Ένα τρομερό λάθος

Η Παγίδα του Αχιλλέα, του Στιβ Κολ περιγράφει τη μακρόχρονη ιστορία παρανοήσεων, παρεξηγήσεων και λανθασμένων εκτιμήσεων στη σχέση μεταξύ ΗΠΑ και Ιράκ, από την άνοδο του Σαντάμ Χουσεΐν στην εξουσία το 1979 έως την αμερικανική εισβολή το 2003. ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Steve Coll, The Achilles Trap: Saddam Hussein, the CIA, and the Origins of America’s Invasion of Iraq [Η παγίδα του Αχιλλέα: ο Σαντάμ Χουσεΐν, η CIA και τα γεγονότα που οδήγησαν στην αμερικανική εισβολή στο Ιράκ], Penguin Press, σελ. 556 Είκοσι χρόνια πριν την καθοριστική συμβολή του Υπουργού Άμυνας Ντόναλντ Ράμσφελντ στην πραγματοποίηση της καταστροφικής εισβολής στο Ιράκ από την κυβέρνηση Τζορτζ Μπους του νεότερου, ο ίδιος είχε μεταβεί στη Βαγδάτη για να συναντήσει τον αυταρχικό ηγέτη της χώρας, Σαντάμ Χουσεΐν. Ήταν το έτος 1983 και το προηγούμενο διάστημα η CIA είχε αρχίσει να δίνει κρυφά στο Ιράκ πολεμικές πληροφορίες για τα ιρανικά στρατεύματα, ώστε να βοηθήσει τον Σαντάμ να αποφύγει την ήττα στον αιματηρό πόλεμο που εντελώς ανόητα είχε ξεκινήσει το 1980 εναντίον της Τεχεράνης. Η υποστήριξη απέναντι στον κοινό εχθρό είχε αρχίσει να εξομαλύνει τις σχέσεις της Αμερικής με το Ιράκ, οι οποίες τη δεκαετία του 1970 ήταν τεταμένες λόγω των αραβο-ισραηλινών εχθροπραξιών, του πετρελαϊκού εμπάργκο του ΟΠΕΚ, και της συμμαχίας μεταξύ Βαγδάτης και Μόσχας. Επιθυμώντας να καλλιεργήσει τους νέους δεσμούς φιλίας, ο Πρόεδρος Ρίγκαν έστειλε ως ειδικό απεσταλμένο τον Ράμσφελντ –υψηλόβαθμο στέλεχος επιχειρήσεων, με μεγάλη πολιτική καριέρα στο Ρεπουμπλικανικό Κόμμα ως γερουσιαστής και ως ανώτερος αξιωματούχος στις κυβερνήσεις Νίξον και Φορντ. Ο Ράμσφελντ έφερε μαζί του μια φιλική επιστολή του Ρίγκαν προς τον Σαντάμ και ένα ζευγάρι χρυσά σπιρούνια ως δώρο. Στα χρόνια που ακολούθησαν, γράφει ο δημοσιογράφος Στιβ Κολ στο βιβλίο του Η παγίδα του Αχιλλέα: ο Σαντάμ Χουσεΐν, η CIA και τα γεγονότα που οδήγησαν στην αμερικανική εισβολή στο Ιράκ, η κυβέρνηση Ρίγκαν άνοιξε «ένα σκοτεινό και κυνικά ωμό κεφάλαιο της αμερικανικής πολιτικής». Οι Ηνωμένες Πολιτείες έκαναν τα στραβά μάτια και μάλιστα κάποιες φορές βοήθησαν το Ιράκ να αποκρύψει τη χρήση δηλητηριωδών αερίων –ενός διεθνώς απαγορευμένου όπλου μαζικής καταστροφής– εναντίον των Ιρανών στρατιωτών και των κουρδικών χωριών. Κατά την εκτίμηση του Κολ, από το 1984 έως το 1988 οι ΗΠΑ «όχι μόνο αποδέχονταν τη χρήση χημικών όπλων από τον Σαντάμ Χουσεΐν, αλλά στην πραγματικότητα συνέπρατταν σε αυτήν», ακόμη και όταν «η Ουάσιγκτον συνέχιζε να υποστηρίζει δημοσίως ότι καταδίκαζε τη χρήση χημικών όπλων απ’ όπου και όποιον και αν γινόταν». Την ίδια στιγμή η κυβέρνηση Ρίγκαν προμήθευε κρυφά και παράνομα το Ιράν με όπλα, κάτι που αποτελούσε μέρος του μεγαλύτερου σκανδάλου Ιράν-Κόντρας. Η αποκάλυψη του διπλού παιχνιδιού, το 1986, τροφοδότησε την καχυποψία του Σαντάμ για τις ΗΠΑ και έπαιξε κρίσιμο ρόλο στη διαμόρφωση μιας, κατά την περιγραφή του Κολ, «παραληρηματικής και συγκεχυμένης εικόνας της CIA» στα μάτια του Ιρακινού δικτάτορα, «ως συμμάχου, εχθρού και δύναμης χειραγώγησης της Μέσης Ανατολής». Η καθοδική πορεία των επόμενων ετών, από την εισβολή του Σαντάμ στο Κουβέιτ το 1990 έως τον Πόλεμο του Κόλπου και τα άσχημα επακόλουθά του –τη ζώνη απαγόρευσης πτήσεων και τις διαφωνίες για τους επιθεωρητές όπλων του ΟΗΕ–, κατέληξε σε μια τελική σύγκρουση σχεδιασμένη από την κυβέρνηση Μπους και βασισμένη στις –ψευδείς, όπως αποδείχθηκε εκ των υστέρων– κατηγορίες ότι ο Σαντάμ διέθετε αποθέματα όπλων μαζικής καταστροφής. Καθώς πλησίαζε η εισβολή στο Ιράκ το 2003, ήρθαν στη δημοσιότητα κάποια παλιά, κοκκώδη πλάνα αρχείου που παρουσίαζαν τις νεότερες εκδοχές των δύο αντιπάλων να δίνουν τα χέρια – ο Ράμσφελντ με μαλλιά κολλημένα πίσω, κοστούμι με τετράγωνους ώμους και γυαλιά διευθυντικού στελέχους της δεκαετίας του 1980, ο Σαντάμ με το παχύ μουστάκι του και την πράσινη στρατιωτική στολή του. Οι εικόνες απέπνεαν την περίεργη αίσθηση ότι βρισκόμαστε μπροστά σε μια ιστορική στιγμή, που όμως τότε δεν ήταν ακόμα ξεκάθαρη η σημασία της. Κάτι ανάλογο μπορούμε να πούμε για τη