Ο δρόμος που απομακρύνει από τη δουλεία

Ένα νέο βιβλίο καταδεικνύει τον επίκαιρο χαρακτήρα του κλασικού έργου του Χάγιεκ, το οποίο εκδόθηκε το 1944. Vikash Yadav, Liberalism’s Last Man: Hayek in the Age of Political Capitalism [Ο τελευταίος υπερασπιστής του φιλελευθερισμού: ο Χάγιεκ στην εποχή του πολιτικού καπιταλισμού], University of Chicago Press, σελ. 288 Σύμφωνα με έναν από τους δεκατέσσερις ορισμούς του κλασικού που δίνει ο Ίταλο Καλβίνo, «κλασικό είναι ένα βιβλίο που δεν έχει εξαντλήσει όσα έχει να πει στους αναγνώστες του». Ο Φ. Α. Χάγιεκ συνέγραψε το The Road to Serfdom (Ο δρόμος προς τη δουλεία) την εποχή του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο Χάγιεκ, αυστριακός οικονομολόγος γεννημένος το 1899, βρέθηκε στην Αγγλία τη δεκαετία του 1930. Όντας βαθιά Αγγλόφιλος, και έχοντας μεγαλώσει στην Κεντρική Ευρώπη, γνώριζε πολύ καλά τον αγγλικό πολιτισμό. Αντιλαμβανόμενος ότι οι ιδέες ταξιδεύουν διέβλεπε κάποιες ανησυχητικές ομοιότητες ανάμεσα στις γερμανικές αντιλήψεις που έθρεψαν το ναζιστικό καθεστώς και τα κυρίαρχα ιδεολογικά μοτίβα της αγγλικής διανόησης της δεκαετίας του 1930. Ο Δρόμος προς τη δουλεία εκδόθηκε το 1944 και δέχθηκε επικρίσεις για το ότι υποδεικνύει πως «οι συνήθεις ρυθμιστικές παρεμβάσεις στην οικονομία έχουν μια εγγενή τάση να διογκώνονται καταλήγοντας να γίνουν συνθήκες “δουλείας”» (Ρόμπερτ Σόλοου). Ωστόσο, ο Χάγιεκ δεν πίστευε ότι η συγκεκριμένη εξέλιξη ήταν ιστορικά αναπόφευκτη: εάν ίσχυε αυτό τότε γιατί να μπει στον κόπο να γράψει ένα βιβλίο που προειδοποιεί εναντίον της; Ως άλλη Κασσάνδρα, διακατεχόταν από ένα αίσθημα αγωνίας: μέρος της βρετανικής (και μάλιστα της Δυτικής) άρχουσας τάξης δεν αντιλαμβανόταν ότι οι λύσεις που προωθούσε δεν διέφεραν από εκείνες που εφάρμοζαν τα ολοκληρωτικά καθεστώτα. Πώς θα μπορούσε λοιπόν να διαφέρει το αποτέλεσμα; Ο Βικάς Γιαντάβ, καθηγητής του Κολλεγίου Χόμπαρτ και Γουίλιαμ Σμιθ, στη δική του ανάγνωση του Δρόμου προς τη δουλεία επιχειρεί, στο πνεύμα της δεκαετίας του 2020, να κατανοήσει τον ανταγωνισμό ανάμεσα στον «φιλελεύθερο δημοκρατικό αξιοκρατικό καπιταλισμό», όπως αυτός εφαρμόζεται στο μεγαλύτερο μέρος της Δύσης, και τον «πολιτικό καπιταλισμό», δηλαδή το σύστημα χωρών όπως η Κίνα, το Βιετνάμ και η Σιγκαπούρη, δύο όρους που δανείζεται από τον οικονομολόγο Μπράνκο Μιλάνοβιτς. Υποστηρίζει λοιπόν ότι σε αυτό το πλαίσιο «μια ψυχροπολεμική στρατηγική ιδεολογικής και στρατιωτικής περιχαράκωσης για τον περιορισμό της εξάπλωσης του πολιτικού καπιταλισμού δεν έχει πολύ νόημα, δεδομένης της ιδεολογικής ποικιλομορφίας των κρατών που δείχνουν να υιοθετούν το μοντέλο». Επιπλέον, ο πολιτικός καπιταλισμός γίνεται ελκυστικός καθώς φαίνεται να έχει καλά οικονομικά αποτελέσματα και καθώς το δυτικό αντίβαρό του «καταλήγει να συνδέεται με την πολιτική ανικανότητα και αστάθεια, τη μέτρια οικονομική απόδοση, τη μεγάλη συγκέντρωση