Εύθραυστη, ανθεκτική Βαϊμάρη

Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης ήταν σαν ένα κερί σπασμένο στη μέση, που καίγεται στις δυο του άκρες. Η εξήγηση του πώς επέζησε η γερμανική δημοκρατία στις κρίσεις που αντιμετώπισε το 1923, αναδεικνύει τους λόγους της κατάρρευσής της δέκα χρόνια αργότερα. ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Volker Ullrich, Germany 1923: Hyperinflation, Hitler’s Putsch, and Democracy in Crisis [Γερμανία, 1923: Υπερπληθωρισμός, το πραξικόπημα του Χίτλερ και η δημοκρατία σε κρίση], μτφρ. από τα Γερμανικά: Jefferson Chase, Liveright, σελ. 432 Mark William Jones, 1923: The Crisis of German Democracy in the Year of Hitler’s Putsch [1923: Η κρίση της γερμανικής δημοκρατίας τη χρονιά του πραξικοπήματος του Χίτλερ], Basic Books, σελ. 398 Michael Brenner, In Hitler’s Munich: Jews, the Revolution, and the Rise of Nazism [Στο Μόναχο του Χίτλερ: οι Εβραίοι, η επανάσταση και η άνοδος του Ναζισμού], μτφρ. από τα Γερμανικά: Jeremiah Riemer, Princeton University Press, σελ. 378 Η τεράστια καταστροφή της Γερμανίας στα δώδεκα χρόνια της ηγεσίας του Χίτλερ (1933-1945) άφησε πίσω της τόσο βαριά σκιά ώστε είναι δύσκολο να αντιληφθούμε τα προηγούμενα δεκατέσσερα χρόνια δημοκρατίας της Βαϊμάρης (1919-1933) ως ξεχωριστή περίοδο στην ιστορία της και όχι ως προοίμιο της δικτατορίας που ακολούθησε. Η Δημοκρατία της Βαϊμάρης έπασχε αναμφίβολα από σοβαρές συστημικές αδυναμίες και μπορεί άνετα να υποστηριχθεί ότι ήταν καταδικασμένη από τη γέννησή της. Παρ’ όλα αυτά, τα βιβλία Γερμανία, 1923 του Φόλκερ Ούλριχ και 1923 του Μαρκ Γουίλιαμ Τζόουνς, που δημοσιεύθηκαν έναν αιώνα μετά τη χρονιά των κρίσεων που βίωσε η γερμανική δημοκρατία, αναλύουν την αντοχή της στις πολλαπλές και τεραστίων διαστάσεων προκλήσεις, εκ των οποίων η πιο εύκολα αντιμετωπίσιμη ήταν το Πραξικόπημα της Μπυραρίας, του Χίτλερ. Εάν εξηγήσουμε πώς επέζησε η Βαϊμάρη στις κρίσεις του 1923 θα μπορέσουμε να προσδιορίσουμε τους παράγοντες που συνέβαλαν στην κατάρρευσή της δέκα χρόνια αργότερα. Υιοθετώντας μια διαφορετική οπτική στο βιβλίο του Στο Μόναχο του Χίτλερ, ο Μάικλ Μπρένερ εξετάζει την εμπειρία των Εβραίων της πόλης κατά το διάστημα 1919-1923 υπό το πρίσμα όχι των γεγονότων του 1933 αλλά της βαυαρικής επανάστασης του 1918-1919. Μετά την ήττα της Γερμανίας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την αποδοχή των όρων ανακωχής, αλλά και μετά τη φυγή του Κάιζερ και την κατάρρευση της μοναρχίας τον Νοέμβριο του 1918, σχηματίστηκε νέα προσωρινή κυβέρνηση όπου κυριαρχούσαν οι Σοσιαλδημοκράτες. Η προσπάθεια των Σπαρτακιστών κομμουνιστών, τον Ιανουάριο του 1919 στο Βερολίνο, να την αντικαταστήσουν με ένα πιο επαναστατικό καθεστώς –όπως είχε γίνει στη Ρωσία το φθινόπωρο του 1917– καταπνίγηκε με μεγάλη αιματοχυσία και την εκτέλεση με συνοπτικές διαδικασίες των Σπαρτακιστών ηγετών Ρόζας Λούξεμπουργκ και Καρλ Λίμπκνεχτ από δεξιές παραστρατιωτικές μονάδες. Στις εθνικές εκλογές που διεξήχθησαν αργότερα τον ίδιο μήνα, ένας συνασπισμός φιλελεύθερων της μεσαίας τάξης (Γερμανικό Δημοκρατικό Κόμμα ή DDP), μετριοπαθών σοσιαλιστών (Σοσιαλδημοκρατικό Κόμμα της Γερμανίας ή SPD) και Καθολικών (Κόμμα του Κέντρου) κέρδισε με σαφή πλειοψηφία, συνέταξε το Σύνταγμα μιας κοινοβουλευτικής δημοκρατίας γνωστής ως Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, και αποτέλεσε την κυβερνητική πλειοψηφία στην πρώτη της κοινοβουλευτική περίοδο ή αλλιώς Ράιχσταγκ. Ωστόσο, ακόμα και αν το καθεστώς αυτό δεν ήταν καταδικασμένο, δεν έπαυε να αποτελεί εξαρχής μια «επιβαρυμένη» δημοκρατία. Οι όροι της Συνθήκης των Βερσαλλιών που έπρεπε να υπογράψει η νέα κυβέρνηση αποδοκιμάστηκαν έντονα από τη συντριπτική πλειονότητα των Γερμανών, κι έτσι αναπτύχθηκε ένας εθνικισμός που επικεντρωνόταν στο δικαίωμα επίθεσης στη δημοκρατία αλλά όχι στην υποστήριξή της. Θέλοντας πάση θυσία να εξουδετερώσουν την επαναστατική ορμή της Αριστεράς, οι ιδρυτές της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης άφησαν μεγάλο μέρος των παλιών υποδομών (ιδίως το εκπαιδευτικό σύστημα, τη δημόσια διοίκηση, τον στρατό και το δικαστικό σύστημα) χωρίς καμία μεταρρύθμιση. Αυτό συχνά δεν είχε καλά αποτελέσματα γιατί αυτοί οι θεσμοί όχι μόνο δεν συνεργάστηκαν, αλλά επέδειξαν ζήλο να χρησιμοποιήσουν τις εδραιωμένες θέσεις τους προκειμένου να σαμποτάρουν τη δημοκρατία και να επαναφέρουν αυταρχική κυβέρνηση στη Γερμανία. Η γερμανική βιομηχανία, που είχε αναγκαστεί να κάνει σημαντικές παραχωρήσεις στους εργάτες για να εκτονώσει την επαναστατική κατάσταση