έχει βεβαίως να κάνει με το ότι είναι εξαιρετικά επίκαιρα, και τούτο επισημαίνεται στην Εισαγωγή του κάθε τόμου με σαφήνεια, με πρωτοτυπία, και με επιχειρήματα. Πράγματι οι Εισαγωγές του Παύλου Καλλιγά αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του όλου εγχειρήματος και σημαντικότατο βοήθημα για τον αναγνώστη. Θα κλείσω αναφερόμενη με συντομία σε δύο από αυτές – τις Εισαγωγές στον Λάχη και τον Γοργία. Ένα κοινό χαρακτηριστικό των Εισαγωγών είναι πως, ενώ είναι σχετικά σύντομες, καθιστούν προφανή τη φιλοσοφική σημασία των αντίστοιχων διαλόγων, εντάσσοντάς τους ταυτοχρόνως στο ιστορικό τους πλαίσιο και τονίζοντας τα δραματικά τους στοιχεία. Παρόμοιες πολυπρισματικές προσεγγίσεις σπανίζουν στη βιβλιογραφία, παρ’ όλο που χαράζουν τον δρόμο –ή ίσως τον μόνο δρόμο– μέσα από τον οποίον μπορεί να αναδειχθεί ο ανεξάντλητος πλούτος των πλατωνικών έργων. Ένα παράδειγμα του τι μπορεί να επιτευχθεί με μια τέτοια πολύπλευρη μελέτη των πλατωνικών διαλόγων αποτελεί η Εισαγωγή στη μετάφραση του Λάχη, του οποίου το θέμα είναι η ανδρεία: μια κατ’ εξοχήν ομηρική αρετή που η συζήτησή της θα μπορούσε εύκολα να μας φανεί ξεπερασμένη και αδιάφορη. Αντ’ αυτού, ο Π. Καλλιγάς επιστρατεύει την προσοχή του αναγνώστη κάνοντας μια επιλεκτική ιστορική αναδρομή για το νόημα και τη σημασία της ανδρείας· επισημαίνει πως η σημασία του όρου διευρύνεται σταδιακά έτσι ώστε να συμπεριλάβει ψυχολογικές διαδικασίες και ηθικές διαστάσεις· και προσφέρει μια εξαίρετη ανάλυση του προλόγου του Λάχη, όπου δύο ανόητοι πατεράδες σκέπτονται σοβαρά να αναθέσουν σε κάποιον τσαρλατάνο να διδάξει στους γιούς τους μια αμφίβολης αξίας πολεμική τεχνική ώστε να τους καταστήσει ανδρείους. Μαθαίνουμε σημαντικές λεπτομέρειες για τα ιστορικά αντίστοιχα αυτών των χαρακτήρων, καθώς και για τους στρατηγούς Λάχη και Νικία στους οποίους οι τελευταίοι προστρέχουν για συμβουλή. Μαθαίνουμε επίσης για την ιστορική συγκυρία στην οποία τοποθετείται ο διάλογος, δηλαδή τους χρόνους της Νικείου ειρήνης) και τα δραματικά γεγονότα που το ακροατήριο του Πλάτωνα γνωρίζει ότι θα ακολουθήσουν. «Με αφορμή τη μορφή του Νικία», σχολιάζει ο Παύλος Καλλιγάς, «ο Πλάτων μας φέρνει αντιμέτωπους με το ερώτημα πώς γίνεται και ένας καθόλα έντιμος, νουνεχής, σώφρων, καλλιεργημένος, κι επίσης αναμφισβήτητα γενναίος άνθρωπος … μπορούσε να γίνει υπαίτιος για την πιο ταπεινωτική ήττα της ιστορίας της πόλης του και εν τέλει την οριστική καταστροφή της». Η αποτυχία, προτείνει ο Π. Καλλιγάς, οφείλεται σε σοβαρά ελαττώματα στον πνευματικό του εξοπλισμό και, συγκεκριμένα, στο ότι δεν έχει γνώση του πραγματικού νοήματος των αρετών ή, συγκεκριμένα, της ανδρείας. Πρόκειται για μια εντελώς πρωτότυπη πολιτική ανάγνωση του Λάχη: ένα έναυσμα ώστε να στοχαστούμε σχετικά με το ηθικό έλλειμμα της ηγεσίας, την ανεπάρκεια των θεσμών, τη διάκριση ανάμεσα στην εργαλειακή γνώση και την ουσιαστική δυνατότητα αξιολόγησης, και το ερώτημα εάν μια ηθικά ελλειμματική πολιτική συνθήκη θα μπορούσε να είναι ανατάξιμη ή με ποιον τρόπο. Ιδιαιτέρως σημαντική και κατατοπιστική, όχι μόνο σχετικά με τον διάλογο που ακολουθεί αλλά και σχετικά με το όλο εγχείρημα των μεταφράσεων, είναι η Εισαγωγή στον Γοργία. Μας αποκαλύπτει στοιχεία της γενικής προσέγγισης του Παύλου Καλλιγά