ευρύτερη εικόνα που παρουσιάζει ο Κολ για τη μακρόχρονη, περιπλεγμένη, και σε αμοιβαία σύγχυση, σχέση των Ηνωμένων Πολιτειών με το Ιράκ. Η ιστορία ξεκινά από την άνοδο του Σαντάμ στην εξουσία ως δικτάτορα το 1979, λίγο πριν δρομολογήσει το μυστικό ερευνητικό πρόγραμμα πυρηνικών όπλων του, και καταλήγει στην εισβολή του 2003. Ο επίλογος καλύπτει την εκτέλεσή του, το 2006, μπροστά σε ένα κοινό που την αποδοκίμαζε και φώναζε συνθήματα, δηλώνοντας έτσι την αφοσίωσή του σε έναν μαχητικό Σιίτη κληρικό αλλά όχι στην εύθραυστη νέα ιρακινή κυβέρνηση. Η Παγίδα του Αχιλλέα διατρέχει μια μεγάλη σειρά γεγονότων που δείχνουν την πορεία των ΗΠΑ έως την πράξη εκείνη της κυβέρνησης Μπους που εκ των υστέρων αναγνωρίστηκε, από όλα τα ιδεολογικά στρατόπεδα, ως τρομερό γεωπολιτικό λάθος. Καμία έκπληξη δεν προκαλεί το γεγονός ότι ο Κολ επικρίνει το πολιτικό περιβάλλον του Μπους και τους κύκλους των ΜΜΕ και των νεοσυντηρητικών αναλυτών που υποστήριζαν τον πόλεμο. Όμως την ίδια στιγμή το βιβλίο του περιπλέκει την απόδοση ευθυνών καθώς φέρνει τον αναγνώστη σε προβληματισμό για το πώς επί σειρά ετών καλλιεργήθηκε κλίμα έντασης μεταξύ των δύο χωρών από τους ιθύνοντες των κυβερνήσεων και των δύο πολιτικών κομμάτων. Η εντύπωση που σχηματίζει κάποιος είναι ότι ακόμα και αν ο Πρόεδρος Μπους δεν προχωρούσε σε πλήρους κλίμακας εισβολή τον Μάρτιο του 2003 και συνέχιζε να ακολουθεί πολιτική συγκράτησης, αργά ή γρήγορα θα υπήρχαν αναπόφευκτα κάποια άλλα βίαια και δυσάρεστα επακόλουθα. Στην ανάλυσή του ο Κολ χαρακτηρίζει «καταστροφικό σημείο καμπής» όχι την εισβολή του Μπους στο Ιράκ, αλλά την εισβολή του Σαντάμ στο Κουβέιτ το 1990, η οποία προετοίμασε το έδαφος για τα δώδεκα χρόνια αντιπαλότητας που κατέληξαν στην αστόχαστη προσπάθεια του Μπους να δώσει λύση. Στη μακρόχρονη σειρά γεγονότων που ξετυλίγεται στα μάτια του αναγνώστη ελλοχεύει ο τρόμος για όσα ακολούθησαν: ο προσδοκώμενος σύντομος πόλεμος που θα ανέτρεπε το καθεστώς του Σαντάμ μετατράπηκε σε μια ατελείωτη και εξουθενωτική σύγκρουση με τους φανατικούς Ισλαμιστές αντάρτες που αργότερα αποτέλεσαν τον ISIS, ο οποίος εξαπλώθηκε σαν καρκίνωμα πέρα από τα σύνορα, στη Συρία, ενώ συγχρόνως άπλωνε τα βίαια πλοκάμια του σε ολόκληρο τον κόσμο. Σύμφωνα με μελέτη που εκπονήθηκε από το Ινστιτούτο Γουότσον για Διεθνή και Δημόσια Ζητήματα, του Πανεπιστημίου Μπράουν, στο πλαίσιο του προγράμματος Costs of War (κόστος των πολέμων), οι δύο δεκαετίες πολέμου στο Ιράκ και τη Συρία κόστισαν στους Αμερικανούς φορολογούμενους περίπου 2,9 τρισεκατομμύρια δολάρια, μέσα στα οποία υπολογίζεται το κόστος των στρατιωτικών επιχειρήσεων, της ανθρωπιστικής βοήθειας, της περίθαλψης των βετεράνων, όπως επίσης και οι τόκοι που αναλογούν στο μέρος του εθνικού χρέους που χρηματοδότησε άμεσες πολεμικές δαπάνες. Σκοτώθηκαν δε περίπου μισό εκατομμύριο Ιρακινοί και Σύροι, και περίπου οκτώ χιλιάδες Αμερικανοί στρατιώτες, τόσο του αμερικανικού στρατού όσο και προερχόμενοι από ιδιωτικές στρατιωτικές εταιρείες ασφαλείας.[1] Ο κύριος ωφελούμενος της αιματοχυσίας ήταν το Ιράν, το οποίο είδε την Αμερική να αποσύρει τη στήριξη της CIA προς τη Βαγδάτη, που λειτουργούσε ως αντίβαρο απέναντί του στον πόλεμο Ιράν-Ιράκ. Και καθώς το Ιράκ έχει σήμερα εξελιχθεί σε ένα καθεστώς δυσλειτουργικής ημι-δημοκρατίας, η εικόνα αυτή απέχει πολύ από το όραμα των νεοσυντηρητικών. Ένα από τα επιχειρήματα των υποστηρικτών της εισβολής ήταν ότι η αντικατάσταση της δικτατορίας του Σαντάμ με μια δημοκρατία θα βοηθούσε στη διευθέτηση της δυσεπίλυτης ισραηλινο-παλαιστινιακής διαμάχης – ένα όραμα που από την τρομακτική οπτική γωνία του 2024 μοιάζει με κακό αστείο. Ακόμα και αν αφήσουμε στην άκρη τη σημερινή δραματική κορύφωση της διαμάχης με τον πόλεμο Ισραήλ-Χαμάς, αξίζει να αναλογιστούμε, υπό το πρίσμα των παλαιών φιλοπολεμικών επιχειρημάτων, τον νόμο που ψήφισε το κοινοβούλιο του Ιράκ το 2022 ασκώντας τις δημοκρατικές του εξουσίες, ο οποίος απαγορεύει στους Εβραίους να καταταχθούν στον Ιρακινό Στρατό ή να διεκδικήσουν θέσεις εργασίας στον δημόσιο τομέα, και επιβάλλει ποινές, που φτάνουν έως τη θανατική, σε δραστηριότητες που προωθούν την εξομάλυνση των σχέσεων με το Ισραήλ. Ο Αμερικανός Υπουργός Άμυνας Ντόναλντ Ράμσφελντ (δεξιά) κατά τη διάρκεια της επίσκεψής του στο αεροδρόμιο της Μπάσρα ενημερώνεται από τον Βρετανό Διοικητή Ταξίαρχο Γκρέιαμ Μπινς (αριστερά), 30 Απριλίου 2003. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA PHOTO PA / Angus Beaton Πίσω στο 1983, όταν ο Ράμσφελντ έφτασε στη Βαγδάτη προσδοκώντας να καλλιεργήσει στενότερους δεσμούς μεταξύ της κυβέρνησης των ΗΠΑ και του ιρακινού καθεστώτος, η πρώτη συνάντηση που είχε ήταν με τον Ταρίκ Αζίζ, αναπληρωτή πρωθυπουργό του καθεστώτος Σαντάμ. Μετά από συνομιλία διάρκειας δυόμισι ωρών, με τον Αζίζ να καπνίζει κουβανέζικα πούρα και τον Ράμσφελντ τσιγάρα Τσέστερφιλντ, οι δύο άνδρες κατέληξαν ότι ήταν προς το συμφέρον και των δύο χωρών τους να περιορίσουν τις φιλοδοξίες της Συρίας και να συγκρατήσουν το Ιράν, όπως αναφέρουν τα πρακτικά της συνάντησης που επικαλείται ο Κολ. Όταν ο Αζίζ αναφέρθηκε στους δεσμούς του παρελθόντος μεταξύ Ιράκ και Δύσης, ο Ράμσφελντ σχολίασε ότι ήταν «αφύσικο» για μια γενιά Αμερικανών και μια γενιά Ιρακινών να μεγαλώνουν δίχως να γνωρίζουν η μία την άλλη. Την επόμενη μέρα, γράφει ο Κολ, όταν ο Ράμσφελντ συναντήθηκε με τον Σαντάμ για να συζητήσουν την πλήρη αποκατάσταση των διπλωματικών τους σχέσεων, άκουσε προς μεγάλη ικανοποίησή του τον Ιρακινό δικτάτορα να επαναλαμβάνει τα λόγια που είχε χρησιμοποιήσει με τον Αζίζ: «Μια ολόκληρη γενιά Ιρακινών και μια ολόκληρη γενιά Αμερικανών έχουν μεγαλώσει χωρίς να καταλαβαίνει η μία την άλλη», είπε ο Σαντάμ, «κι αυτό θα μπορούσε να οδηγήσει σε μπερδέματα». Τις τελευταίες δύο δεκαετίες έχουν κυκλοφορήσει πολλά βιβλία για τον πόλεμο στο Ιράκ και τις σφοδρές, αποσταθεροποιητικές συνέπειές του. Ο Κολ θέλοντας να συνθέσει το αφήγημα όσων προηγήθηκαν, ακολουθεί μια δημοσιογραφική-ιστορική στρατηγική που έχει χρησιμοποιήσει με επιτυχία στο παρελθόν. Έχοντας υπάρξει επί μακρόν συνεργάτης του περιοδικού The New Yorker και κοσμήτορας της Σχολής Δημοσιογραφίας του Πανεπιστημίου Κολούμπια, ο Κολ είναι πιο γνωστός στον επαγγελματικό του χώρο για το εξαιρετικό βιβλίο του, που κυκλοφόρησε το 2004 με τίτλο Αόρατοι πόλεμοι: η μυστική ιστορία της CIA, του Αφγανιστάν και του Μπιλ Λάντεν, από τη Σοβιετική Εισβολή έως τις 10 Σεπτεμβρίου 2001 (Ghost Wars: The Secret History of the CIA, Afghanistan, and Bin Laden, from the Soviet Invasion to September 10, 2001), για το οποίο βραβεύθηκε με Πούλιτζερ.[2] Η Παγίδα του Αχιλλέα λειτουργεί κατά μία έννοια ως συμπλήρωμα του Αόρατοι πόλεμοι, αφού οι εξελίξεις μετά τις τρομοκρατικές επιθέσεις της 11ης Σεπτεμβρίου 2001 καθορίστηκαν σε μεγάλο βαθμό από τις αμερικανικές –και καταστροφικές, η καθεμία με τον δικό της τρόπο– εισβολές στο Αφγανιστάν και το Ιράκ. Ενώ το Αόρατοι πόλεμοι γράφτηκε ακριβώς στον απόηχο της 11ης Σεπτεμβρίου και της έναρξης του πολέμου στο Αφγανιστάν, η Παγίδα του Αχιλλέα εμφανίζεται δύο δεκαετίες μετά την κορύφωση των αναλυόμενων γεγονότων, στην οποία και καταλήγει. Μια τέτοια χρονική απόσταση έχει συγχρόνως πλεονεκτήματα και μειονεκτήματα. Στις δημοσιογραφικές αφηγήσεις των σχεδόν σύγχρονων γεγονότων λειτουργούν πάντα δύο αντίρροπες δυνάμεις: όσο πιο πρόσφατα είναι τα γεγονότα τόσο πιο επείγουσες και μεγαλύτερης αξίας είναι οι σχετικές πληροφορίες, όσο όμως περνάει ο καιρός τόσο μεγαλώνει η ποσότητα και η ποιότητα των διαθέσιμων πληροφοριών. Επιπλέον, η μεγαλύτερη απόσταση από τα γεγονότα επιτρέπει στη μεταγενέστερη εμπειρία να ρίξει σε αυτά περισσότερο φως. Τη δεκαετία του 1990, παραδείγματος χάριν, ενώ η κυβέρνηση Κλίντον επέβαλε ζώνη απαγόρευσης πτήσεων για να προστατεύσει τους Κούρδους του Βορείου Ιράκ από τον Σαντάμ, με τον οποίο βρισκόταν σε διαμάχη για την πρόσβαση των επιθεωρητών όπλων του ΟΗΕ σε στρατιωτικές και κυβερνητικές τοποθεσίες, πολλοί επέκριναν την απόφαση του Προέδρου Μπους του πρεσβύτερου να τερματίσει τον Πόλεμο του Κόλπου μετά από εκατό ώρες αντί να πιέσει τη Βαγδάτη να διώξει τον δικτάτορα. Όμως, μετά την παταγώδη αποτυχία της εισβολής του γιου του για την απομάκρυνση του Σαντάμ, η σύνεση του πατέρα έμοιαζε πολύ καλύτερη. Παρά τη δικαιολογημένα θερμή υποδοχή του βιβλίου Αόρατοι πόλεμοι στην εποχή του, ήρθαν σταδιακά στο φως τόσες πληροφορίες για τα γεγονότα που οδήγησαν στην 11η Σεπτεμβρίου που ίσως να μην αποτελεί πλέον το απόλυτο εγχειρίδιο αναφοράς. Πιο πιθανό είναι να επικρατήσει η Παγίδα του Αχιλλέα ως η απόλυτη καταγραφή των γεγονότων που κατέληξαν στον πόλεμο του Ιράκ το 2003. Όπως αναφέρει ο Κολ, το βιβλίο βασίστηκε σε πάνω από εκατό συνεντεύξεις, κυρίως με πρόσωπα που συμμετείχαν στα γεγονότα, πρακτικά συνεδριάσεων και υπομνήματα, προφορικές αφηγήσεις, ημερολόγια και απομνημονεύματα, το συγκεντρωτικό έργο άλλων δημοσιογράφων και μελετητών όλα αυτά τα χρόνια, και απομαγνητοφωνήσεις συναντήσεων κυβερνητικών στελεχών του καθεστώτος Σαντάμ, από κασέτες που κατάσχεσαν τα αμερικανικά στρατεύματα. Κάποιες απομαγνητοφωνήσεις ήταν ήδη διαθέσιμες παλιότερα, αν και σε πιο πρωτογενή ή ακαδημαϊκή μορφή,[3] όμως άλλες ήρθαν στο φως χάρη στον Κολ και την αγωγή που κατέθεσε με βάση τον Νόμος περί ελευθερίας πληροφόρησης (Freedom of Information Act). Σε αυτές καταγράφονται δηλώσεις του Σαντάμ στο εσωτερικό της κυβέρνησής του, σε κρίσιμες στιγμές της μακροχρόνιας διαμάχης του με τις ΗΠΑ. Το αποτέλεσμα είναι ένα ερευνητικό κείμενο που εστιάζει στα εμπλεκόμενα πρόσωπα και μελετά τα «αποτελέσματα της ελλιπούς κατανόησης» μέσα από τα μάτια όχι μόνο των Αμερικανών πολιτικών αλλά και του ίδιου του μεγαλομανούς αυταρχικού ηγέτη. Από το πορτρέτο του Σαντάμ που χτίζει η έντεχνη αφήγηση του Κολ, αναδύεται μια κοσμοϊστορική φιγούρα που προχωρά με ορμή ενώ συγχρόνως αμφιταλαντεύεται παρορμητικά μεταξύ σκληρότητας και γενναιοδωρίας, οξυδέρκειας και αφέλειας, ψυχρού ρεαλισμού και επινόησης παρανοϊκών θεωριών συνωμοσίας. «Ο Σαντάμ ήταν κάτι πολύ περισσότερο από τα σχέδιά του περί ανάπτυξης ή τη μυστική αστυνομία του», γράφει ο Κολ. Ο Σαντάμ θα αποδεικνυόταν ένας ηγέτης με τεράστια ενέργεια, αυτοπεποίθηση, ασίγαστη καχυποψία και απρόβλεπτο χαρακτήρα. Ένας δογματικός επαναστάτης, που τον διακατείχε το ιδεαλιστικό πνεύμα του σαρωτικού παναραβισμού της δεκαετίας του 1960. Μπορούσε να χάνεται σε τεράστιους μονολόγους για την μετα-αποικιακή επαναστατική πολιτική σε διάφορες χώρες, από την Αλγερία ως την Κούβα και από την Αιθιοπία ως την Υεμένη. Μπορούσε από τη μια μεριά να κάνει οξυδερκείς παρατηρήσεις για τους αντιπάλους του και συγχρόνως να επιδεικνύει μια αφελή άγνοια για τις παγκόσμιες υποθέσεις – μερικές φορές στην ίδια συζήτηση. Έτρεφε φιλοδοξίες σαν συγγραφέας και προστάτης των τεχνών. Και ήταν ο αιωνίως δεινοπαθών πατριάρχης μιας μεγάλης οικογένειας που εξελισσόταν στην επόμενη βασιλική οικογένεια του Ιράκ, με τα μέλη της να εκμεταλλεύονται σε μόνιμη βάση τα προνόμιά τους. Ακόμα και οι πλησιέστεροι συγγενείς του ή οι σύντροφοι του Κόμματος Μπάαθ αδυνατούσαν να προβλέψουν τις διαθέσεις του προέδρου από τη μια μέρα στην άλλη. Μακριά από εκεί, στην Ουάσιγκτον, όπου ολόκληρες γενιές στελεχών εξωτερικής πολιτικής ζούσαν στην απόλυτη βεβαιότητα ότι μπορούν να διαχειριστούν τον Σαντάμ και το Ιράκ του, οι παρεξηγήσεις αφθονούσαν. Ο τίτλος που διάλεξε ο Κολ παίζει με μια ιδέα που ασκεί μεγάλη έλξη στους κύκλους της διανόησης: την «παγίδα του Θουκυδίδη». Ένα μοτίβο αποσταθεροποίησης, όπου ο κίνδυνος πολέμου μεγαλώνει όταν μια ανερχόμενη δύναμη απειλεί να εκτοπίσει μία ήδη κυρίαρχη. Ο Θουκυδίδης ήταν Αθηναίος στρατηγός και ο ιστορικός που συνέγραψε την ιστορία του Πελοποννησιακού πολέμου. Η φράση που παραπέμπει στο πρόσωπό του συνδέεται με μια ανάλυση του πολιτικού επιστήμονα του Χάρβαρντ, Γκρέιαμ Τ. Άλισον, για το κλίμα έντασης μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Κίνας.[4] Ευτυχώς μεταξύ των δύο χωρών δεν έχει ακόμα ξεσπάσει πόλεμος, όμως οι ΗΠΑ βρίσκονται λίγο ως πολύ σε διαρκή πόλεμο με το Ιράκ εδώ και τρεις δεκαετίες. Εκεί που ο Άλισον απλώς προειδοποιεί, ο Κολ έρχεται και εξηγεί την παγίδα στην οποία έχει ήδη πέσει η Αμερική. Ιρακινοί εγκαταλείπουν τα σπίτια τους με τη βοήθεια Αμερικανών πεζοναυτών μετά από συγκρούσεις με τις Ιρακινές δυνάμεις κοντά στην πόλη Νασιρίγια στις 26 Μαρτίου 2003. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA PHOTO AFP / Eric Feferberg Ο Κολ εντούτοις αντί για τον Θουκυδίδη επικαλείται τον Αχιλλέα, τον μυθικό Έλληνα ήρωα που σκότωσε τον Έκτορα κατά τη διάρκεια του Τρωικού Πολέμου, αλλά στη συνέχεια έπεσε νεκρός από ένα βέλος που τρύπησε τη φτέρνα του, το μόνο σημείο του σώματός του που κατά τον μύθο δεν ήταν άτρωτο. Στη δεκαετία του 1990, όπως αναφέρει ο Κολ, η CIA χρησιμοποίησε το όνομα του Αχιλλέα στην κωδική ονομασία ενός αποτυχημένου μυστικού προγράμματος που απέβλεπε στην υποκίνηση πραξικοπήματος εναντίον του Σαντάμ. Δεν είναι φανερός εδώ κάποιος βαθύτερος παραλληλισμός με την οξυδερκή παρατήρηση του Θουκυδίδη ότι η άνοδος της Αθήνας οδήγησε αναπόφευκτα σε πόλεμο με τη Σπάρτη. Αντλώντας ωστόσο από την ιδιαίτερη σημασία της φράσης του Άλισον, ο Κολ επιχειρεί να διευρύνει το νόημα του τίτλου του: Ο ίδιος ο Σαντάμ είχε επικαλεστεί τον μύθο του Αχιλλέα όταν το 1990 ζητούσε την αρωγή των Αράβων γειτόνων του στον πόλεμο που επρόκειτο να ξεκινήσει εναντίον της Αμερικής. Τόσο για τον Ιρακινό δικτάτορα όσο και για τη CIA, το παράδειγμα του ομηρικού ήρωα με την τρωτή φτέρνα παρακινούσε σε δράση παρά τις μικρές πιθανότητες επιτυχίας. Ο Σαντάμ θεωρούσε ότι η Αμερική ήταν πολύ αλαζονική και φοβόταν πολύ τις ανθρώπινες απώλειες που θα είχε αν προσπαθούσε να νικήσει ένα ενωμένο αραβικό έθνος – το οποίο ήλπιζε να διαμορφώσει με τη δική του ηγεσία, παρότι όλα έδειχναν ότι αυτό ήταν ανέφικτο. Οι προσπάθειες των στελεχών και πρακτόρων της CIA να καταστρώσουν ένα αποτελεσματικό σχέδιο πραξικοπήματος καθοδηγούνταν περισσότερο από τις προσδοκίες τους παρά από όσα έδειχνε η εμπειρία τους. Επανεξετάζοντας παλιά δημοσιεύματα που αφορούσαν την τοξική σχέση της Αμερικής με το προπολεμικό Ιράκ της εποχής του Σαντάμ, ο Κολ προχωρά σε νέες ερμηνείες των γεγονότων που ανατρέπουν όσα πιστεύαμε έως τώρα. Παραδείγματος χάριν, μετά την εισβολή του Ιράκ στο Κουβέιτ τον Αύγουστο του 1990, η Αμερικανίδα πρέσβειρα στο Ιράκ, Έιπριλ Γκλάσπι, κατηγορήθηκε ότι έδωσε σιωπηρά πράσινο φως στον Ιρακινό δικτάτορα. Οι κατηγορίες στηρίζονταν στα πρακτικά μιας συνάντησης που είχε γίνει μια εβδομάδα νωρίτερα, στην οποία είχε πει ότι οι ΗΠΑ δεν είχαν άποψη για τη συνοριακή διαμάχη. Ο Κολ είναι μεταξύ εκείνων που πιστεύουν ότι η Γκλάσπι αδίκως έγινε αποδιοπομπαίος τράγος, και επικαλείται στοιχεία που δείχνουν ότι ο Σαντάμ είχε αποφασίσει την εισβολή πριν τη συνάντησή τους, ενώ υποστηρίζει ότι η κυβέρνηση Μπους στο σύνολό της απέτυχε να αντιληφθεί τις προθέσεις του Ιρακινού δικτάτορα έως ότου ήταν πλέον αργά: Εξαιτίας των μετρημένων, ήπιων σχολίων της, η Γκλάσπι θα κατηγορούνταν από ειδικούς αναλυτές, από μέλη του Κογκρέσου και από ορισμένους συναδέλφους της ότι δεν κατάφερε να αποτρέψει έναν δαπανηρό και αποσταθεροποιητικό πόλεμο που οι συνέπειες του θα αποδεικνύονταν καταστροφικές για το Ιράκ και τις Ηνωμένες Πολιτείες. Βεβαίως και έχασε ευκαιρίες, όμως η ευθύνη που της αποδόθηκε ήταν καταφανώς αδικαιολόγητη… Η αποτυχία της Γκλάσπι να αντιληφθεί τις όποιες ενδείξεις από την πλευρά του Σαντάμ, δεν σημαίνει ότι τα πήγε χειρότερα από τα υπόλοιπα στελέχη της κυβέρνησης Μπους. Ωστόσο, μέσα σε μία μόνο εβδομάδα η πρέσβειρα έγινε ο βολικός αποδιοπομπαίος τράγος για την ξαφνική, απρόβλεπτη αποτυχία και κατάρρευση της αμερικανικής πολιτικής έναντι του Ιράκ του Σαντάμ, από τις μυστικές αποκαλύψεις πληροφοριών της CIA το καλοκαίρι του 1982 έως το καλοκαίρι του 1990. Μια συνήθης αντίδραση στα άμεσα επακόλουθα του Πολέμου του Κόλπου –στην εξέγερση των Κούρδων του Ιράκ κατά της Βαγδάτης, και τη βίαιη καταστολή τους από τον Σαντάμ– ήταν ο καταλογισμός ευθυνών στον Πρόεδρο Μπους τον πρεσβύτερο για το ότι αρχικά τους ενθάρρυνε και στη συνέχεια τους εγκατέλειψε. Ο Κολ το αναλύει διεξοδικά: Είναι πιθανόν ο αποχωρών ιρακινός στρατός και οι εξαγριωμένοι πολίτες να ξεσηκώνονταν ακόμα και χωρίς την παραίνεση του Προέδρου Μπους. Και είναι αλήθεια ότι οι εκκλήσεις του Προέδρου προς τον ιρακινό λαό να πάρει την κατάσταση στα χέρια του δεν περιείχαν καμία ρητή υπόσχεση ότι η Αμερική θα παρενέβαινε για να