του 1918, προσπάθησε στα επόμενα δεκατέσσερα χρόνια να αναιρέσει αυτές τις παραχωρήσεις. Τα δύο άκρα του πολιτικού φάσματος –η ριζοσπαστική Αριστερά, αποτελούμενη από κομμουνιστές που ακολουθούσαν πιστά τη Μόσχα, και η αναγεννημένη Δεξιά, αποτελούμενη από παραδοσιακούς οπαδούς του αυταρχισμού και νεοεμφανιζόμενους φασίστες– απέρριπταν τους δημοκρατικούς θεσμούς και επιδίωκαν την ανατροπή του δημοκρατικού καθεστώτος. Το 1920 τα τρία ιδρυτικά κόμματα της νέας γερμανικής δημοκρατίας έχασαν την εκλογική τους πλειοψηφία, την οποία δεν ξανακέρδισαν ποτέ. Ακολούθησε μια ταχεία εναλλαγή ασταθών υπουργικών συμβουλίων, εξαρτώμενων από την υποστήριξη (ή τουλάχιστον την ανοχή) κομμάτων που είτε διχάζονταν είτε έδειχναν αμφιθυμία ως προς την πρόθεσή τους να διατηρήσουν την ίδια τη δημοκρατία. Θα μπορούσε κανείς να πει ότι η Δημοκρατία της Βαϊμάρης ήταν σαν ένα κερί σπασμένο στη μέση, που καίγεται στις δυο του άκρες. Το ερώτημα κατάφερε να επιβιώσει έστω και για τέσσερα χρόνια, πόσο μάλλον για δεκατέσσερα, είναι αυτό στο οποίο επιχειρούν να απαντήσουν οι Ούλριχ και Τζόουνς. Ιστορικά χαρτονομίσματα της Γερμανικής Reichsbank του 1922 και 1923. Κατά τη διάρκεια του γερμανικού υπερπληθωρισμού του 1923 εκδόθηκαν τραπεζογραμμάτια αξίας δύο εκατομμυρίων έως πεντακοσίων δισεκατομμυρίων μάρκων. © ullstein/ Getty Images/ Ideal Image Η επίθεση κατά της δημοκρατίας ξεκίνησε το 1920 με το πραξικόπημα του Καπ, που υποκινήθηκε από δεξιές παραστρατιωτικές ομάδες και επαναστατικές μονάδες του γερμανικού στρατού, και πήρε το όνομά του από έναν επικεφαλής τους, τον Βόλφγκανγκ Καπ. Οι στρατιωτικές και αστυνομικές μονάδες στο Βερολίνο αρνήθηκαν να υπερασπιστούν την κυβέρνηση. Όμως μια τεράστια γενική απεργία που οργάνωσε η Αριστερά για την υπεράσπιση της δημοκρατίας έδωσε τέλος στο πραξικόπημα. Οι δεξιοί εξτρεμιστές συνέχισαν την επίθεσή τους με μια σειρά τρομοκρατικών ενεργειών, και συγκεκριμένα πολιτικών δολοφονιών, οι οποίες στα επόμενα τέσσερα χρόνια στοίχισαν πάνω από τριακόσιες πενήντα ανθρώπινες ζωές. Ανάμεσά στα θύματά τους ήταν ο πρώην επικεφαλής του Κόμματος του Κέντρου, Ματίας Ερτσμπέργκερ (ο οποίος είχε υπογράψει την ανακωχή) και ο υπουργός Εξωτερικών Βάλτερ Ράτεναου (ένας από τους ελάχιστους Εβραίους υπουργούς, ο οποίος ακολουθούσε μια πολιτική εκπλήρωσης των υποχρεώσεων της Συνθήκης των Βερσαλλιών στο παρόν προκειμένου να διαπραγματευτεί τον μετριασμό τους στο εγγύς μέλλον). Ωστόσο, αυτό που τελικά προκάλεσε τη «σπείρα» των «πολλαπλών και αλληλεπικαλυπτόμενων κρίσεων» του 1923 –από τις οποίες η δημοκρατία της Βαϊμάρης μόλις που κατάφερε να ξεφύγει, αν και όχι αλώβητη– δεν ήταν η εσωτερική αντίδραση αλλά η ξένη παρέμβαση. Αυτό που ο Τζόουνς χαρακτηρίζει απερίφραστα ως πράξη «γαλλικής επιθετικότητας» με ιθύνοντα νου τον εχθρικό Γάλλο πρωθυπουργό Ρεϋμόν Πουανκαρέ που επιθυμούσε να πλήξει ανεπανόρθωτα τη Γερμανία. Όπως προέβλεπαν οι όροι της Συνθήκης των Βερσαλλιών, οι νικητές Σύμμαχοι κατέλαβαν τη Ρηνανία –τη γερμανική περιοχή κοντά στα σύνορα με τη Γαλλία, δυτικά του ποταμού Ρήνου– χρησιμοποιώντας την ως ζώνη ασφαλείας για να εξουδετερώσουν κάθε πιθανή νέα εκδήλωση της γερμανικής επιθετικότητας. Όταν η Γερμανία ζήτησε μορατόριουμ τριών έως τεσσάρων ετών για τις μελλοντικές καταβολές πολεμικών αποζημιώσεων και απέτυχε εν μέρει να πραγματοποιήσει τις τρέχουσες πληρωμές, ο Πουανκαρέ άδραξε την ευκαιρία τον Ιανουάριο του 1923 και έστειλε πάνω από εβδομήντα χιλιάδες Γάλλους και Βέλγους στρατιώτες να καταλάβουν την κοιλάδα του Ρουρ – την καρδιά της γερμανικής βιομηχανίας και της παραγωγής άνθρακα. Ως απάντηση, η γερμανική κυβέρνηση διέταξε την εφαρμογή μιας πολιτικής «παθητικής αντίστασης»: οι εργάτες και οι ανθρακωρύχοι θα έπρεπε να σταματήσουν την παραγωγή για τους Γάλλους και οι δημόσιοι υπάλληλοι να δείξουν ανυπακοή στις γαλλικές αρχές κατοχής. Η απόφαση αυτή είχε μοιραίες συνέπειες, κυρίως διότι εγκλώβισε τη γερμανική κυβέρνηση σε μια μάχη για κυριαρχία απέναντι στον Πουανκαρέ, την οποία δεν μπορούσε να κερδίσει. Μακροπρόθεσμα, η παθητική αντίσταση προκάλεσε μεγαλύτερη οικονομική καταστροφή στη Γερμανία παρά στη Γαλλία – σε μια πορεία αμοιβαίας αλλά άνισης πρόκλησης πληγμάτων, την οποία ο Πουανκαρέ συνέχιζε ανεξάρτητα από το κόστος για τη Γαλλική ή τη Γερμανική δημοκρατία. Η διαταγή για παθητική αντίσταση έδωσε έναυσμα στη Δεξιά να επικρίνει πλέον ανελέητα τη δημοκρατική κυβέρνηση για την αδυναμία της και την ανικανότητά της να διώξει τους Γάλλους. Ήταν σχεδόν αδύνατο η τελευταία να καλλιεργήσει ένα πνεύμα