στον Πλάτωνα, τα οποία έχουν να κάνουν με τη δραματουργία των διαλόγων, την πλοκή και τους χαρακτήρες, καθώς και το καίριο ερώτημα εάν ή κατά πόσον η οπτική γωνία του πλατωνικού Σωκράτη εκφράζει επίσης τον ίδιο τον Πλάτωνα. Ενώ στους περισσότερους Σωκρατικούς διαλόγους ο Σωκράτης εμφανίζεται συνάμα αναγνωρίσιμος και μυστηριώδης, οικείος και απόμακρος, μια φωνή που θα μπορούσε να είναι η φωνή του Πλάτωνα ή και όχι, στον Γοργία, ίσως για μία και μοναδική φορά, ο Σωκράτης φαίνεται να εκπροσωπεί τον ίδιο τον Πλάτωνα όχι μόνον ως προς το εκπεφρασμένο θέμα του διαλόγου, δηλαδή τη ρητορική, αλλά κυρίως ως προς ένα πρότυπο φιλοσοφικού βίου το οποίο βρίσκεται σε μετωπική σύγκρουση με το πρότυπο που πρεσβεύουν, λιγότερο ή περισσότερο συνειδητά, τόσο ο Γοργίας όσο και ο Πώλος και βεβαίως ο Καλλικλής. Όπως επισημαίνει ο Π. Καλλιγάς, στον Γοργία συναπαντούμε έναν Σωκράτη που, για μια φορά, αφήνει κατά μέρος την αγνωσία και την απορία για να καταθέσει μια συνολική αποτίμηση των αξιών της Αθηναϊκής πολιτείας και να υπερασπιστεί, εν πολλοίς ενάντια σε αυτές τις αξίες, έναν διαφορετικό τρόπο ζωής. Επιλέγοντας να ερμηνεύσει τον Γοργία σε συνδυασμό προς την Ζ΄ Επιστολή, ο Παύλος Καλλιγάς φέρνει στο φως τις εσωτερικές συγκρούσεις του πλατωνικού Σωκράτη και του Πλάτωνα της εβδόμης επιστολής, οι οποίες παρεμπιπτόντως μας θυμίζουν αντίστοιχα βιώματα μεταγενέστερων διανοουμένων που βρέθηκαν με τον έναν η τον άλλον τρόπο κοντά στον πυρήνα της εξουσίας, όπως για παράδειγμα ο Σενέκας ή ο Βολταίρος. Σύμφωνα με το επιχείρημα του Γοργία, η ρητορική, όπως την εξασκούν οι πολλοί, υπηρετεί σαθρές αξίες που φέρνουν τον φιλόσοφο σε αντίθεση προς την καθεστηκυία τάξη και τον εκθέτουν σε θανάσιμο κίνδυνο. Γι’ αυτό και είναι σημαντικό για τον πλατωνικό Σωκράτη να διαχωρίσει σαφώς τη ρητορική από τη φιλοσοφία· να εκθέσει τον αμοραλισμό των πολιτικών που χρησιμοποιούν τη ρητορική ως εργαλείο για ιδίους σκοπούς· και να καταδείξει την επείγουσα ανάγκη της ηθικής θεμελίωσης της πολιτικής, αφού αυτός είναι ο μόνος τρόπος να επιτευχθεί η ευδαιμονία. Ο Π. Καλλιγάς εξετάζει το φιλόδοξο αυτό πρόγραμμα αφ’ ενός με φιλοσοφικούς όρους και λαμβάνοντας υπ’ όψιν τους αρχαίους σχολιαστές, και αφ’ ετέρου αναφορικά προς τον δραματικό τόπο, χρόνο, και πλαίσιο μέσα στα οποία διεξάγεται ο διάλογος. Και σε τούτη την περίπτωση λοιπόν ο Π. Καλλιγάς μας προσφέρει μια ολοκληρωμένη εικόνα: μιας τέχνης ή απλώς τεχνικής, δηλαδή της ρητορικής, η οποία είναι αποκύημα των αναγκών και της ιδεολογίας της αθηναϊκής δημοκρατίας και η οποία, με τη σειρά της, τροφοδοτεί αυτές τις ανάγκες και υπηρετεί αυτή την ιδεολογία χωρίς καμιά γνώση ή μέριμνα για το αγαθό. Η σπονδυλωτή δομή του Γοργία, καθώς και η σταδιακή κλιμάκωση –από την ηθικά ουδέτερη αντίληψη για τη ρητορική την οποία προσπαθεί να προβάλλει ο Γοργίας στις θέσεις του Πώλου και κατόπιν στον εγωκεντρικό ηδονισμό του Καλλικλή– ερμηνεύονται, σύμφωνα με τον Π. Καλλιγά, με βάση τη συνολική αποτίμηση της ρητορικής των πολλών. Πρόκειται για μια πρόκληση και μια πρόσκληση: να εξετάσουμε τον διάλογο από μια νέα και πιο σύνθετη οπτική γωνία που, όπως υπαινίσσεται ο Παύλος Καλλιγάς, πιθανότατα συμπίπτει με εκείνη του Πλάτωνα.

Πέντε πλατωνικοί διάλογοι σε νέα μετάφραση

Σύνδεση