Το φύλο δεν είναι ένα φάσμα

Η αντίληψη ότι το φύλο είναι ένα φάσμα που υποτίθεται ότι μας απελευθερώνει είναι τόσο παράλογη όσο και ενοχλητική από πολιτικής απόψεως. Τι είναι το φύλο; Αυτό είναι ένα ερώτημα που τέμνει τον ίδιο τον πυρήνα της φεμινιστικής θεωρίας και πρακτικής, και είναι καθοριστικό στις τρέχουσες συζητήσεις για τον ακτιβισμό της κοινωνικής δικαιοσύνης σχετικά με τις τάξεις, την ταυτότητα και τα προνόμια. Στην καθημερινή συζήτηση η λέξη «φύλο» είναι συνώνυμο με ό,τι σωστότερα θα αναφερόταν ως «sex». Ίσως, χάρις σε μιαν αόριστη σιχαμάρα να προφέρουμε μια λέξη που περιγράφει επίσης την σεξουαλική επαφή, η λέξη «φύλο» χρησιμοποιείται τώρα κατ’ ευφημισμόν προκειμένου να αναφερθούμε στο βιολογικό γεγονός ότι ένα άτομο είναι άρρεν ή θήλυ, απαλλασσόμενοι έτσι από την ελαφρά αμηχανία να πρέπει να επικαλεσθούμε, έστω και εμμέσως, τα όργανα του σώματος και τις διαδικασίες που o διχασμός αυτός συνεπάγεται. Αρχικά η λέξη «φύλο» είχε ένα αμιγώς γραμματικό νόημα σε γλώσσες που ταξινομούν τα ουσιαστικά τους σε αρσενικά, θηλυκά και ουδέτερα. Από τη δεκαετία του 1960 όμως, η λέξη έλαβε άλλη σημασία, η οποία μας επιτρέπει να κάνουμε τη διάκριση μεταξύ σεξ και φύλου. Για τις φεμινίστριες, η διάκριση αυτή υπήρξε σημαντική, επειδή μας επιτρέπει να αναγνωρίσουμε ότι κάποιες από τις διαφορές μεταξύ ανδρών και γυναικών είναι ανιχνεύσιμες στη βιολογία, τη στιγμή που άλλες έχουν τις ρίζες τους στο περιβάλλον, την κουλτούρα, την ανατροφή και την εκπαίδευση, σε αυτό που οι φεμινίστριες αποκαλούν «έμφυλη κοινωνικοποίηση». Αυτός τουλάχιστον είναι ο ρόλος που έπαιζε παραδοσιακά η λέξη «φύλο» στη φεμινιστική θεωρία. Ήταν μια βασική, θεμελιώδης άποψη του φεμινισμού ότι, εφόσον το σεξ παρέπεμπε σε κάθε τι βιολογικό και ίσως, κατά μία έννοια «φυσικό», το φύλο παρέπεμπε σε ό,τι ήταν κοινωνικώς κατασκευασμένο. Από την άποψη αυτή, την οποία, για λόγους απλότητας, μπορούμε να αποκαλούμε ριζοσπαστική φεμινιστική άποψη, το φύλο παραπέμπει στο εξωτερικά επιβαλλόμενο σύνολο κανόνων που υπαγορεύουν και απαγορεύουν στα άτομα την επιθυμητή συμπεριφορά σύμφωνα με ηθικώς αυθαίρετα χαρακτηριστικά. Οι κανόνες αυτοί όχι μόνον βρίσκονται εκτός του ατόμου και επιβάλλονται καταναγκαστικά σε αυτό, αλλά αντιπροσωπεύουν και ένα διττό σύστημα κοινωνικών τάξεων ή ιεραρχίας, ένα σύστημα αξιών με δύο θέσεις: το αρσενικό επί του θηλυκού, τον ανδρισμό επί της θηλυκότητας, την αρρενωπότητα επί της θηλυκότητας. Τα άτομα γεννιούνται με την προοπτική να παίξουν τον ένα από τους δύο