εθνικισμού ανάλογο με αυτό της Δεξιάς, καθώς συναντούσε το εμπόδιο της πραγματικότητας της γαλλικής εξουσίας. Η παθητική αντίσταση φάνταζε πλέον τραγικά ανεπαρκής ως απάντηση απέναντι στις βάναυσες γαλλικές πολιτικές κατοχής, οι οποίες περιλάμβαναν την κατάληψη ορυχείων, εργοστασίων και σιδηροδρόμων, την απέλαση δεκάδων χιλιάδων δημοσίων υπαλλήλων, σιδηροδρομικών υπαλλήλων και των οικογενειών τους, τις συλλήψεις, δίκες και φυλακίσεις βιομηχάνων και τη διακοπή όλων των εξαγωγών από την κοιλάδα του Ρουρ στη Γερμανία. Οι βίαιες συγκρούσεις με Γάλλους στρατιώτες στοίχισαν 109 ζωές Γερμανών το 1923. Η γερμανική κυβέρνηση εκμεταλλεύθηκε στην προπαγάνδα της τα επεισόδια σεξουαλικών επιθέσεων και βιασμών από τα στρατεύματα κατοχής για να αυξήσει την εσωτερική υποστήριξη και να αμαυρώσει διεθνώς τη φήμη της Γαλλίας, όμως χωρίς να το αντιληφθεί αυτό επιβεβαίωνε τις κατηγορίες που διατύπωνε η Δεξιά για μια άνανδρη δημοκρατία που ήταν ανίκανη να υπερασπιστεί τις γυναίκες της. Η κατάληψη της Ρουρ δεν προκάλεσε μόνο πολιτικό όλεθρο στη γερμανική δημοκρατία αλλά και οικονομικό. Μεταξύ των ετών 1914 και 1922 η Γερμανία (όπως και άλλες ευρωπαϊκές χώρες) υπέστη πληθωριστικές πιέσεις καθώς είχε καταφύγει σε εκτύπωση χρημάτων για να αντιμετωπίσει το κόστος του πολέμου και της μεταπολεμικής οικονομικής σταθεροποίησης. Η επιβολή δημοσιονομικής λιτότητας μετά από τέσσερα χρόνια θυσιών εξαιτίας του πολέμου ήταν πολιτικά ανέφικτη. Το 1923, με την κυβέρνηση να υποχρεώνεται να αποζημιώσει τους εργάτες που απεργούσαν και τις επιχειρήσεις που είχαν διακόψει την παραγωγή τους στην Ρουρ, η εκτύπωση χρημάτων αυξήθηκε εκθετικά και κατέληξε σε έναν άνευ προηγουμένου υπερπληθωρισμό. Το γερμανικό μάρκο ξεκίνησε με ισοτιμία 4,2 γερμανικών μάρκων ανά δολάριο το 1914, έφτασε στα 13,5 τον Μάιο του 1919, πριν δείξει σημεία σταθεροποίησης, κυμαινόμενο μεταξύ 62 και 75 από τον Οκτώβριο του 1920 έως τον Ιούλιο του 1921. Στη συνέχεια εξακολούθησε την πτώση του, φτάνοντας στα 338 μάρκα ανά δολάριο τον Ιούνιο του 1922. Ένα χρόνο μετά, τον Ιούνιο του 1923 (μόλις πέντε μήνες από την κατάληψη της Ρουρ), έφτασε στα 120.000 και τον Ιούλιο ξεπέρασε τα 350.000. Η μέση ισοτιμία για τον Αύγουστο, τον Σεπτέμβριο, τον Οκτώβριο και τον Νοέμβριο του 1923, ήταν 4,6 εκατομμύρια, 99 εκατομμύρια, 25,2 δισεκατομμύρια και 2,1 τρισεκατομμύρια μάρκα ανά δολάριο αντίστοιχα. Ο γερμανοεβραίος Βάλτερ Ράτεναου (1867-1922) διετέλεσε Υπουργός Ανοικοδόμησης (1921) και Υπουργός Εξωτερικών (1922). © Bettmann/ Getty Images/ Ideal Image Ο Τζόουνς αποκαλεί το 1923 «έτος των μηδενικών» και ο Ούλριχ, παραθέτοντας τα λόγια του συγγραφέα Ελίας Κανέτι, παρατηρεί εύστοχα ότι ο υπερπληθωρισμός αποτελούσε «διπλή υποτίμηση» – μια καταστροφή όχι μόνο του νομίσματος αλλά και των παραδοσιακών οικονομικών κανόνων και κοινωνικών αξιών. Οι μικροί αποταμιευτές της μεσαίας τάξης, οι πατριώτες αγοραστές πολεμικών ομολόγων και οι συνταξιούχοι με το σταθερό εισόδημα δέχθηκαν μεγάλο πλήγμα, ενώ οι κερδοσκόποι με πρόσβαση σε πίστωση ή ξένα νομίσματα συγκέντρωσαν εντυπωσιακά μεγάλες περιουσίες από τη μια στιγμή στην άλλη. Μια δημοκρατία εξαρτώμενη από την εκλογική υποστήριξη της μεσαίας τάξης ουσιαστικά απαλλοτρίωσε τον πλούτο ενός μεγάλου μέρους της μεσαίας τάξης για να χρηματοδοτήσει την ανεπιτυχή παθητική αντίσταση στην Ρουρ. Τον Αύγουστο του 1923, καθώς οι πολιτικές και οικονομικές κρίσεις βάθαιναν, η επαπειλούμενη κατάρρευση της δημοκρατίας ενίσχυσε τις επαναστατικές βλέψεις τόσο της Αριστεράς όσο και της Δεξιάς. Οι Γερμανοί κομμουνιστές και οι καθοδηγητές τους στη Μόσχα πίστευαν ότι μια εργατική τάξη που ριζοσπαστικοποιήθηκε λόγω της κρίσης θα μπορούσε να φέρει ξανά έναν «Γερμανικό Οκτώβρη» κατά το πρότυπο της επανάστασης των Μπολσεβίκων στη Ρωσία. Η Δεξιά, εμπνεόμενη από την επιτυχημένη Πορεία του Μουσολίνι προς τη Ρώμη [Marcia su Roma] την προηγούμενη χρονιά, με την οποία κατέκτησε την εξουσία στην Ιταλία, περίμενε μια ανάλογη πορεία στο Βερολίνο, που θα κατέληγε σε κατάρρευση της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, καθώς αυτή θα βρισκόταν αντιμέτωπη με μια αυταρχική-εθνικιστική επίδειξη δύναμης υποστηριζόμενη από τον στρατό. Όλως παραδόξως, τον ίδιο μήνα ο πρόεδρος της Δημοκρατίας της Βαϊμάρης, ο μετριοπαθής σοσιαλιστής Φρίντριχ Έμπερτ, κάλεσε τον Γκούσταβ Στρέζεμαν να σχηματίσει νέα κυβέρνηση, συγκροτώντας έτσι μια ομάδα δύο δραστήριων ηγετών, ταγμένων στην προάσπιση της γερμανικής δημοκρατίας. Το παρελθόν του Στρέζεμαν στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως ακραίου εθνικιστή, υποστηρικτή της μοναρχίας και της προσάρτησης (που έθετε ως πολεμικό στόχο τις μέγιστες εδαφικές κατακτήσεις ώστε να εμποδίζεται κάθε πιθανότητα συμβιβαστικής ειρήνης) είχε ως αποτέλεσμα να του απαγορεύσουν οι Γερμανοί φιλελεύθεροι την ένταξή του στο DDP το 1918. Ενώ η απογοήτευση των Γερμανών από τη δημοκρατία αυξανόταν όλο και περισσότερο τα επόμενα χρόνια, ο Στρέζεμαν στράφηκε απρόσμενα στην αντίθετη κατεύθυνση, της υποστήριξής της. Στις 13 Αυγούστου 1923, έφερε το πολιτικό κόμμα του –το Γερμανικό Λαϊκό Κόμμα (DVP), που εκπροσωπούσε βιομηχανικά και εμπορικά συμφέροντα– στο δημοκρατικό στρατόπεδο κι έτσι σχηματίστηκε ο πρώτος «Μεγάλος Συνασπισμός» της Βαϊμάρης, που αγκάλιαζε όλο το πολιτικό φάσμα, από τους σοσιαλιστές έως τους βιομηχάνους (SPD, Κόμμα του Κέντρου, DDP και DVP). Στις 26 Σεπτεμβρίου, μετά από ένα μήνα μάταιων προσπαθειών να φέρει τον Πουανκαρέ στο τραπέζι των διαπραγματεύσεων, ο Στρέζεμαν πήρε τη θαρραλέα και αποφασιστική πρωτοβουλία να προχωρήσει στην κήρυξη του τέλους της «παθητικής αντίστασης» στην Ρουρ, παρότι δεν είχε λάβει από τη Γαλλία υποσχέσεις ή παραχωρήσεις ως προς την κατοχή. Ο Τζόουνς σημειώνει ότι αυτή η απόφαση, η οποία άνοιγε στη Βαϊμάρη την προοπτική να λύσει τις νομισματικές και κατοχικές κρίσεις της και να επιβιώσει, λειτούργησε ως «πρόκληση» για τους αντιπάλους της, για να συνειδητοποιήσουν ότι «ο χρόνος ξαφνικά άρχισε να τρέχει. Έπρεπε να δράσουν άμεσα ή … να αφήσουν να χαθεί η καλύτερη ευκαιρία να καταστρέψουν το δημοκρατικό καθεστώς». Ακολούθησαν τρεις «σχεδόν ταυτόχρονες» επιθέσεις στο δημοκρατικό καθεστώς. Ο Πουανκαρέ δεν προχώρησε σε διαπραγματεύσεις με τον Στρέζεμαν, καθώς επιθυμούσε τη γερμανική κατάρρευση περισσότερο από την επανεκκίνηση των πολεμικών αποζημιώσεων. Έτσι, ανέπτυξε έναν «ευσεβή πόθο» υποστήριξης των αυτονομιστών της Ρηνανίας, οι οποίοι είχαν μικρό λαϊκό έρεισμα και ο ηγέτης τους, Χανς Άνταμ Ντόρτεν, ήταν «φαντασιόπληκτος». Στις 30 Σεπτεμβρίου, στο Ντίσελντορφ, τα γαλλικά στρατεύματα παρενέβησαν υπέρ των αυτονομιστών διαδηλωτών, αφού είχαν ήδη σκοτωθεί δέκα άτομα σε συγκρούσεις με τη γερμανική αστυνομία. Οι αυτονομιστές κατέλαβαν κυβερνητικά κτίρια στο Άαχεν νωρίς το πρωί της 21ης Οκτωβρίου, όμως μέσα σε λίγες μέρες ο «εξαγριωμένος όχλος» όχι μόνο τους έδιωξε, αλλά ξυλοκόπησε μέχρι θανάτου αρκετούς από αυτούς. Μόνο στο Κόμπλεντς κατάφεραν οι αυτονομιστές –που είχαν καταλάβει την πόλη στις 25 Οκτωβρίου με τη γαλλική υποστήριξη– να δημιουργήσουν προσωρινή κυβέρνηση, η οποία κατέρρευσε μέσα σε ένα μήνα υπό το βάρος των διχασμών της, της έλλειψης λαϊκής υποστήριξης και της αιματηρής ήττας τους σε ισχυρές μάχες στις κοντινές πόλεις. Ο Πουανκαρέ «είχε χάσει την ευκαιρία να αξιοποιήσει τη νίκη της Γαλλίας», γράφει ο Τζόουνς, και την επόμενη άνοιξη επέτρεψε στον Στρέζεμαν να τερματίσει την απομόνωση της Γερμανίας και να εξασφαλίσει, με την υποστήριξη της Βρετανίας και των ΗΠΑ, τις διπλωματικές και οικονομικές λύσεις για την αντιμετώπιση των κρίσεων που ταλάνιζαν τη δημοκρατία λόγω της κατοχής και των αποζημιώσεων. Αν και η μάταιη προσπάθεια του Πουανκαρέ να προσεταιριστεί τους αυτονομιστές της Ρηνανίας αποδείχθηκε τελικά προς όφελος του Στρέζεμαν, ο γερμανός καγκελάριος αντιμετώπισε άμεσα μεγάλες προκλήσεις εξαιτίας μιας σειράς αλληλένδετων γεγονότων στη Βαυαρία και τη Σαξονία. Στις 26 Σεπτεμβρίου, την ημέρα που ο Στρέζεμαν κήρυξε το τέλος της παθητικής αντίστασης, η δεξιά κυβέρνηση στη Βαυαρία κήρυξε κατάσταση έκτακτης ανάγκης και διόρισε τον Γκούσταβ Ρίτερ φον Καρ ως κρατικό επίτροπο με δικτατορικές εξουσίες. Ο Καρ αψήφησε ανοιχτά το Βερολίνο, λαμβάνοντας μέτρα όπως η αναστολή του Νόμου για την Προστασία της Δημοκρατίας που απαγόρευε την εξέγερση και τη συνωμοσία για εξέγερση κατά της δημοκρατίας και προέβλεπε την παραπομπή σε ειδικό δικαστήριο, σε αντίθεση με την ιδιαίτερα επιεική δίωξη της δεξιάς τρομοκρατίας μέσα στο παραδοσιακό δικαστικό σύστημα. Ο Στρέζεμαν κήρυξε επίσης εθνική κατάσταση έκτακτης ανάγκης, αλλά δεν μπόρεσε να προχωρήσει σε δράση καθώς ο διοικητής του στρατού Χανς φον Ζέεκτ είχε καταστήσει σαφές ότι ο στρατός δεν θα εισέβαλε στη Βαυαρία για να υπερασπιστεί τη δημοκρατία. Στρατιώτες του Πραξικοπήματος του Καπ στην Λάιπσιγκερ Πλατς (Πλατεία Λειψίας) του Βερολίνου, Μάρτιος 1920. © ullstein/ Getty Images/ Ideal Image Στο μεταξύ, οι γερμανοί κομμουνιστές, ακολουθώντας οδηγίες της Μόσχας, προχώρησαν στα σχέδιά τους για έναν «γερμανικό Οκτώβρη». Το πρώτο βήμα έγινε στις 10 Οκτωβρίου, όταν