της ιδιοκτησίας του κεφαλαίου και την έλλειψη κοινωνικής κινητικότητας μεταξύ των γενεών». Ο φιλελεύθερος δημοκρατικός αξιοκρατικός καπιταλισμός έχει ανάγκη αναβίωσης αν θέλει να ξανακερδίσει την απήχηση που είχε κάποτε στον κόσμο. Ο νομπελίστας οικονομολόγος Φρίντριχ Χάγιεκ, 84 ετών, σε μία τελετή της οργάνωσης Στόχοι της Βιομηχανίας όπου τιμήθηκε με το πρώτο διεθνές βραβείο για την ελεύθερη επιχειρηματικότητα, Λονδίνο. © PA Images / Alamy / Visual Hellas Ο Γιαντάβ πιστεύει ότι ο Χάγιεκ μπορεί να μας δείξει πώς ο φάρος της Αμερικής θα λάμψει ξανά. Ο Δρόμος προς τη δουλεία παραμένει ένα βιβλίο που μπορεί να βοηθήσει «να επαναφέρουμε τις διαχρονικές ιδέες που θα επιτρέψουν τη σθεναρή υπεράσπιση και επαναδιατύπωση του φιλελευθερισμού στη σύγχρονη εποχή». Για να υποστηρίξει την πρότασή του, ο Γιαντάβ εξετάζει το βιβλίο του Χάγιεκ κεφάλαιο προς κεφάλαιο. Κάθε κεφάλαιο του βιβλίου του ξεκινά με τα παραθέματα που ανοίγουν το αντίστοιχο κεφάλαιο στο βιβλίο του Χάγιεκ. Ο Γιαντάβ χρησιμοποιεί με φειδώ τις ιστορικές πηγές και συχνά καταφεύγει σε αναχρονισμούς στην προσπάθειά του να δείξει ότι ο Δρόμος προς τη δουλεία παραμένει επίκαιρος και αρκετά πειστικός κατά του «πολιτικού καπιταλισμού» όσο υπήρξε και κατά του πλήρως εφαρμοσμένου σοσιαλισμού. Η βασική παραδοχή του Γιαντάβ είναι ίσως η εξής: Ο φιλελευθερισμός αδυνατεί να ανταγωνιστεί τα επίπεδα διαρκούς, μακροπρόθεσμης οικονομικής μεγέθυνσης που συναντάμε στα πολιτικώς καπιταλιστικά καθεστώτα. Ακόμα κι αν κάποιος έχει επιφυλάξεις ως προς την αξιοπιστία των οικονομικών στοιχείων της Κίνας ή βλέπει με κριτική ματιά τα συγκεντρωτικά στοιχεία (…) της Σιγκαπούρης, είναι αναμφισβήτητο ότι οι χώρες αυτές έχουν κάνει δραματικές αλλαγές στην οικονομία τους τις τελευταίες δεκαετίες. Η εναπομείνασα γοητεία του φιλελευθερισμού, λοιπόν, προκύπτει κυρίως από το ότι προστατεύει την ατομική ελευθερία (…) ενώ συγχρόνως επιτυγχάνει μια μέτρια οικονομική μεγέθυνση με την πάροδο του χρόνου. Η παραπάνω παραδοχή, που την συναντάμε και αλλού εκτός από τον Γιαντάβ, βρίσκεται στη βάση της συζήτησης για τη βιομηχανική πολιτική τα τελευταία χρόνια: η ιδέα είναι ότι εφόσον τα «πολιτικώς καπιταλιστικά» κράτη καυχώνται για την ισχυρή οικονομική τους μεγέθυνση, τα δυτικά κράτη θα πρέπει να τα μιμηθούν. Και πράγματι αυτό συμβαίνει: σκεφτείτε τον νόμο για τη μείωση του πληθωρισμού της κυβέρνησης Μπάιντεν, που έχει ελάχιστη έως καθόλου σχέση με τον πληθωρισμό, ή τις ροές επιδοτήσεων από την Ευρωπαϊκή Ένωση για την προώθηση της «πράσινης μετάβασης». Την τελευταία δεκαετία, οι εκκλήσεις για μια βιομηχανική πολιτική –με την αρχή να έχει γίνει στο βιβλίο της Μαριάνα Ματσουκάτο, The Entrepreneurial State (Το επιχειρηματικό κράτος), που εκδόθηκε το 2013– έχουν αφήσει το στίγμα τους στην οικονομική πολιτική σε ολόκληρο τον κόσμο. Παραθέτοντας τον Ζανγκ Γουεΐνγκ (Zhang Weiying), συγγραφέα