Ο Λουκιανός και η διακωμώδηση των θεών και των μύθων

‒ Τί δὲ ἄνθρωποι; ‒ Θεοὶ θνητοί. ‒ Τί δὲ θεοί; ‒ Ἄνθρωποι ἀθάνατοι. (Λουκιανός, Βίων πρᾶσις, 14) Ο Ρενέ Γκοσινί, ο δημιουργός του θρυλικού και απανταχού αγαπημένου Αστερίξ, δήλωσε κάποτε πως, όταν είναι κανείς νέος, το χιούμορ είναι άμυνα, ωστόσο μεγαλώνοντας, μπορεί να γίνει όπλο. Ο Λουκιανός, όπως θα φανεί από το παρόν αφιέρωμα, χρησιμοποίησε την παρωδία[1] ως όπλο: εναντίον της παράδοσης και εναντίον των συγχρόνων του και της εποχής του.[2] Ο ίδιος χαρακτηρίζει τον Τίμωνα τον Αθηναίο, ο οποίος χάρισε στην παγκόσμια λογοτεχνία τον τύπο του μισανθρώπου, από τον Σαίξπηρ ως τον Μολιέρο, «φιλοσκώμμονα», δηλαδή άνθρωπο που του αρέσει να ειρωνεύεται και να περιπαίζει (μήπως αυτοχαρακτηρίζεται;), ενώ ο Έρασμος, που “ευθύνεται” για την πανευρωπαϊκή διάδοση του ονόματος και των έργων του Λουκιανού, αναφέρεται σε αυτόν ως «homo ludens», άνθρωπο που παίζει. Μα με τι παίζει ή, καλύτερα, ποιον περιπαίζει; Η απάντηση είναι απλή: τους θεούς, αρχαίους και νέους, τα κλασικά λογοτεχνικά μοτίβα και τους μύθους. 1. Ο Λουκιανός και οι αρχαίοι θεοί Ο τίτλος που συνοδεύει τον Λουκιανό για πάρα πολλούς αιώνες είναι «άθεος».[3] Στο πολύπλευρο και πολυσέλιδο έργο του παρελαύνουν πολλοί θεοί και όλοι τους διακωμωδούνται. Στα σοβαρά δεν παίρνει κανέναν τους ο αρχαίος συγγραφέας: ούτε το δωδεκάθεο, ούτε τους νέους θεούς της Ανατολής, τον Όσιρι και την Ίσιδα, ούτε τον ίδιο τον Χριστό, που φαίνεται να εδραιώνεται στη συνείδηση ολοένα και περισσοτέρων συγχρόνων του. Η διακωμώδηση των θεών αποτελεί κοινό μοτίβο των έργων του Λουκιανού, αφού σε αυτά βρίσκουμε ξανά και ξανά τους αρχαίους θεούς να υποδύονται ένα συγκεκριμένο και επαναλαμβανόμενο χαρακτήρα που μοιάζει να έχει παγιωθεί από την κλασική λογοτεχνία και την παράδοση. Σε ένα από τα διασημότερα έργα του Λουκιανού, τη συλλογή Θεῶν διάλογοι, οι θεοί του Ολύμπου δεν ξεφεύγουν από τα λογοτεχνικά στερεότυπα, με τα οποία διασκεδάζει ο Λουκιανός, και εμφανίζονται σχεδόν ως καρικατούρες:[4] ο πατέρας των θεών και των ανθρώπων, ο Ζευς, παρουσιάζεται ως ερωτικά ασυγκράτητος, ενώ η Ήρα ως ζηλιάρα.[5] Ο Παν ανακρίνει τον πατέρα του, τον Ερμή, για να μάθει ποια (κατσίκα;) είναι η μητέρα του, ενώ ο Διόνυσος και ο Απόλλων δεν δέχονται να θεωρούνται ετεροθαλή αδέλφια του Ερμαφρόδιτου και του Πρίαπου. Ο Ερμής και ο Απόλλων ζηλεύουν στα κρυφά την ερωτική «ρέντα» του χωλού Ηφαίστου με την Αφροδίτη και τις Χάριτες. Άλλες φορές ο Λουκιανός δραματοποιεί διάσημες σκηνές από τους μύθους που συνδέονται με τους θεούς: τη γέννηση της Αθηνάς, τη σύλληψη της μοιχαλίδας Αφροδίτης με τον Άρη από τον Ήφαιστο, την απόπειρα βιασμού της Ήρας από τον Ιξίονα, την ερωτική συνεύρεση του Δία και της Αλκμήνης, τη μεταμόρφωση της Δάφνης στο ομώνυμο δέντρο ή της Ιούς σε δαμάλα, την απαγωγή του Γανυμήδη και τον θάνατο του Υακίνθου. Στις σελίδες των διαλόγων του Λουκιανού εμφανίζονται και άλλοι θεοί: στη συλλογή