τους βοηθήσει. Οι παραπάνω προτάσεις βέβαια δεν τον αθωώνουν. … Αναμφισβήτητα, η κυβέρνηση απέτυχε να προβλέψει και να προετοιμαστεί για το απολύτως βάσιμο σενάριο που έγινε πραγματικότητα, κι έτσι συνέβαλε στην πρόκληση μιας τραγωδίας που θα είχε αντίκτυπο στις επόμενες γενιές και θα επηρέαζε αρνητικά τη στάση πολλών Ιρακινών απέναντι στις προθέσεις και την καλή πίστη των Ηνωμένων Πολιτειών. Ο Κολ επικρίνει τους χειρισμούς της κυβέρνησης του Τζορτζ Μπους του νεότερου, η οποία, μετά την 11η Σεπτεμβρίου, μεθυσμένη από το αλαζονικό της όραμα για την αναδιαμόρφωση της Μέσης Ανατολής, επέλεξε να οδηγήσει τις ΗΠΑ σε πόλεμο, βασιζόμενη σε υπερβολικές και ανακριβείς εκτιμήσεις του ιρακινού οπλοστασίου. Οι οδυνηρές αστοχίες εκείνης της εποχής φαίνονται όλες εδώ: η ομιλία του Μπους για τον «άξονα του κακού», το υπόμνημα της Ντάουνινγκ Στριτ («οι μυστικές πληροφορίες και τα στοιχεία προσαρμόζονταν στην πολιτική»), ο Ιρακινός αποστάτης γνωστός ως Curveball, ο οποίος τους εξαπάτησε με δήθεν προσωπικές μαρτυρίες για κινητά εργαστήρια βιολογικών όπλων, και όλα τα υπόλοιπα. Ο Κολ πιστεύει επίσης ότι ήταν πιο εύκολο για την επίσημη Ουάσιγκτον να ρίξει την ευθύνη για τις αποτυχίες της στις μηχανορραφίες Ιρακινών εξορίστων όπως ο Αχμάντ Χαλαμπί και το Ιρακινό Εθνικό Κογκρέσο του, επικαλούμενη έναν νόμο που έθετε ως στόχο της αμερικανικής πολιτικής την ανατροπή του Σαντάμ – έναν νόμο που είχε ψηφιστεί από το Αμερικανικό Κογκρέσο και είχε υπογραφεί από τον Πρόεδρο Κλίντον για λόγους πολιτικού οπορτουνισμού. «Στον Χαλαμπί καταλογίστηκε αργότερα η ευθύνη ότι εξαπάτησε την Αμερική οδηγώντας την σε πόλεμο», γράφει ο Κολ. Εκείνος, ωστόσο, έκρουε ανοιχτές θύρες. Αν υπερεκτιμήσουμε τη βαρύτητα της σημασίας της πράξης του κινδυνεύουμε να βάλουμε στη θέση του αποδιοπομπαίου τράγου έναν μη αμερικανό με ξενική προφορά και να αγνοήσουμε την ευθύνη των Ρεπουμπλικανών και Δημοκρατικών γερουσιαστών, των επίδοξων μελών του υπουργικού συμβουλίου και των ειδικών πολιτικών αναλυτών, αλλά και την προθυμία με την οποία το έπραξαν. Ο Χαλαμπί δεν ήταν παρά ένα εργαλείο στα χέρια αφενός των φανατικών ιδεολόγων που μετά τον Ψυχρό Πόλεμο επιδίωκαν την ευρύτερη αξιοποίηση της αμερικανικής στρατιωτικής δύναμης, και αφετέρου των πολιτικών προσώπων που θεωρούσαν ότι οι χειρισμοί στο Ιράκ θα τους έδιναν προβάδισμα στις προεκλογικές τους εκστρατείες. Η Παγίδα του Αχιλλέα στην ουσία πραγματεύεται την αβεβαιότητα, την προκατάληψη επιβεβαίωσης (confirmation bias) και τo ομιχλώδες τοπίο στις εκτιμήσεις των υπηρεσιών πληροφοριών, οι οποίες προσπαθούν να βγάλουν νόημα από ελλιπείς πληροφορίες. Ο Κολ αναλύει διεξοδικά κάθε κεφάλαιο της ιστορίας, όπου διαπιστώνουμε αναδρομικά πως οι υπεύθυνοι λήψης αποφάσεων, από τη Βαγδάτη μέχρι την Ουάσιγκτον, προχωρούσαν επί δεκαετίες ψηλαφώντας στα τυφλά. Το μοτίβο που προκύπτει είναι αυτό μιας μεγάλης σειράς αλλεπάλληλων παρανοήσεων και από τις δύο πλευρές, η οποία εγκλώβισε τα δύο έθνη σε μια καταδικασμένη σχέση. Αμερικανοί στρατιώτες σε περιπολία στο κέντρο της Βαγδάτης, 24 Ιουνίου 2003. © ΑΠΕ-ΜΠΕ / EPA / Valdrin Xhemaj Και ενώ κάποια από τα παραπάνω γεγονότα ήταν εγγενώς σημαντικά, πολλά άλλα αναδεικνύονται ως σημαντικά λόγω όσων ακολούθησαν. Διαβάζοντας για τα τελευταία, γεννιέται η υποψία ότι παρόμοιες αστοχίες πρέπει να συμβαίνουν διαρκώς σε χώρες σε ολόκληρο τον κόσμο – από τους Αμερικανούς που δεν κατανοούν πλήρως την εικόνα που έχουν απέναντί τους έως τους άλλους λαούς που παρερμηνεύουν τις αμερικανικές προθέσεις και ενέργειες. Οι αστοχίες αυτές μπορεί εντέλει να μην έχουν μεγάλη σημασία, όπως στα επεισόδια της τηλεοπτικής σειράς Veep. Όμως εδώ η περιγραφή των αλλεπάλληλων παρανοήσεων είναι μάλλον θλιβερή παρά διασκεδαστική, και πολλές από τις φαινομενικά μικρές εξελίξεις που απαριθμεί ο Κολ αποκτούν εκ των υστέρων μεγαλύτερες διαστάσεις, καθώς πλέον γνωρίζουμε ότι αποτελούσαν βήματα στην πορεία προς έναν πόλεμο με τρομερές και παρατεταμένες συνέπειες. Τη χρονιά μετά τον Πόλεμο του Κόλπου, παραδείγματος χάριν, όταν ο ΟΗΕ έστειλε στο Ιράκ επιθεωρητές όπλων που αποκάλυψαν τα σχέδια του Σαντάμ να αναπτύξει πυρηνική βόμβα, το καθεστώς του «έσπευσε να καταστρέψει τις μυστικές εγκαταστάσεις πυρηνικών, χημικών και βιολογικών όπλων, πριν μπορέσουν τα Ηνωμένα Έθνη να επιβεβαιώσουν τον πραγματικό τους σκοπό». Το σοβαρότερο ζήτημα όμως ήταν ότι τα καθεστωτικά στελέχη που ανέλαβαν την καταστροφή του τεράστιου αποθέματος χημικών κεφαλών και πρόδρομων χημικών ουσιών, έδρασαν κρυφά χωρίς να κρατήσουν αρχεία, φωτογραφίες ή άλλα αποδεικτικά στοιχεία. Η έλλειψη των τελευταίων ήταν αφορμή για να γεννηθούν αργότερα σοβαρές υποψίες: ακόμη και όταν η ιρακινή κυβέρνηση σταμάτησε να ψεύδεται και επιχείρησε να μιλήσει ανοιχτά για όλα, ήταν αδύνατο να αποδειχθεί πέραν πάσης αμφιβολίας ότι δεν συγκάλυπτε την αλήθεια: Η απόφαση να καταστραφεί κρυφά, χωρίς καμία καταγραφή σε αρχεία, ένα μεγάλο μέρος των αποθεμάτων και της υποδομής των όπλων μαζικής καταστροφής του Ιράκ θα αποδεικνυόταν ένα από τα πιο μοιραία γεγονότα στην πορεία του Σαντάμ –και της Αμερικής– προς τον όλεθρο. Αυτό σήμαινε ότι ακόμη και όταν αργότερα το Ιράκ επιδίωξε να μιλήσει ανοιχτά για την καταστροφή του στρατιωτικού εξοπλισμού το καλοκαίρι του 1991, οι αξιωματούχοι του έκαναν ολόκληρο αγώνα για να πείσουν τους επιθεωρητές του ΟΗΕ ότι λένε την αλήθεια. Ούτε καν οι μυστικοί υπεύθυνοι των προγραμμάτων δεν γνώριζαν απόλυτα τι είχε γίνει. «Δεν γνωρίζαμε τι καταστράφηκε και τι όχι», δήλωσε ο Τζαφάρ Ντία Τζαφάρ, μέλος του τότε καθεστώτος Σαντάμ, σε συνέντευξή του στον Κολ. «Επρόκειτο για ένα τεράστιο χάος». Είναι πλέον κοινή αντίληψη ότι οι δυτικές υπηρεσίες πληροφοριών δεν αντιλαμβάνονταν πως ο Σαντάμ υποκρινόταν ότι διατηρούσε ακόμα αποθέματα χημικών και βιολογικών όπλων, πιθανώς για να τρομάξει τους επικίνδυνους γείτονές του. Ο Κολ όμως διακρίνει ένα ακόμα επίπεδο στα γεγονότα. Όταν οι αξιωματούχοι του ΟΗΕ εμφανίστηκαν απροειδοποίητα για επιθεώρηση σε κάποια νευραλγικής σημασίας συγκροτήματα κυβερνητικών κτιρίων, οι σωματοφύλακες του Σαντάμ μπήκαν σε «λειτουργία μάχης», κρύβοντας αντικείμενα ή εμποδίζοντας την είσοδό τους, με αποτέλεσμα οι δυτικοί απεσταλμένοι να θεωρήσουν πως οι Ιρακινοί προσπαθούσαν να κρύψουν τα αποθέματα των όπλων μαζικής καταστροφής ή τα έγγραφα που αποδείκνυαν την ύπαρξη σχετικών προγραμμάτων. Γνωρίζοντας πια σήμερα ότι δεν υπήρχαν τέτοια αποθέματα ή ενεργά προγράμματα, ο Κολ προτείνει μια άλλη εξήγηση: ο Σαντάμ, φοβούμενος ότι οι επιθεωρητές του ΟΗΕ βρίσκονταν εκεί για να συλλέξουν πληροφορίες που μελλοντικά θα χρησίμευαν στον σχεδιασμό μιας πολιτικής δολοφονίας ή στην οργάνωση ενός πραξικοπήματος, είπε στους σωματοφύλακές του να τους αντιμετωπίσουν ως κατασκόπους. Ο Μπιλ ΜακΛάφλιν, απόστρατος των ειδικών δυνάμεων των ΗΠΑ, ο οποίος συνεργάστηκε με τους επιθεωρητές όπλων του ΟΗΕ, δήλωσε στον Κολ: Αν τότε αναγνωρίζαμε πολύ απλά ότι είχαμε πλησιάσει υπερβολικά κοντά στο καθεστώς, και η επιβίωση του καθεστώτος είναι ό,τι σημαντικότερο για μια δικτατορία, ίσως να είχαμε καταλάβει το κίνητρο του Ιράκ. Με έκπληξη διαβάζουμε ότι αντίστοιχα ούτε ο Σαντάμ και η κυβέρνησή του γνώριζαν πολλά για τις ΗΠΑ ή τους δυτικούς συμμάχους τους. Το 1992, λίγο καιρό μετά τον επιτυχημένο Πόλεμο του Κόλπου του Προέδρου Μπους του πρεσβύτερου, με τον οποίο έδιωξε το Ιράκ από το Κουβέιτ και αποδεκάτισε τον ιρακινό στρατό, ο Σαντάμ δήλωσε ανοιχτά σε δείπνο με τον ετεροθαλή αδερφό του, Μπαρζάν Ιμπραήμ αλ-Τικρίτι, πως αγνοούσε ότι επρόκειτο να γίνουν εκλογές τον Νοέμβριο και ότι ο Μπους μπορούσε να χάσει την εξουσία. Μετά από αυτό, ο Μπαρζάν, που πέθανε το 2007, «αναρωτιόταν πώς είναι δυνατόν “ο πρόεδρος μιας χώρας σε κατάσταση πολέμου με τις Ηνωμένες Πολιτείες της Αμερικής να μην γνωρίζει πότε θα γίνουν εκλογές εκεί, ποιοι είναι οι υποψήφιοι και πώς θα επηρεάσει το αποτέλεσμα η αντιπαλότητα μεταξύ του ιδίου και της Αμερικής”», σύμφωνα με τα αδημοσίευτα απομνημονεύματά του, στα οποία απέκτησε πρόσβαση ο Κολ. Πριν τον πόλεμο του 2003, ο Σαντάμ ήταν αδύνατον να φανταστεί ότι η CIA μπορούσε να μην αντιλαμβάνεται ότι τα προγράμματα και τα αποθέματα των όπλων μαζικής καταστροφής ήταν ανενεργά, κι έτσι κατέληξε να παρερμηνεύει τις σχετικές