του εξαιρετικού βιβλίου που εκδόθηκε το 2010 με τίτλο The Logic of the Market (Η λογική της αγοράς), ο Γιαντάβ αναγνωρίζει ότι η Κίνα μπορεί «να πετύχει οικονομικά, σε μεγάλο βαθμό, παρά τη βιομηχανική πολιτική και τις τεράστιες κρατικές επενδύσεις σε πάγιο κεφάλαιο». Γράφει μάλιστα πως «δεν είναι σαφές ότι η γραφειοκρατική καθοδήγηση και η κρατική διάρθρωση του ανταγωνισμού στον πολιτικό καπιταλισμό ήταν ο πραγματικός καταλύτης για μια διαρκή επιτάχυνση της οικονομικής μεγέθυνσης». Ο αναγνώστης θα ήθελε σίγουρα να έχει αφιερώσει περισσότερες σελίδες ο Γιαντάβ σε αυτή τη σημαντική ιδέα. Ένα μάθημα του πολιτικού καπιταλισμού ίσως είναι ότι ακόμη και ένα ίχνος οικονομικής ελευθερίας, αν δοθεί μετά από χρόνια οικονομικής καταπίεσης, μπορεί να είναι αρκετό για να επιφέρει σημαντική οικονομική μεγέθυνση. Μια τέτοια μεγέθυνση δεν είναι αποτέλεσμα της κυβέρνησης ή του κράτους, αλλά των ατόμων που ενεργούν για να βελτιώσουν την κατάστασή τους. Μπορεί κάποιος επίσης να κοιτάξει τα δημογραφικά στοιχεία και να δει πώς η παγκοσμιοποίηση, βελτιώνοντας τις συνθήκες για εκατομμύρια ανθρώπων, πολλαπλασίασε τις ευκαιρίες που επέτρεψαν τη μεγέθυνση. Η «πλήρης» ελευθερία, εάν υπάρχει κάτι τέτοιο, δεν ήταν απαραίτητη για τη μεγέθυνση – τα ανθρώπινα όντα διαθέτουν αρκετό επιχειρηματικό πνεύμα ώστε με ένα μικρό μόνο περιθώριο κινήσεων να μπορούν να φτάσουν πολύ μακριά. Κάνει άραγε λάθος ο Γιαντάβ ελπίζοντας ότι ο φιλελευθερισμός μπορεί να αναβιώσει στη Δύση; Ο Μιλάνοβιτς κάνει τη διάκριση μεταξύ των διαφορετικών ειδών καπιταλισμού επειδή υποστηρίζει ότι «όλη η υφήλιος λειτουργεί πλέον σύμφωνα με την ίδια οικονομική αρχή – παραγωγή που οργανώνεται με σκοπό το κέρδος, χρησιμοποιώντας νομικά ελεύθερη μισθωτή εργασία και κατά κύριο λόγο ιδιωτικό κεφάλαιο, με αποκεντρωμένο συντονισμό». Πρόκειται για έναν ορισμό ενδελεχή, με ουσιαστική σημασία. Όμως, στο μέρος εκείνο του κόσμου όπου υποτίθεται ότι ασπάζονται τον φιλελεύθερο δημοκρατικό καπιταλισμό, η πρόσφατη τάση είναι να διατηρείται η ιδιοκτησία τύποις ιδιωτική, αλλά να υπαγορεύεται στους ιδιοκτήτες των μέσων παραγωγής πώς να τα χρησιμοποιούν. Όπως μας υπενθυμίζει ο Γιαντάβ, «ο Χάγιεκ υποστηρίζει ότι η αρετή του ανταγωνισμού στην αγορά είναι ακριβώς ότι δεν μπορεί κανείς να γνωρίζει εκ των προτέρων ποιος θα πετύχει και ποιος θα αποτύχει». Τα κυβερνητικά προγράμματα, οι επιδοτήσεις και οι κανονισμοί, τόσο στις ΗΠΑ όσο και στην Ευρώπη, επεκτείνονται με τεράστιο ρυθμό, ακριβώς για να αλλάξουν αυτή την κατάσταση. Στο παρελθόν, στις μικτές οικονομίες, η κυβέρνηση μπορεί να επέλεγε τους νικητές, όμως περιόριζε τις παρεμβάσεις αυτού του τύπου μόνο σε τμήματα της οικονομίας. Τώρα, φαίνεται να θεωρεί καθήκον της να παρέμβει στο σύνολο. Σε μια οικονομία της αγοράς οι άνθρωποι αποφασίζουν με βάση τις τιμές: συχνά επιλέγουν τη φθηνότερη κατοικία, αυτοκίνητο ή χάμπουργκερ. Τι