Ἐνάλιοι διάλογοι πρωταγωνιστές είναι οι θεοί της θάλασσας, ο Ποσειδών, ο Πρωτεύς, η Θέτις, ο Τρίτων, ο Νότος και ο Ζέφυρος, ενώ στους Νεκρικοὺς διαλόγους ο Χάρων, ο Πλούτων, ο Κέρβερος, ο Ερμής και οι Διόσκουροι, μεταξύ άλλων. Ο Χάρων και ο Ερμής πρωταγωνιστούν επίσης στο έργο Κατάπλους ἢ Τύραννος, αλλά και στο Χάρων ἢ Ἐπισκοποῦντες, όπου ο Χάρων, μπαϊλντισμένος από τον Κάτω Κόσμο, παίρνει μονοήμερη άδεια και ζητά να ξεναγηθεί στον πάνω κόσμο, για την απώλεια του οποίου βλέπει τους νεκρούς να θρηνούν καθημερινά και απαρηγόρητα. Οι θεοί του Ολύμπου εμφανίζονται επίσης στον Ἰκαρομένιππον ἢ Ὑπερνέφελον, όπου ο κυνικός φιλόσοφος Μένιππος φθάνει πετώντας ώς το κατώφλι των θεών για να παραπονεθεί αυτοπροσώπως στον Δία. Ο Ερμής διευθύνει τη δημοπρασία των φιλοσόφων στο Βίων πρᾶσις, επιβλέπει την προσήλωση του Προμηθέα στον Καύκασο στον ομότιτλο διάλογο Προμηθεὺς ἢ Καύκασος, οδηγεί τις τρεις θεές, την Ήρα, την Αθηνά και την Αφροδίτη, στην Ίδη για να κριθούν από τον Πάρη ως προς την ομορφιά τους στο Θεῶν κρίσις και μεταφέρει μηνύματα του Δία στον Τίμωνα ἢ Μισάνθρωπον, στους Δραπέτας και στο Δὶς κατηγορούμενος. Τέλος ο Κρόνος διαλέγεται και αλληλογραφεί στο έργο Τὰ πρὸς Κρόνον. Θα σταθούμε σε δύο αλληλοσυμπληρούμενα έργα του Λουκιανού, όπου φαίνεται πιο καθαρά η ανελέητη διακωμώδηση των θεών και στηλιτεύεται η ανεξήγητη για τους νοήμονες πίστη των ανθρώπων σε αυτούς. Στο έργο Ζεὺς ἐλεγχόμενος, ο Κυνίσκος («μικρός Κυνικός», θα τολμούσαμε να πούμε «σκυλάκι» ‒ αναμφίβολα λογοτεχνικό προσωπείο του ίδιου του Λουκιανού) επιδίδεται σε ένα σοφιστικό διάλογο με τον Δία σχετικά με την παντοδυναμία των Μοιρών, της Τύχης και της Ειμαρμένης: «ό,τι γράφουν οι Μοίρες δεν ξεγράφεται;», ξεκινά να ρωτά ο Κυνίσκος. Η καταφατική απάντηση του Δία τον οδηγεί στην επόμενη ερώτηση: «οι θεοί εξαρτώνται από τις αποφάσεις των Μοιρών;». Συνεπώς, αναρωτιέται εύλογα ο Κυνίσκος, ποιος ο ρόλος των θεών; Και ποιος ο ρόλος των θυσιών, των προσευχών και των ικεσιών προς τους θεούς, αφού οι Μοίρες κάνουν ουσιαστικά κουμάντο στον κόσμο και οι θεοί αποτελούν τους υπηρέτες και τα εργαλεία τους, όπως το σκεπάρνι για τον αρχιτέκτονα και το τρυπάνι για τον ναυπηγό; Και γιατί δεν τιμωρούνται οι ιερόσυλοι, οι πλεονέκτες και οι αχρείοι; Ο Ζευς σε πολλές ερωτήσεις επιλέγει να μην απαντά («δεν επιτρέπεται να το γνωρίζεις αυτό»), αλλά και σε όσες το κάνει, οι απαντήσεις του δεν είναι πειστικές. Ο διάλογος περιέχει θέματα που βρίσκουμε διάσπαρτα σε πολλά γραπτά του Λουκιανού, όπως είναι η ασάφεια των χρησμών ή η ταύτιση της «αξίας» του θεού με το υλικό από το οποίο είναι κατασκευασμένο το άγαλμά του. Ωστόσο ο βασικός σκοπός του είναι να προβληματίσει τους αναγνώστες του αναφορικά με την αδυναμία μεταβολής της ανθρώπινης ζωής από τους θεούς, οι οποίοι παρακολουθούν με σταυρωμένα τα χέρια τα επί γης τεκταινόμενα, ουσιαστικά ανίκανοι να επέμβουν. Ο Ζεὺς τραγῳδός παρουσιάζει τον Δία ως τραγικό υποκριτή να