τρεις κομμουνιστές εντάχθηκαν στο υπουργικό συμβούλιο του κρατιδίου της Σαξονίας όπου πρωθυπουργός ήταν ο ακραιφνής σοσιαλιστής Έριχ Τσάιγκνερ. Στις 16 Οκτωβρίου ένας παρόμοιος συνασπισμός σοσιαλιστών-κομμουνιστών πήρε την εξουσία στο γειτονικό κρατίδιο της Θουριγγίας. Για καλή του τύχη, στις 13 Οκτωβρίου ο Στρέζεμαν (με την υποστήριξη του Έμπερτ) κατάφερε να περάσει έναν Εξουσιοδοτικό Νόμο που εξασφάλιζε στην κυβέρνησή του έκτακτες εξουσίες για έξι μήνες. Ο στρατηγός Άλφρεντ Μίλερ απαγόρευσε αμέσως τις κομμουνιστικές παραστρατιωτικές μονάδες στη Σαξονία και έθεσε την αστυνομία της Σαξονίας υπό στρατιωτικό έλεγχο. Όταν στις 21 Οκτωβρίου μια άνευρη συγκέντρωση στο Κέμνιτς αποκάλυψε στους κομμουνιστές πόσο μικρή ήταν η λαχτάρα της εργατικής τάξης για επανάσταση, αυτοί ακύρωσαν την προγραμματισμένη γενική απεργία και εξέγερση. Μόνο στο Αμβούργο έγινε μια σύντομη απόπειρα των κομμουνιστών να καταλάβουν την εξουσία. Όμως ο Στρέζεμαν συνέχισε να πιέζει τη Σαξονία, στέλνοντας στις 22 Οκτωβρίου 60.000 στρατιώτες, απαιτώντας από τον Τσάιγκνερ στις 27 Οκτωβρίου να αποπέμψει τους κομμουνιστές από το υπουργικό του συμβούλιο, και καθαιρώντας τον, μετά την άρνησή του, στις 29 Οκτωβρίου. Για ένα σύντομο διάστημα δύο ημερών ο στρατός κατέλαβε τα κτίρια των υπουργείων και του κοινοβουλίου της Σαξονίας στη Δρέσδη, όμως ο Στρέζεμαν μπόρεσε στη συνέχεια να αποκαταστήσει τη δημοκρατία του κρατιδίου της Σαξονίας με τον σχηματισμό νέου υπουργικού συμβουλίου. Η επιτυχημένη παρέμβαση του Στρέζεμαν στη Σαξονία έθεσε εντούτοις σε κίνδυνο τον Μεγάλο Συνασπισμό του, καθώς οι σοσιαλιστές ξεκαθάρισαν οργισμένοι ότι δεν επρόκειτο να ανεχθούν τα διπλά μέτρα και σταθμά στις ενέργειές του: από τη μία να χρησιμοποιεί τις εξουσίες έκτακτης ανάγκης για την ανατροπή μιας σοσιαλιστικής κυβέρνησης με δημοκρατική πλειοψηφία στη Σαξονία, και από την άλλη να μην αναχαιτίζει το «υπόγειο πραξικόπημα» της Δεξιάς του Καρ στη Βαυαρία. Μετά την απόρριψη των αιτημάτων τους από τον Στρέζεμαν, οι σοσιαλιστές ψήφισαν στις 2 Νοεμβρίου υπέρ της αποχώρησης από το υπουργικό συμβούλιο, πράξη που ουσιαστικά εξασφάλιζε ότι όταν το Ράιχσταγκ θα συνεδρίαζε ξανά στα τέλη Νοεμβρίου η κυβέρνησή του θα έπεφτε. Οι ώρες του Στρέζεμαν ήταν πλέον μετρημένες και, όπως εξηγεί ο Τζόουνς, η «στρατηγική υψηλού κινδύνου» που ακολουθούσε για «επίδειξη δημοκρατικής εξουσίας ενάντια στην άκρα Αριστερά αρκούσε για να εκτροχιάσει τα σχέδια των δεξιών πραξικοπηματιών στη Βαυαρία». Το ρίσκο που πήρε έσωσε τη δημοκρατία αλλά όχι την παραμονή του στο αξίωμα του καγκελαρίου. Στη Βαυαρία ο Καρ ήταν έτοιμος να υποστηρίξει ένα πραξικόπημα στο Βερολίνο, ιδίως εάν το οργάνωνε ο Ζέεκτ, όμως δεν θα επιχειρούσε να ξεκινήσει την επανάσταση από το Μόναχο. Ο Ζέεκτ, θεωρώντας ότι η δημοκρατία θα καταρρεύσει, περίμενε να προσκληθεί ως σωτήρας της Γερμανίας και δεν θα έκανε ενέργειες να καταλάβει παράνομα την εξουσία. Με λίγα λόγια, ο Καρ και ο Ζέεκτ περίμεναν τις εξελίξεις, αλλά και ο ένας τον άλλον να κάνει την πρώτη κίνηση, όμως η σταθερή στάση του Στρέζεμαν στη Σαξονία τους εξουδετέρωσε αμφότερους, τουλάχιστον προσωρινά. Ο μόνος που δεν ήθελε να περιμένει ήταν ο Αδόλφος Χίτλερ. Το Εθνικοσοσιαλιστικό Κίνημά του είχε αναπτυχθεί σημαντικά μέσα στο 1923, σε μεγάλο βαθμό με τη στήριξη και την υπόγεια συνέργεια του βαυαρικού συντηρητικού κατεστημένου, αλλά και με την προσδοκία ότι ο θρίαμβος ήταν κοντά. Καθώς η δημοκρατία άρχιζε να σταθεροποιείται, ο Χίτλερ καταλάβαινε ότι έπρεπε να δράσει τώρα ή ποτέ. Η ένταση μεταξύ των δύο αντιδημοκρατών ηγετών σχετικά με το σχέδιο δράσης τους μεγάλωνε διαρκώς, καθώς ο Καρ ήθελε να ακολουθήσει τα γεγονότα που θα ξεκινούσαν από το Βερολίνο, ενώ ο Χίτλερ ήθελε να ξεκινήσουν από το Μόναχο. Στις 6 Νοεμβρίου ο Καρ διέταξε όλες τις αντιδημοκρατικές δυνάμεις στη Βαυαρία να μην κάνουν καμία ενέργεια μέχρι να δώσει εκείνος το σύνθημα, και αργότερα το ίδιο βράδυ ο Χίτλερ αποφάσισε να προχωρήσει μόνος του με ένα γρήγορο αυτοσχέδιο πραξικόπημα. Όταν στις 8 Νοεμβρίου ο Καρ διοργάνωσε μια συγκέντρωση στην Μπιργκερμπράουκέλερ, μια τοπική μπυραρία, η αστυνομία συμμορφώθηκε με το αίτημα του Χίτλερ να απομακρύνει το πλήθος που ήταν μαζεμένο απέξω, και στη συνέχεια τα Τάγματα Εφόδου (SA) περικύκλωσαν το κτίριο. Ο Χίτλερ όρμησε μέσα, κήρυξε την επανάσταση και ανάγκασε τον Καρ να αποδεχθεί δημόσια την κίνησή του. Μόλις ο Χίτλερ έφυγε για να ασχοληθεί με άλλα ζητήματα, ο Καρ και οι σύμμαχοί του αποκήρυξαν το πραξικόπημα και οργάνωσαν αστυνομικές και στρατιωτικές