θα συμβεί όμως αν οι κυβερνήσεις κρίνουν ότι πρέπει να τους στρέψουν σε επιλογές που οι ίδιες θεωρούν πιο επιθυμητές - παραδείγματος χάριν σε επιλογές πιο φιλικές προς το περιβάλλον; Ή ότι πρέπει να τους πιέσουν να αγοράζουν αγαθά και υπηρεσίες που παράγονται από γεωπολιτικούς «συμμάχους», ακόμα κι αν είναι ακριβότερα και αποδίδουν λιγότερο καλά από τα παραγόμενα σε έθνη που θεωρούνται μη φιλικά; Η έννοια του ανταγωνισμού ως ανοιχτού πεδίου όπου μπορεί να αναδυθεί το καινοτόμο και το απροσδόκητο περιορίζεται όλο και περισσότερο σε τομείς που οι κυβερνήσεις θεωρούν μέρος της καθημερινότητας. Το 1898, ο κοινωνιολόγος Ουίλιαμ Γκρέιαμ Σάμνερ έγραψε ένα δοκίμιο με τίτλο «Η κατάκτηση των Ηνωμένων Πολιτειών από την Ισπανία». Οι ΗΠΑ μόλις είχαν βγει νικήτριες από τη συμπλοκή στην Κούβα με την Ισπανία, όμως παρ’ όλο που οι Αμερικανοί είχαν «νικήσει την Ισπανία σε μια στρατιωτική σύγκρουση», «αφέθηκαν να κατακτηθούν από αυτήν στο πεδίο των ιδεών και των πολιτικών που ακολουθούνται». Η Ισπανία ήταν σύμβολο «των σύγχρονων ιμπεριαλιστικών κρατών», έγραφε ο Σάμνερ, ενώ οι Ηνωμένες Πολιτείες λόγω «της ιστορικής προέλευσης, των παραδόσεων και των αρχών τους, είναι ο κύριος εκπρόσωπος της εξέγερσης και της αντίδρασης εναντίον ενός τέτοιου κράτους». Κι όμως, ο νικητής του πολέμου αφομοίωνε τις βασικές ιδέες του ηττημένου και μεταμορφωνόταν σε ένα σύγχρονο στρατιωτικό κράτος. Δεν επρόκειτο για νέο φαινόμενο: ο κατακτημένος ελληνικός πολιτισμός είχε ανθίσει στη Ρώμη που τον είχε κατακτήσει. Όμως ο Σάμνερ δεν μιλούσε για το θέατρο ή τη γλυπτική. Οι πολιτικές ιδέες ταξιδεύουν, επίσης. Αναρωτιέται κανείς εάν αυτό είναι το τελικό αποτέλεσμα της σημερινής εμμονής με τον πολιτικό καπιταλισμό, αρχής γενομένης από το λεγόμενο κινεζικό μοντέλο. Έχει άραγε παραδοθεί ο φιλελεύθερος δημοκρατικός καπιταλισμός στην ιδέα ότι τα «οικονομικά συστήματα» (όποια κι αν είναι αυτά) πρέπει να δομούνται γύρω από κυβερνητικά προσδιορισμένες αποστολές και στόχους; Ο καπιταλισμός έχει την ικανότητα να επιβιώνει σε διάμεσους χώρους, παράγοντας τεράστιο πλούτο που η κυβέρνηση μπορεί στη συνέχεια να οικειοποιηθεί. Ένα πρόβλημα παρέμεινε ίδιο από την εποχή του Χάγιεκ μέχρι τη δική μας: η υπερβολική επικέντρωση του κόσμου στα δεινά του καπιταλισμού αφορά συχνά καταστάσεις που δεν είναι διόλου καπιταλιστικές, αλλά –καθώς συναντώνται ευρέως στη Δύση– θεωρούνται ότι εμπίπτουν σε αυτή την κατηγορία. Ο Γιαντάβ δεν είναι ειδικός στην ιστορία των ιδεών ούτε στα οικονομικά, αλλά ερασιτέχνης με την καλύτερη σημασία του όρου· μπορεί η ανάλυσή του να είναι ενίοτε αμφισβητήσιμη, είναι όμως σωστά δομημένη και με φρέσκια προοπτική. Προχωράει στην ανάγνωση του Χάγιεκ υποκινούμενος από γνήσια περιέργεια - κι αυτό είναι σπάνιο και πολύτιμο. © 2024 Alberto Mingardi / City Journal — Μετάφραση: Νατάσα Μωράκη

Ο δρόμος που απομακρύνει από τη δουλεία

Σύνδεση