ανησυχεί για την έκβαση ενός φιλοσοφικού αγώνα με θέμα την ύπαρξη των θεών: εάν οι άνθρωποι πεισθούν ότι δεν υπάρχουν θεοί, τότε εκείνοι τι θα απογίνουν; Το ερώτημα επεκτείνει την κεντρική ιδέα από τους Ὄρνιθες του Αριστοφάνη, όπου ο Πεισέταιρος πείθει τα πουλιά να χτίσουν την Νεφελοκοκκυγία μεταξύ ουρανού και γης, για να ελέγχουν τις θυσίες των ανθρώπων, κάτι που οδηγεί σε λιμό τους θεούς, οι οποίοι καταλήγουν σε συμβιβασμό με τα πουλιά. Ο Λουκιανός χωρίζει τη δράση σε δύο μέρη και χτίζει ένα σκηνικό δύο επιπέδων που θυμίζει πολύ την Ιλιάδα: στο πρώτο μέρος εμφανίζονται μόνον οι θεοί, ενώ στο δεύτερο παρακολουθούν τον φιλοσοφικό αγώνα από ψηλά. Και εδώ οι θεοί παρακολουθούν τους ανθρώπους να άγονται και να φέρονται από την Τύχη, δίχως να τιμωρούν τους κακούργους. Αδυνατούν, μάλιστα, να αποδείξουν την ίδια τους την ύπαρξη: ο Ζευς δεν τολμά να κεραυνοβολήσει τον άθεο, όπως του προτείνει ο Ποσειδών, ούτε επιτρέπει στον Ηρακλή να εμφανισθεί και να τον συντρίψει με το ρόπαλό του, διότι οι Μοίρες αποφασίζουν για όλα αυτά. Στο σημείο αυτό ο Ηρακλής αναρωτιέται εάν στις Μοίρες οφείλεται η επιτυχία του στους άθλους και τι θα συνέβαινε εάν εκείνες είχαν αποφασίσει διαφορετικά. Υπάρχουν και επιμέρους κριτικές για τους θεούς: στη συνέλευση που συγκαλεί ο Ζευς για να αποφασίσουν ομόφωνα οι θεοί ποια στάση θα κρατήσουν, εκείνοι κάθονται με βάση το υλικό του αγάλματός τους, δηλαδή μπροστά οι θεοί με χρυσό άγαλμα, ο Άνουβις, ο Άττις, ο Μίθρας και οι υπόλοιποι ξένοι, και πιο πίσω οι Έλληνες θεοί με χάλκινα ή μαρμάρινα αγάλματα. Αυτή η πολυπολιτισμικότητα των θεών δυσχεραίνει την κατάληξη σε μια κοινή απόφαση, ενώ κάποιοι διαμαρτύρονται ακόμη και για την απουσία φαγητού και ποτού! Όταν, πάλι, ζητείται από τον Απόλλωνα να προφητεύσει την έκβαση του φιλοσοφικού αγώνα, εκείνος δίνει έναν εντελώς ακατανόητο χρησμό, απηχώντας την γενικότερη εντύπωση που αποκόμιζαν οι πιστοί από τους χρησμούς της Πυθίας. Ο διάλογος των δύο φιλοσόφων θυμίζει εκείνον του Κυνίσκου με τον Δία, όπως τον είδαμε παραπάνω. Ο θρησκευόμενος φιλόσοφος καταφεύγει τελικά στον συλλογισμό του Χρυσίππου: «εάν υπάρχουν βωμοί, υπάρχουν και θεοί· αφού υπάρχουν βωμοί, τότε υπάρχουν και θεοί». Ενώπιον ενός τόσο ανόητου ισχυρισμού, ο άθεος φιλόσοφος τα παρατά. Ο Λουκιανός παρουσιάζει δραματοποιημένους ευφυώς τους βασικότερους λογικούς προβληματισμούς αναφορικά με τους θεούς και τη θρησκευτική πρακτική των ανθρώπων.[6] 2. Ο Λουκιανός και οι Χριστιανοί Στο πλαίσιο της παρωδίας των ποικίλων θρησκευτικών φαινομένων της εποχής του και των νεοεισαχθεισών θεοτήτων της Ανατολής, ο Λουκιανός κάνει σκόρπιες αναφορές στους Χριστιανούς και τον Ιησού Χριστό στα έργα του. Οι βασικές μνείες εντοπίζονται στη βιογραφία του ψευδοπροφήτη Αλεξάνδρου του Αβωνοτειχίτη, όπου ταυτίζει τους Χριστιανούς με τους Επικουρείους και τους λοιπούς αθέους,[7] και στη βιογραφία του φιλοσόφου Περεγρίνου Πρωτέως, ο οποίος κάποια στιγμή της ζωής