μονάδες αντίστασης. Την επόμενη μέρα ένα πλήθος υποστηρικτών του Χίτλερ παρέλασε στο Μόναχο αλλά η αστυνομία έκλεισε το δρόμο τους στην Όντεονς Πλατς. Ακούστηκε μια εκπυρσοκρότηση και οι Ναζί διαλύθηκαν γρήγορα σε μια βροχή πυροβολισμών. Ο Χίτλερ, που ενάντια στις πιθανότητες κατάφερε να μείνει ζωντανός τέσσερα χρόνια στο Δυτικό Μέτωπο, γλίτωσε για άλλη μια φορά οριακά τον θάνατο όταν σκοτώθηκε ένας άνδρας ακριβώς δίπλα του. Το ρίσκο που πήρε ο Στρέζεμαν στη Σαξονία όχι μόνο εξουδετέρωσε τον Ζέεκτ, αλλά ανάγκασε τον Καρ να διαλέξει έναν από τους δυο δρόμους: να λάβει μέρος στο πραξικόπημα του Χίτλερ ή να εναντιωθεί σε αυτό. Η ειρωνεία είναι ότι αυτοί που κατέστειλαν το περιβόητο Πραξικόπημα της Μπυραρίας δεν ήταν οι πιστοί υπέρμαχοι της δημοκρατίας και υποστηρικτές του Στρέζεμαν, αλλά οι δεξιοί πρώην σύμμαχοι του ίδιου του Χίτλερ, σε μια ανταλλαγή πυρών που διήρκεσε μόλις τριάντα δευτερόλεπτα, δύο μόνο εβδομάδες πριν λήξει η διάρκειας 103 ημερών θητεία του Στρέζεμαν ως καγκελαρίου. Ο Στρέζεμαν έκανε δύο ακόμα θεμελιώδεις συνεισφορές στην επιβίωση της δημοκρατίας της Βαϊμάρης. Στις 15 Νοεμβρίου, η κυβέρνησή του εισήγαγε ένα νέο νόμισμα, το Rentenmark, και σχεδόν αμέσως τα αγαθά (ειδικά τα τρόφιμα που προέρχονταν από την ύπαιθρο) άρχισαν να επανεμφανίζονται στα καταστήματα. Έγιναν επίσης περικοπές στους μισθούς και τις θέσεις των δημοσίων υπαλλήλων, επιβλήθηκαν νέοι φόροι και επανήλθε η δεκάωρη εργασία. Τον Μάρτιο του 1924 ο ομοσπονδιακός προϋπολογισμός είχε ήδη ισοσκελιστεί. Η οικονομική σταθεροποίηση που ακολούθησε συνδεόταν επίσης με τη διπλωματική επιτυχία του Στρέζεμαν, ο οποίος το φθινόπωρο του 1923 όχι μόνο έδωσε τέλος στην παθητική αντίσταση, αλλά προσφέρθηκε να συνεχίσει την καταβολή πολεμικών αποζημιώσεων με βάση τα πορίσματα μιας αμερόληπτης επιτροπής εμπειρογνωμόνων ως προς την ικανότητα πληρωμών της Γερμανίας. Η αδιαλλαξία του Πουανκαρέ έγινε αφορμή ώστε η Βρετανία και οι έως τότε αδιάφορες ΗΠΑ να στηρίξουν τη Γερμανία σε αυτό το ζήτημα. Κατόπιν τούτου, συστήθηκε η Επιτροπή Ντοζ, η οποία πρότεινε τον Απρίλιο του 1924 μια κλιμακωτή συνέχιση των γερμανικών αποζημιώσεων, η οποία θα συνδεόταν με τις επενδύσεις και τα δάνεια των ΗΠΑ, καθώς και με την απόσυρση της Γαλλίας. Το Σχέδιο Ντοζ (Dawes Plan) έτυχε θετικής αποδοχής από όλους εκτός από τον αμετανόητο Πουανκαρέ, ο οποίος αποπέμφθηκε από το αξίωμά του τον επόμενο μήνα. Οι επενδύσεις και τα δάνεια των ΗΠΑ προς τη Γερμανία που ακολούθησαν ξεπέρασαν τα κεφάλαια που διοχετεύθηκαν στη Γερμανία μέσω του Σχεδίου Μάρσαλ μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και έδωσαν ακόμα μεγαλύτερη ώθηση στην οικονομική ανάκαμψη της Γερμανίας. Ο δε Στρέζεμαν, ο οποίος είχε πλέον το αξίωμα του υπουργού Εξωτερικών της Γερμανίας, πήρε την τελική εκδίκησή του από τον Πουανκαρέ το 1925, όταν διαπραγματεύτηκε τις Συνθήκες του Λοκάρνο με τον Γάλλο ομόλογό του Αριστίντ Μπριάν, που οριστικοποίησε την αποδοχή εκ μέρους της Γερμανίας των δυτικών συνόρων της μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και την αποχώρηση της Γαλλίας από τη Ρηνανία. Χάρη στις Συνθήκες ο Στρέζεμαν και ο Μπριάν βραβεύτηκαν από κοινού με το Νόμπελ Ειρήνης το επόμενο έτος για τη γαλλογερμανική συμφιλίωση. Ο Στρέζεμαν, ο οποίος δεν είχε ποτέ καλή υγεία, πέθανε τον Οκτώβριο του 1929, λίγες εβδομάδες πριν συμβεί το κραχ του χρηματιστηρίου στη Γουόλ Στριτ και η απεγνωσμένη απόσυρση των αμερικανικών επενδύσεων από τη γερμανική οικονομία. Η Γερμανία βυθίστηκε απότομα σε βαθιά οικονομική ύφεση, και ξεκίνησε ένας νέος γύρος «πολλαπλών κρίσεων» για τη γερμανική δημοκρατία. Όμως τώρα, σε αντίθεση με το 1923, αυτή δεν κατάφερε να επιβιώσει. Τόσο για τον Ούλριχ όσο και για τον Τζόουνς, ο σημαντικότερος παράγοντας που οδήγησε σε διαφορετικά αποτελέσματα το 1923 και το 1933 ήταν η ηγεσία. Ο Πρόεδρος Έμπερτ έδινε σταθερά προτεραιότητα στην επιβίωση του δημοκρατικού καθεστώτος πάνω από τα βραχυπρόθεσμα πολιτικά συμφέροντα του πολιτικού κόμματός του, ενώ τόσο αυτός όσο και ο Στρέζεμαν χρησιμοποίησαν τις έκτακτες εξουσίες (Άρθρο 48) του Συντάγματος και τις ειδικές εξουσίες του Εξουσιοδοτικού Νόμου για να υπερασπιστούν σθεναρά τους δημοκρατικούς θεσμούς. Μια δεκαετία αργότερα ο Πρόεδρος Πάουλ Φον Χίντενμπουργκ έκανε το αντίθετο. Το 1930 χρησιμοποίησε τις έκτακτες εξουσίες του για να αντικαταστήσει την κοινοβουλευτική κυβέρνηση με υπουργικά συμβούλια διορισμένα από τον Πρόεδρο και τον Ιανουάριο του 1933 διόρισε τον Χίτλερ καγκελάριο, ικανοποιώντας στη συνέχεια τα αιτήματά του