ανησυχίες που εξέφραζαν οι δυτικοί ηγέτες: Όπως πολύς κόσμος στη Μέση Ανατολή και όχι μόνο, ο Σαντάμ θεωρούσε ότι η CIA γνώριζε τα πάντα. Αυτό τον οδήγησε σε παρανοήσεις για την Αμερική – εξίσου σοβαρές όσο και οι παρανοήσεις της Αμερικής για τον ίδιο. Παραδείγματος χάριν, μετά το 1991 ο Σαντάμ υπέθετε ότι η CIA γνώριζε ότι ο ίδιος δεν διέθετε όπλα μαζικής καταστροφής, και έτσι ερμήνευε τις αμερικανικές και βρετανικές κατηγορίες για το υποτιθέμενο οπλοστάσιο πυρηνικών και μικροβιακών βομβών του ως απλή προπαγάνδα σε μια μακροχρόνια συνωμοσία για να τον ξεφορτωθούν. … Στην αντίληψη του Σαντάμ για τον κόσμο δεν χωρούσε μια CIA ικανή να κάνει ένα τόσο τεράστιο λάθος στις αναλύσεις και εκτιμήσεις της για τα ιρακινά όπλα μαζικής καταστροφής. Οι λανθασμένες εκτιμήσεις του Σαντάμ για τις ΗΠΑ μετά την 11η Σεπτεμβρίου, γράφει ο Κολ, τον έκαναν να χάσει πολύ χρόνο πριν αφήσει τελικά τους επιθεωρητές του ΟΗΕ –που είχε διώξει το 1998– να επιστρέψουν στο Ιράκ τον Σεπτέμβριο του 2002. Ο Κολ εικάζει ότι αν ο Σαντάμ τους είχε επιτρέψει αρκετούς μήνες νωρίτερα να επιστρέψουν στη χώρα και να επισκεφθούν μεγάλο αριθμό περιοχών ώστε να δουν ότι στην πραγματικότητα δεν υπήρχαν αποδείξεις για όπλα μαζικής καταστροφής, τα ευρήματά τους θα λειτουργούσαν ως μοχλός πίεσης στα χέρια των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων που διαφωνούσαν με την εισβολή, όπως η Γαλλία, και θα μεγάλωνε το πλήθος των ανθρώπων που επέκριναν τον πόλεμο, σε Βρετανία και ΗΠΑ. «Ο Μπους θα μπορούσε βέβαια να διατάξει ούτως ή άλλως εισβολή», γράφει ο Κολ, αλλά αυτό θα δυσκόλευε τη θέση του Μπλερ. Δεν υπάρχει καμία βεβαιότητα ότι αυτό το μη πραγματικό σενάριο θα εκτυλισσόταν κατά τέτοιον τρόπο, μπορούμε όμως να πούμε ότι ο Σαντάμ, καθυστερώντας ως τον Σεπτέμβριο του 2002, για να επιτρέψει την επιστροφή των επιθεωρητών, έχασε το προβάδισμα στις εξελίξεις και έδωσε στην Ουάσιγκτον και το Λονδίνο τον απαραίτητο χρόνο για να διαμορφώσουν εκείνοι το πώς θα έκριναν τα αποτελέσματα των επόμενων επιθεωρήσεων. Πέρα από την ιστορική γνώση και τη δυνατότητα επαναξιολόγησης των γεγονότων του παρελθόντος, ποια μαθήματα μας δίνει άραγε σήμερα αυτή η ατελείωτη σειρά παρανοήσεων και εσφαλμένων υπολογισμών; Αν δούμε το Ιράκ ως παγίδα, τότε οι Αμερικανοί πολιτικοί, ο ένας μετά τον άλλον, έριξαν μέσα της τη χώρα χωρίς να το καταλάβουν έως ότου ήταν σχεδόν αδύνατο πλέον να την απεγκλωβίσουν από αυτήν. Κατά τον Κολ φταίει η δυσκολία να γίνουν αντιληπτές οι προθέσεις των δικτατόρων, καθώς οι αμερικανικές υπηρεσίες πληροφοριών μπορούν δύσκολα να διεισδύσουν στα καθεστώτα τους, ενώ έχουν και δικές τους παθολογίες που τους εμποδίζουν να έχουν μια καθαρή εικόνα των ΗΠΑ: Ένα ζήτημα που επανέρχεται είναι η δυσκολία των Αμερικανών υπεύθυνων λήψης αποφάσεων να αντιληφθούν τα αισθήματα θυμού και πικρίας του Σαντάμ και να διαχειριστούν τις ασυνέπειές του. Κάτι που βλέπουμε και στη σύγχρονη εποχή των αυταρχικών ηγετών, καθώς σε ολόκληρο τον κόσμο τα δημοκρατικά καθεστώτα που βρίσκονται ήδη υπό πίεση αγωνίζονται να αντιληφθούν τον απρόβλεπτο χαρακτήρα των αποφάσεων απομονωμένων ηγετών, όπως ο Βλαντίμιρ Πούτιν, ή να επηρεάσουν κλειστές δικτατορίες, όπως της Βόρειας Κορέας. © 2024 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη [1] “Blood and Treasure: United States Budgetary Costs and Human Costs of 20 Years of War in Iraq and Syria, 2003-2023”, πρόγραμμα Costs of War του Watson Institute for International and Public Affairs. [2] Βλ. κριτική παρουσίαση από τον Ahmed Rashid, που δημοσιεύθηκε σε παλαιότερο τεύχος του The New Yorker, στις 27 Μαΐου 2004. [3] Βλ., παραδείγματος χάριν, The Saddam Tapes: The Inner Workings of a Tyrant’s Regime, 1978–2001, επιμέλεια Kevin M. Woods κ.ά. (Cambridge University Press, 2011). [4] Για μια κριτική παρουσίαση που αφορά εν μέρει το βιβλίο του Άλισον με τίτλο Destined for War: Can America and China Escape Thucydides’s Trap? (Houghton Mifflin Harcourt, 2017), βλ. το άρθρο του Andrew J. Nathan, “The Chinese World Order” που δημοσιεύθηκε σε παλαιότερο τεύχος του New York Review, στις 12 Οκτωβρίου 2017.

Σύνδεση