του οικειοποιήθηκε, μεταξύ άλλων, και τις χριστιανικές πρακτικές. Σε αυτό το τελευταίο έργο[8] ο Λουκιανός μιλά με αρκετές λεπτομέρειες για τα χριστιανικά δόγματα, τα κοινά γεύματα (τις «αγάπες»), τις νηστείες, τις φυλακίσεις, αλλά και για τον Χριστό, τον οποίο αναφέρει ως «τὸν ἄνθρωπον τὸν ἐν τῇ Παλαιστίνῃ ἀνασκολοπισθέντα» και «τὸν δὲ ἀνεσκολοπισμένον ἐκεῖνον σοφιστήν». Οι χαρακτηρισμοί αυτοί ήταν αρκετοί για να ξεσηκώσουν την οργή των Βυζαντινών, οι οποίοι δεν δίστασαν να «στολίσουν» τον Λουκιανό με τα κατάλληλα επίθετα, όπου έβρισκαν (τυχόν) αναφορές στον Ιησού Χριστό ή την Αγία Γραφή. Ο Hugo Rabe τα συγκέντρωσε με αλφαβητική σειρά στην τελευταία σελίδα της έκδοσης των αρχαίων σχολίων του Λουκιανού:[9] «ἄθεος, ἀλαζών, ἀλιτήριος, βδελυρώτατος, βωμολόχος, γελωτοποιός, δαιμόνων φίλος, διαβολεύς, δυσσεβής, ἐλεεινός, ἐμπαθέστατος, ἐπάρατος, ἐπίτριπτος, κακὴ καὶ μιαρὰ κεφαλή, κακοδαίμων, κατάρατος, κενολόγος, ματαιολόγος, μάταιος, μεμψίμοιρος, μιαρολόγος, μιαρός, ὀλέθριος, παιδοφθόρος, παμβέβηλος, ταλαίπωρος, ταλάντατος, τερατολόγος, τρισάθλιος, φιλαίτιος, χοιρώδης, ψωμοκόλαξ». Το βυζαντινό εγκυκλοπαιδικό λεξικό της Σούδας αναφέρει τα εξής στο λήμμα με το όνομα του Λουκιανού:[10] «Λουκιανός, Σαμοσατεύς, ο ονομαζόμενος βλάσφημος ή δύσφημος, ή ας πούμε καλύτερα άθεος, διότι στους διαλόγους του παρουσιάζονται ως γελοία και όσα έχουν ειπωθεί για τους θεούς. Λένε ότι πέθανε από σκυλιά, διότι λύσσαξε κατά της αλήθειας· στο Περὶ τῆς Περεγρίνου τελευτῆς τα βάζει με τον Χριστιανισμό και βλασφημεί τον ίδιο τον Χριστό, ο πανάθλιος! Γι’ αυτό και στην παρούσα ζωή έχει τιμωρηθεί αρκετά από τη λύσσα, ενώ στη μέλλουσα θα κληρονομήσει το πυρ το αιώνιο, μαζί με τον Σατανά». Το φωτισμένο, όμως, μυαλό του Πατριάρχη Φωτίου, βάζει τα πράγματα στη θέση τους:[11] «ωστόσο ο Λουκιανός κοροϊδεύοντας και χλευάζοντας την ειδωλολατρική θεοσέβεια διακωμωδεί τις ειδωλολατρικές θεωρίες, την πλάνη και την ανοησία των πλασμένων τους θεών, την ακατάσχετη και ασυγκράτητη παρόρμησή τους προς την ασέλγεια, τις υπερφυσικές φαντασιώσεις και τα κατασκευάσματα των ποιητών τους, τον πλανημένο τρόπο ζωής τους εδώ στη γη, τα πέρα-δώθε με τις ανωμαλίες και τα υπόλοιπα περιστατικά του βίου τους και τον ματαιόδοξο χαρακτήρα των φιλοσόφων τους, που δεν περιέχει τίποτε άλλο από υποκρισία και κούφιες ιδέες».[12] Ο Λουκιανός αναφέρεται και σε συγκεκριμένα θαύματα του Χριστού: στη θεραπεία των δαιμονιζόμενων και στη θεραπεία του παραλυτικού,[13] πράγμα που δείχνει ικανοποιητική γνώση των Ευαγγελίων ή των χριστιανικών διηγήσεων από την πλευρά του.[14] Εν προκειμένω, όμως, δεν κάνει τίποτε διαφορετικό από το να σατιρίζει τον «νομοθέτη»[15] της νέας θρησκείας με απόλυτη συνέπεια ως προς τη διακωμώδηση όλων των θεών της εποχής του. Ασφαλώς και εδώ βασικό του μέλημα είναι να στηλιτεύσει τους εν γένει θρησκευόμενους της Αυτοκρατορίας, τους οποίους θεωρεί με τη σειρά του δεισιδαίμονες, ηλίθιους, απαίδευτους και ανόητους.[16] 3. Ο Λουκιανός και οι παραδοσιακοί μύθοι Οι μύθοι τους οποίους παρωδεί ο Λουκιανός αφορούν είτε και πάλι τους θεούς του Ολύμπου ως επί το πλείστον, είτε συγκεκριμένες λογοτεχνικές διηγήσεις. Στους Θεῶν διαλόγους συναντάμε «επαναδιατυπώσεις» των παραδεδομένων μύθων σχετικά με τη γέννηση και την καταγωγή των θεών: ο κατάκοπος Ερμής συνδιαλέγεται με τη μητέρα του, τη Μαία, και της παραπονιέται για τους πολλούς ρόλους που του έχουν ανατεθεί, από αγγελιαφόρος των θεών έως ψυχοπομπός στον Κάτω Κόσμο, ο Ήφαιστος και ο Απόλλων δυσφορούν με τον νεογέννητο Ερμή και τις σκανταλιές του, ο Ποσειδών και ο Ερμής αναρωτιούνται εάν ο Ζευς είναι και πατέρας και μητέρα του Διονύσου, εφόσον εκείνος τον κυοφόρησε, ενώ ο ίδιος ο Ζευς αμφισβητεί την ηλικία του Έρωτος, έτσι όπως μας παραδίδεται από τη Θεογονία του Ησιόδου ή το Συμπόσιον του Πλάτωνος. Στο έργο Θεῶν ἐκκλησία ο Μώμος ανησυχεί για την ύπαρξη ενός τάφου του Δία που επιδεικνύουν οι Κρήτες, και τρέμει κάθε φορά που ο αχαλίνωτος πατέρας των θεών ξεπορτίζει μεταμορφωμένος για να συνευρεθεί με κάποια θνητή: τι θα γίνει εάν τον θυσιάσουν, όταν έχει τη μορφή του ταύρου, ή τον λιώσουν σε κάποιο καμίνι οι κοσμηματοπώλες, όταν είναι χρυσός; Ο Ηρακλής απειλεί με ρόπαλο τον Απόλλωνα, ο οποίος έχει ανεβεί από φόβο στη στέγη του ναού του. Σκηνή από μυθολογική παρωδία, του είδους που ενέπνευσε τις σάτιρες του Λουκιανού κατά των θεών. Κωδωνόσχημος κρατήρας από το Παίστουμ, περ. 350 π.Χ. Ερμιτάζ. Η γεωγραφία του Κάτω Κόσμου, έτσι όπως παραδίδεται από τον Όμηρο, τον Πλάτωνα και τον Αριστοφάνη, αποτελεί το εμπνευσμένο σκηνικό για αρκετά έργα. Στους Νεκρικοὺς διαλόγους πρωταγωνιστεί ο Μένιππος, ο οποίος φέρνει τα πάνω κάτω με τις ερωτήσεις του σχετικά με τους αρχαίους ήρωες, τα μετά θάνατον δικαστήρια και τους τόπους αιωνίας αναπαύσεως των δικαίων και των αδίκων: αρνείται την απόδοση του οβολού στον Χάροντα ως ναύλα για το ταξίδι του στον Άδη και του αντιπροτείνει να τον γυρίσει πίσω, αντιμετωπίζει μόνο ως κόκκαλα γυμνά και όμοια μεταξύ τους τις όμορφες και τους όμορφους της μυθολογίας, τον Υάκινθο, τον Νάρκισσο, τον Νιρέα, τον Αχιλλέα, την Τυρώ, την Ελένη και τη Λήδα, αμφισβητεί τη δίψα και την πείνα του Ταντάλου ως αιώνιες τιμωρίες, εφόσον εκείνος δεν διαθέτει πλέον σώμα που μπορεί να νιώσει τα πάθη αυτά, ενώ επιδίδεται σε ένα λογοτεχνικό διαγωνισμό εναντίον του Τειρεσία με υλικό τη Μήδεια του Ευριπίδη, όταν ο μάντης, ο οποίος έζησε και ως άνδρας και ως γυναίκα, του απαντά πως ο βίος των γυναικών είναι «ἀπραγμονέστερος», αφού εκείνες δεν εμπλέκονται σε πολέμους ή σε δίκες, ούτε αναμιγνύονται με την πολιτική. Στους Νεκρικοὺς διαλόγους ο Λουκιανός δεν διστάζει να συνεχίσει ή να ανατρέψει γνωστά λογοτεχνικά στερεότυπα συνθέτοντας φανταστικές συναντήσεις των νεκρών ηρώων του, όπως όταν παρουσιάζει τον Σωκράτη να δειλιάζει τελικά ενώπιον του θανάτου ή τον Μένιππο να χλευάζει τις θεωρίες διαφόρων φιλοσόφων. Σε ένα