για αναστολή της ελευθερίας του Τύπου, του λόγου και των συγκεντρώσεων, για κατάλυση του κράτους δικαίου και καθαίρεση των μη ναζιστικών κυβερνήσεων των κρατιδίων. Ο Εξουσιοδοτικός Νόμος του Μαρτίου 1933, αντί να δώσει στην κυβέρνηση τα εφόδια για να υπερασπιστεί τη δημοκρατία, ανέστειλε το Σύνταγμα και μεταβίβασε όλες τις εξουσίες στον Χίτλερ. Η δημοκρατία διατρέχει ξεκάθαρα θανάσιμο κίνδυνο από τους αντιδημοκρατικούς ηγέτες που κρατούν στα χέρια τους κυβερνητικές εξουσίες. Ο Ούλριχ δεν δέχεται ότι υπάρχει οποιαδήποτε «άμεση σύνδεση» μεταξύ του 1923 και του 1933. Σημειώνει ωστόσο ότι το τραύμα του υπερπληθωρισμού του 1923 δεν έδινε στη γερμανική κυβέρνηση κανένα περιθώριο για μια πολιτικά αποδεκτή εναλλακτική λύση πέραν της εφαρμογής αποπληθωριστικών πολιτικών λιτότητας το 1930-1932. Αυτές μείωσαν την αγοραστική δύναμη και τη ζήτηση ακόμα περισσότερο, σε μια καθοδική και μάταιη πορεία περικοπής των δημοσίων δαπανών, η οποία συνέβαινε με ρυθμό ταχύτερο από εκείνον της μείωσης των φορολογικών εσόδων. Η εφαρμογή στην κρίση ανεργίας του 1929 –μια κατάσταση με άμεση ανάγκη για τόνωση της αγοράς– των πολιτικών που θα έπρεπε να είχαν εφαρμοστεί στην πολύ διαφορετική πληθωριστική κρίση του 1923, απλώς διόγκωσε την οικονομική καταστροφή με σοβαρές πολιτικές συνέπειες, που κατά τον Ούλριχ ήταν η «δραματική απώλεια της νομιμοποίησης» των δημοκρατικών θεσμών σε έναν «ψυχολογικά εξουθενωμένο» λαό. Ο Τζόουνς διαφωνεί με την περιγραφή της Βαϊμάρης ως «δημοκρατίας χωρίς δημοκράτες». Ωστόσο, σημειώνει και αυτός ότι η κρίση του 1923 «απομύζησε μέρος της δύναμης των φιλοδημοκρατικών δυνάμεων» και ότι ακολούθησε μια «σταδιακή διάβρωση» των δημοκρατικών «κανόνων και διαδικασιών». Ο Γκούσταβ Στρέζεμαν σε συζήτηση στην Γενεύη το 1929, φωτογραφημένος από τον γερμανοεβραίο φωτογράφο Έριχ Σάλομον, ο οποίος εξοντώθηκε μαζί με τη σύζυγό του στο Άουσβιτς το 1944. Θα έλεγα ότι και οι δύο συγγραφείς, στον ζήλο τους να τονίσουν την ανθεκτικότητα της δημοκρατίας της Βαϊμάρης το 1923, υποτιμούν το πόσο πολύ επιβαρυμένη συστημικά ήταν η δημοκρατία αυτή τα προηγούμενα χρόνια και πόσο σοβαρά τραυματισμένη βγήκε από την κρίση. Μια δημοκρατία που επέζησε το 1923 χάρη και μόνο σε μια σπάνια συνύπαρξη ισχυρών και ικανών ηγετών, και ήταν ήδη τρομερά ευάλωτη στην επόμενη κρίση. Όταν αναπόφευκτα έφτασε η κρίση, η εγκατάλειψη μιας εύθραυστης δημοκρατίας έγινε με ταχείς ρυθμούς. Το 1930 οι Ναζί σημείωσαν μια αξιοσημείωτη εκλογική επιτυχία, εξαλείφοντας ουσιαστικά τα κόμματα της μεσαίας τάξης (DVP και DDP) με σημαντικό ρόλο στον Μεγάλο Συνασπισμό του Στρέζεμαν, ο οποίος το 1923 υποστήριζε τη δημοκρατία της Βαϊμάρης. Στις εκλογές που έγιναν το καλοκαίρι του 1932, πάνω από το μισό γερμανικό εκλογικό σώμα ψήφισε είτε υπέρ των Ναζί (37,4%) είτε των κομμουνιστών (14,3%) – δηλαδή, υπέρ μιας χιτλερικής ή σταλινικής δικτατορίας. Για όσους αναζητούν σύγχρονους παραλληλισμούς, οι Ναζί είχαν δυσανάλογη υποστήριξη από τους Προτεστάντες και την οικονομικά ταλαιπωρημένη αλλά ως τότε πολιτικά παραμελημένη κατώτερη μεσαία τάξη. Είχαν όμως και δυσανάλογη εκλογική υποστήριξη από τη μορφωμένη μεσαία τάξη, τη νεολαία και τις γυναίκες. Οι τάσεις φυγής από τη δημοκρατία ήταν δυστυχώς πολύ διαδεδομένες. Ο Τζόουνς ξεκινά το προτελευταίο του κεφάλαιο με τη δήλωση ότι ενώ η αποτυχία του πραξικοπήματος του Χίτλερ ήταν «νίκη για τη δημοκρατία της Βαϊμάρης», οι «μεγαλύτεροι νικητές ήταν οι Εβραίοι της Γερμανίας». Παρ’ όλο που ο Καρ είχε έρθει σε ρήξη με τον Χίτλερ ως προς τη στρατηγική εναντίον της Βαϊμάρης, είχε εντούτοις ακολουθήσει τη δική του εχθρική αντισημιτική πολιτική με στόχο να διώξει τους ξένους Εβραίους που κατοικούσαν στη Βαυαρία. Περίπου εκατόν ογδόντα εβραϊκές οικογένειες εκδιώχθηκαν, οι περισσότερες με την κατηγορία ότι ενώ είχαν έρθει αρκετά φτωχές κατόρθωσαν να βελτιώσουν πολύ την οικονομική τους θέση, πιθανώς χάρη σε αθέμιτες επιχειρηματικές πρακτικές των Εβραίων. Πολλές άλλες οικογένειες τράπηκαν επίσης σε φυγή. Στις 5 και 6 Νοεμβρίου, λίγες ημέρες πριν από το πραξικόπημα στο Μόναχο, περίπου δέκα χιλιάδες ταραχοποιοί προχώρησαν σε πογκρόμ, ξεκινώντας από τη συνοικία Σοϊνενφίρτελ του Βερολίνου (εκεί όπου διέμεναν οι λιγότερο αφομοιωμένοι ξένοι Εβραίοι). Η κρίση της Βαϊμάρης του 1923 είχε σίγουρα σοβαρές επιπτώσεις στους γηγενείς και ξένους Εβραίους σε ολόκληρη τη Γερμανία. Το Μόναχο όμως, ως σημείο έναρξης της έκρηξης του αντισημιτισμού στη Γερμανία στις αρχές της δεκαετίας του 1920, αποτελεί κύριο θέμα του βιβλίου Στο Μόναχο του Χίτλερ. Για