άλλο έργο με θέμα την κατάβαση στον Άδη, ο Λουκιανός περιγράφει με λεπτομέρειες το δικαστήριο του Κάτω Κόσμου και παρομοιάζει ευφυώς την ανθρώπινη ζωή με μια παρέλαση ηθοποιών, τους ρόλους και τα κοστούμια των οποίων καθορίζει η Τύχη (Μένιππος ἢ Νεκυομαντεία, 12-16): πότε δίνει τη βασιλική πορφύρα σε κάποιον για να του την αφαιρέσει αμέσως μετά και να τον ντύσει υπηρέτη, πότε στολίζει κάποιον με απίστευτη ομορφιά για να τον καταστήσει δύσμορφο σε λιγάκι, πότε αφήνει σε κάποιον τον ρόλο του ως το τέλος για να του παράσχει την επίπλαστη εντύπωση της μονιμότητας, μέχρι τη στιγμή που εκείνος θα χρειαστεί να παραδώσει το κοστούμι του στο κλείσιμο της παρέλασης. Στα έργα του ο Λουκιανός αποφάσισε να «διορθώσει» ασάφειες που ταλάνιζαν τους εγγράμματους από την εποχή των αλεξανδρινών φιλολόγων, ανατρέχοντας κατευθείαν στην πηγή: αφηγείται τη συνάντηση του πρωταγωνιστή των Ἀληθῶν διηγημάτων με τον Όμηρο αυτοπροσώπως, ώστε να του θέσει ερωτήματα που αφορούν τους στίχους των επών του, οι οποίοι αθετούνται, ή να διαπιστώσει εάν είναι όντως τυφλός, όπως λέγεται. Εμπλέκει τον Λυκίνο (το άλλο του λογοτεχνικό προσωπείο) σε διάλογο με τον Ησίοδο στο ομώνυμο έργο, Διάλογος πρὸς Ἡσίοδον, ώστε να ρωτήσει τον ίδιο τον ποιητή για την παντελή απουσία προρρήσεων στα έπη του. Στο Χάρων ἢ Ἐπισκοποῦντες ξαναγράφει τον διάλογο του Κροίσου και του Σόλωνα, τον οποίο ήδη γνωρίζουμε από τον Ηρόδοτο, παρουσιάζοντας τον Λυδό βασιλιά να χάνει την ψυχραιμία του και να βρίζει τον Αθηναίο νομοθέτη, διότι δεν τον εντάσσει στον κατάλογό του με τους πιο ευτυχισμένους ανθρώπους. Στο Προμηθεὺς ἢ Καύκασος δίνει την ευκαιρία στον Προμηθέα να υπερασπιστεί τον εαυτό του για όσες κατηγορίες τον βαραίνουν, όπως αναφέρονται στα έπη του Ησιόδου ή στην τραγωδία του Αισχύλου: την κλοπή της φωτιάς, τη δημιουργία των ανθρώπων και τον τρόπο με τον οποίο τους δίδαξε να προσφέρουν τις θυσίες για να ξεγελούν τους θεούς, τυλίγοντας δηλαδή τα κόκκαλα με λίπος. Στο Περὶ τοῦ ἐνυπνίου ἤτοι Βίος Λουκιανοῦ περιγράφει ένα όνειρο που είδε μικρός, με τη Γλυπτική και την Παιδεία να στέκονται σε ένα σταυροδρόμι και να καλούν τον ίδιο να αποφασίσει προς τα πού θα κατευθυνθεί, σαν άλλος Ηρακλής μπροστά στο σταυροδρόμι της Αρετής και της Κακίας, από τα Ἀπομνημονεύματα του Ξενοφώντα. Στο Θεῶν κρίσις διηγείται με πιπεράτες πινελιές τον διάσημο διαγωνισμό ομορφιάς ανάμεσα στις τρεις θεές, που έγινε η αιτία του Τρωικού Πολέμου. Στους Ἐναλίους διαλόγους η Γαλάτεια υπερασπίζεται τον έρωτά της προς τον κακάσχημο Πολύφημο, διαλύοντας ολότελα τη βουκολική ατμόσφαιρα των Εἰδυλλίων του Θεοκρίτου, ενώ ο τυφλός, πλέον, Κύκλωπας εξιστορεί απαρηγόρητος το ατύχημά του στον πατέρα του, τον Ποσειδώνα, ο οποίος αναγνωρίζει μεμιάς στο πρόσωπο του Οδυσσέα τον ανώνυμο ένοχο. Η ανατρεπτική ερμηνεία της κλασικής λογοτεχνίας, όπως παρουσιάζεται στα έργα του Λουκιανού, εντάσσεται στο πλαίσιο της ελεύθερης χρήσης της από τους συγγραφείς της εποχής εκείνης,[17] οι οποίοι θεωρούσαν δικαίωμά τους την κατά το δοκούν αξιοποίηση της προγενέστερης λογοτεχνίας με σκοπό την εξυπηρέτηση των λογοτεχνικών τους στόχων. Όσον αφορά τον δικό μας συγγραφέα, ο στόχος του είναι σαφέστατος: μέσα από τη χιουμοριστική κατάρρευση της παραδεδομένης αλήθειας μάς προκαλεί να προβληματιστούμε. [1] Συμφωνώ με τους ορισμούς της Κατερίνας Κωστίου (Εισαγωγή στην Ποιητική της Ανατροπής: Σάτιρα, Ειρωνεία, Παρωδία, Χιούμορ, Νεφέλη, Αθήνα 2005) ότι «η παρωδία είναι μια μορφή πνευματώδους ελεγχόμενης υπερβολής» (σ. 205), «ένας τρόπος να χειρίζεται κανείς την πλούσια και τρομακτική κληρονομιά του παρελθόντος» (σ. 220) και ότι «η σύνθεση μιας παρωδίας απαιτεί υψηλές λογοτεχνικές ικανότητες» (σ. 238). Για τους τρόπους της παρωδίας, βλ. σ. 202-203. [2] Η παρωδία είναι το μέσο με το οποίο ο Λουκιανός οικειοποιείται την προγενέστερή του λογοτεχνική κληρονομιά. Πβ. και την πρόσφατη άποψη της Inger N.I. Kuin (Lucian’s Laughing Gods. Religion, Philosophy, and Popular Culture in the Roman East, University of Michigan Press, Ann Arbor 2023, σ. 192): «humor was Lucian’s chosen medium for responding to the philosophical-theological ideas of his contemporaries». [3] Ωραία το συνοψίζει ο Βάγγος Παπαϊωάννου (Λουκιανός, ο μεγάλος σατιρικός της Αρχαιότητας. Συμβολή στην παρουσίαση της εποχής, του βίου και του έργου του, Αφοί Κωνσταντινίδη, Θεσσαλονίκη 1976, σ. 216): «Ο Λουκιανός τη θρησκευτική σάτιρά του την κάνει με ειλικρίνεια, με ανιδιοτέλεια, με επιμονή και προπαντός με συνέπεια και τόλμη. [...] Εκείνο που κυρίως σατιρίζει δεν είναι άλλο από την επίσημη θρησκεία του κράτους ‒ κάτι που δεν πρέπει να ξεχνούμε, όταν διαπιστώνουμε ότι για τους λαούς της αυτοκρατορίας οι θεοί της θρησκείας αυτής είχαν πια ξεθωριάσει και δεν ικανοποιούσαν τις ψυχικές ανάγκες τους». Βλ. και Tim Whitmarsh, Θεομαχία, η αθεΐα στον αρχαίο κόσμο, μτφρ. Γ. Καζαντζίδης, Polaris, Αθήνα 2018, σ. 258: «Μπορεί κάλλιστα να χλευάζει με ευχαρίστηση τη θρησκεία σε ένα κείμενο ενώ σε ένα άλλο να επιτίθεται σε κάποιον για ασέβεια. [...] Δεν ήταν τόσο ένας δογματικός άθεος, όσο ένας αμείλικτος χλευαστής της επιτήδευσης και της ανοησίας και απλά έτυχε η θρησκεία να προσφέρει μία σειρά από πολύ εμφανείς στόχους». Σωστή η παρατήρηση της Kuin (ό.π., σ. 197) ότι «οι προσωπικές θρησκευτικές πεποιθήσεις του Λουκιανού, ως ιστορικού προσώπου, είναι αδύνατον να ανασυντεθούν, ακριβώς επειδή ο ίδιος αποφάσισε να αποκρύψει τα σχετικά με τον εαυτό του». [4] Μεγάλη συζήτηση άνοιξε πρόσφατα η Inger Kuin (ό.