τον Μάικλ Μπρένερ το πιο σημαντικό δεν ήταν το πώς γλίτωσαν οι Εβραίοι το 1923, αλλά η αποτυχημένη επανάσταση του 1918-1919 που τους έθεσε αρχικά σε τόσο μεγάλο κίνδυνο. Δύο μέρες πριν από την πτώση του Κάιζερ στο Βερολίνο, ο ειρηνιστής σοσιαλιστής Κουρτ Άισνερ –ο οποίος νωρίτερα, το 1918, είχε ηγηθεί των αντιπολεμικών απεργιών της βιομηχανίας πολεμικού εξοπλισμού– κήρυξε τη δημοκρατία στη Βαυαρία. Ως σοσιαλιστής, Πρώσος και Εβραίος, ο Άισνερ ήταν τριπλά παρείσακτος στη συντηρητική πολιτική σκηνή της Βαυαρίας, όμως παρ’ όλα αυτά ηγήθηκε μιας αναίμακτης δημοκρατικής επανάστασης. Όταν η υποστήριξη για την κυβέρνησή του υποχώρησε, έδειξε πρόθεση να εγκαταλείψει το αξίωμά του, αλλά στα τέλη Φεβρουαρίου του 1919 πυροβολήθηκε θανάσιμα από έναν δολοφόνο δεξιών φρονημάτων ενώ βρισκόταν καθ’ οδόν για να υποβάλει την παραίτησή του. Ο Μπρένερ σημειώνει ότι σε αντίθεση με τον Λέον Τρότσκι ή τη Ρόζα Λούξεμπουργκ, οι οποίοι ήταν και οι δύο επαναστάτες και, σύμφωνα με τη φράση του Ισαάκ Ντόιτσερ, «μη-εβραίοι Εβραίοι», ο Άισνερ και οι στενότεροι εβραίοι συνεργάτες του –Γκούσταβ Λάνταουερ, Ερνστ Τόλερ και Έριχ Μίζαμ– ήταν μη θρησκευόμενοι, κοσμικοί Εβραίοι που δεν συμμετείχαν σε κάποια συναγωγή, αλλά αναγνώριζαν την εβραϊκή κληρονομιά τους, ιδίως όπως αυτή παρουσιάζεται από τους προφήτες της κοινωνικής δικαιοσύνης στην Παλαιά Διαθήκη. Μετά τη δολοφονία του Άισνερ, ο Λάνταουερ, ο Τόλερ και ο Μίζαμ ήταν μεταξύ εκείνων που ανακήρυξαν στις 7 Απριλίου μια βαυαρική Δημοκρατία Συμβουλίων (Räterepublik) – μια κυβέρνηση περισσότερο στο πρότυπο ενός συμβουλίου εργατών παρά ενός πολυκομματικού κοινοβουλίου. Η κυβέρνηση αυτή ανατράπηκε απότομα μια εβδομάδα αργότερα και αντικαταστάθηκε από μια δεύτερη Δημοκρατία Συμβουλίων, όπου κυριαρχούσαν οι κομμουνιστές και την ηγεσία είχαν ο Ρώσος Εβραίος Όϋγκεν Λεβινέ και ο Γερμανός σε εθνικότητα Μαξ Λέβιεν (που όπως ο Λένιν θεωρούνταν συχνά εσφαλμένα ότι ήταν Εβραίος απλώς και μόνο επειδή ήταν κομμουνιστής επαναστάτης). Στις 1 και 2 Μαΐου αυτό το καθεστώς υπό την ηγεσία των κομμουνιστών συντρίφτηκε με τη σειρά του από τις αντεπαναστατικές μονάδες Φράικορπς (δεξιοί παραστρατιωτικοί) και μονάδες της Ράιχσβερ [του τακτικού γερμανικού στρατού]. Στη συνέχεια, το Μόναχο –μια ανεκτική και κοσμοπολίτικη πόλη πριν από το 1914– έγινε σύντομα το επίκεντρο της γερμανικής αντίδρασης, «η πρωτεύουσα του αντισημιτισμού στη Γερμανία», σύμφωνα με τον Μπρένερ, και επομένως πολύ λογικά η γενέτειρα του γερμανικού φασισμού. Λιγότερο από το 2% του πληθυσμού του Μονάχου ήταν Εβραίοι, και παρότι συναντούσε κανείς ανάμεσά τους μεγάλο εύρος πολιτικών θέσεων, οι περισσότεροι από αυτούς ήταν κεντρώοι και υποστήριζαν κόμματα που εκπροσωπούσαν τα επαγγελματικά και ιδιοκτησιακά συμφέροντα της μεσαίας τάξης. «Η πλειοψηφία των Εβραίων του Μονάχου απέρριπτε τον Άισνερ και την επανάσταση», γράφει ο Μπρένερ. Ωστόσο, η ταύτιση των Εβραίων με την επανάσταση διαμόρφωσε καθοριστικά την πολιτική της Βαυαρίας στη συνέχεια, και η απότομη άνοδος του αντισημιτισμού ήταν ακριβώς το αποτέλεσμα που περίμεναν και φοβούνταν οι περισσότεροι Εβραίοι: «Εκτός από τους αντισημίτες, σχεδόν κανείς δεν διαφωνούσε τόσο με τη συμμετοχή των Εβραίων επαναστατών όσο οι Εβραίοι του Μονάχου. Ήξεραν ότι επρόκειτο να θεωρηθούν υπεύθυνοι». Όπως σχολίαζαν με θλίψη πολλοί μη επαναστάτες Εβραίοι, «την επανάσταση την κάνει ο Τρότσκι, αλλά το τίμημα το πληρώνουν οι Μπρονστάιν». Το 1923 ο Τόμας Μαν αποκαλούσε το Μόναχο «πόλη του Χίτλερ», όμως ο αντισημιτισμός ήταν πολύ πιο διαδεδομένος από τον ναζισμό. Οι παραδοσιακοί οπαδοί του αυταρχισμού που εναντιώνονταν στη Βαϊμάρη, με τρανό παράδειγμα τον Γκούσταφ Ρίτερ φον Καρ, κυριαρχούνταν από το ίδιο αντισημιτικό μένος και ακολούθησαν τις ίδιες αντισημιτικές πολιτικές. Ωστόσο, έπεσαν έξω ως προς την τακτική και το χρονοδιάγραμμα μιας αντιδημοκρατικής εξέγερσης. Αντιμέτωπος με την αυτοσχέδια και κακά προετοιμασμένη απόπειρα πραξικοπήματος του Χίτλερ, ο Καρ υπερίσχυσε. Το ειρωνικό αποτέλεσμα ήταν ότι η Βαϊμάρη επέζησε και οι Εβραίοι βίωσαν μια προσωρινή ανακούφιση. Σχεδόν έντεκα χρόνια αργότερα, ο Χίτλερ πήρε καθυστερημένα εκδίκηση για έναν πάλαι ποτέ σύμμαχό του που είχε στραφεί εναντίον του. Στις 30 Ιουνίου 1934, ο Καρ συνελήφθη και δολοφονήθηκε στο στρατόπεδο συγκέντρωσης στο προάστιο Νταχάου του Μονάχου, και για άλλη μια φορά η ειρωνεία ήταν ότι είχε την ίδια μοίρα με τους Εβραίους-θύματα του Χίτλερ. © 2024 THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη

Εύθραυστη, ανθεκτική Βαϊμάρη

Σύνδεση