π.), η οποία φρονεί ότι η διακωμώδηση των θεών από τον Λουκιανό δεν συνεπάγεται και την υποτίμησή τους· βλ. ενδεικτικά σ. 4: «Ο Λουκιανός γελοιοποιεί τους θεούς ως πρόσωπα της κωμωδίας του. Αυτή η πρακτική, εντούτοις, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι αρνείται το κύρος των θεών ή τη θρησκεία καθ’ εαυτήν», και σ. 18: «Αντί για απόρριψη των θεών, το χιούμορ του Λουκιανού είναι μάλλον μια ευκαιρία για να ασχοληθούμε και να σκεφτούμε σχετικά με αυτούς. Τέτοιες σκέψεις απολαμβάνουν πλήρη ελευθερία στο πλαίσιο του κωμικού, και μπορεί να εμπεριέχουν ή να μην εμπεριέχουν τη θρησκευτική αμφιβολία». [5] Βλ. Ορέστης Καραβάς, «“Σὺ δ’ ὦ θεῶν τύραννε κἀνθρώπων ἔρως”: Η τυραννία του Έρωτα σε θεούς και ανθρώπους στο έργο του Λουκιανού Σαμοσατέως», στο 1ο Διεθνές Συμπόσιο Δελφών «Ο έρωτας στην Αρχαία Ελλάδα», Πρακτικά Συμποσίου, Αθήνα 2004, σσ. 70-73. [6] Τους ίδιους χαρακτήρες, τον Δία, τον Ερμή και τον Μώμο, χρησιμοποιεί ο Λουκιανός και στον διάλογό του Θεῶν ἐκκλησία, όπου πραγματεύονται παρόμοια θέματα. [7] Ἀλέξανδρος ἢ Ψευδόμαντις, 25: «ἀθέων ἐμπεπλῆσθαι καὶ Χριστιανῶν τὸν Πόντον» και 38: «εἴ τις ἄθεος ἢ Χριστιανὸς ἢ Ἐπικούρειος ἥκει κατάσκοπος τῶν ὀργίων, φευγέτω». [8] Περὶ τῆς Περεγρίνου τελευτῆς, 11-13 και 16. [9] Hugo Rabe, Scholia in Lucianum, Λειψία, 1906, σ. 336. [10] Σοῦδα, λ. 683. Βλ. και Δημήτριος Α. Χρηστίδης, «Το άρθρο της Σούδας για τον Λουκιανό και ο Αρέθας», Επιστημονική Επετηρίδα της Φιλοσοφικής Σχολής Θεσσαλονίκης, 16, 1977, σ. 419-430. [11] Φώτιος, Βιβλιοθήκη, 128,96a-129,96b. Βλ. και Ευάγγελος Αλεξίου, «Μεταξύ φιλολογίας και θρησκείας: Λουκιανός ο Σαμοσατεύς, “βλάσφημος ή σατιρικός”;», Φιλόλογος, 157, 2014, σ. 358-359. [12] Πβ. και τον άγιο Ισίδωρο Πηλουσιώτη (Ἐπιστολαὶ εἰς τὴν ἑρμηνείαν τῆς θείας Γραφῆς, 4, 55): οἱ μὲν Πλατωνικοί, διὰ τὸ τοὺς παρὰ τῶν ποιητῶν ἀναπλασθέντας θεοὺς τεθεατρικέναι, ἀπεδέξαντο, οἱ δὲ τῶν ποιητῶν τρόφιμοι δύσφημον ἀπεκάλεσαν· δεινῶς γὰρ τοὺς παρ’ αὐτῶν ἐκθειαζομένους θεοὺς ἐξεκωμῴδησε. «Οι πλατωνικοί φιλόσοφοι τον επιδοκίμασαν, για τη θεατρική γελοιοποίηση των θεών που επινόησαν οι ποιητές· οι μαθητές των ποιητών, όμως, τον αποκάλεσαν δύσφημο, γιατί διακωμώδησε με άσχημο τρόπο τους θεούς που εκείνοι λάτρευαν». [13] Φιλοψευδεῖς ἢ Ἀπιστῶν, 13 και Ποδάγρα, 174 αντίστοιχα. Βλ. και Ορέστης Καραβάς, Λουκιανός, Ποδάγρα. Εισαγωγή, μετάφραση, σχόλια, Δαίδαλος, Αθήνα 2008, σ. 115-117. [14] Βλ. και Κωνσταντίνος Σιαμάκης, Εξωχριστιανικές μαρτυρίες για το Χριστό και τους Χριστιανούς, Άθως, Θεσσαλονίκη 1995, σ. 49-56. [15] Περὶ τῆς Περεγρίνου τελευτῆς, 13: ὁ νομοθέτης ὁ πρῶτος ἔπεισεν αὐτοὺς ὡς ἀδελφοὶ πάντες εἶεν ἀλλήλων, ἐπειδὰν ἅπαξ παραβάντες θεοὺς μὲν τοὺς Ἑλληνικοὺς ἀπαρνήσωνται, τὸν δὲ ἀνεσκολοπισμένον ἐκεῖνον σοφιστὴν αὐτὸν προσκυνῶσιν καὶ κατὰ τοὺς ἐκείνου νόμους βιῶσιν. «Ο πρώτος νομοθέτης τούς έπεισε ότι τάχα είναι όλοι αδέλφια μεταξύ τους, άπαξ και κάνουν το βήμα να απαρνηθούν τους ελληνικούς θεούς και να τον προσκυνούν, εκείνο τον παλουκωμένο σοφιστή, και να ζουν σύμφωνα με τους νόμους του». [16] Ἀλέξανδρος ἢ Ψευδόμαντις, 9, 17 και 50. [17] Θεμελιώδες είναι το βιβλίο του Tim Whitmarsh, Η Δεύτερη Σοφιστική, μτφρ. Ε. Καρακάσης, Δαίδαλος, Αθήνα 2013, ως εισαγωγή στην ελληνόφωνη λογοτεχνία των πρώτων μεταχριστιανικών αιώνων.

Ο Λουκιανός και η διακωμώδηση των θεών και των μύθων

Σύνδεση