αναπαραγωγικούς ρόλους που καθορίζονται κατά τη γέννηση ή, και ακόμα νωρίτερα, από τα εξωτερικά γεννητικά όργανα που διαθέτει το βρέφος. Εφεξής, θα ενσωματωθούν σε μία από τις δύο τάξεις της ιεραρχίας: την ανώτερη τάξη, αν τα γεννητικά τους όργανα είναι κυρτά, την κατώτερη αν τα γεννητικά τους όργανα είναι κοίλα. Από τη γέννηση και τον καθορισμό των μελών των σεξουαλικών τάξεων που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή, τα περισσότερα θηλυκά ανατρέφονται έτσι ώστε να είναι παθητικά, υποταγμένα, αδύναμα και στοργικά, ενώ τα περισσότερα αρσενικά ανατρέφονται ώστε να είναι δραστήρια, κυριαρχικά, δυνατά και επιθετικά. Αυτό το σύστημα αξιών και η διαδικασία της κοινωνικοποίησης και της ένταξης των ατόμων μέσα σε αυτό, είναι ό,τι ακριβώς μια ριζοσπάστρια φεμινίστρια εννοεί με τη λέξη «φύλο». Αφ’ ης στιγμής γίνει κατανοητό έτσι, δεν είναι δύσκολο να διακρίνει κανείς τι είναι το απαράδεκτο και το καταπιεστικό σχετικά με το φύλο, εφόσον αυτό περιορίζει εξίσου τις δυνατότητες αρσενικών και θηλυκών και επιβεβαιώνει την ανωτερότητα των αρσενικών επί των θηλυκών. Έτσι, για μια ριζοσπάστρια φεμινίστρια, ο στόχος είναι να καταργηθεί πλήρως το φύλο, να πάψουν να τοποθετούνται οι άνθρωποι σε ροζ και γαλάζια κουτιά και να επιτραπεί η ανάπτυξη των προσωπικοτήτων των ατόμων και των προτιμήσεων χωρίς την καταναγκαστική επίδραση αυτού του κοινωνικά θεσπισμένου συστήματος. Διαμαρτυρία στην Οξφόρδη πριν από ομιλία της Κάθλιν Στοκ, η οποία το 2021 παραιτήθηκε από τη θέση της καθηγήτριας στο πανεπιστήμιο του Σάσσεξ μετά την στοχοποίησή της από ακτιβιστές λόγω των απόψεών της για τη θεωρία του φύλου, 30 Μαΐου 2023. © PA Images / Alamy / Visual Hellas Αυτή η άποψη σχετικά με τη φύση του φύλου δύσκολα γίνεται αποδεκτή από όσους βιώνουν το φύλο ως, κατά μία έννοια, εσωτερικό και έμφυτο, παρά ως ολοκληρωτικά κοινωνικά κατασκευασμένο και εκ των έξω επιβαλλόμενο. Τέτοιοι άνθρωποι όχι μόνον αμφισβητούν ότι το φύλο είναι ολοκληρωτικά κατασκευασμένο, αλλά απορρίπτουν επίσης και τη ριζοσπαστική φεμινιστική ανάλυση ότι είναι εκ φύσεως ιεραρχικό με τις δύο θέσεις. Από την άποψη αυτή, την οποία για ευκολία θα αποκαλέσω queer φεμινιστική άποψη του φύλου, αυτό που κάνει την λειτουργία του φύλου καταπιεστική δεν είναι το γεγονός ότι είναι κοινωνικά κατασκευασμένο και καταναγκαστικά επιβαλλόμενο∙ το πρόβλημα είναι μάλλον η επικράτηση της πεποίθησης ότι υπάρχουν δύο μονάχα φύλα. Οι άνθρωποι και των δύο φύλων θα απελευθερωνόμασταν αν αναγνωρίζαμε ότι ενώ το φύλο είναι όντως μια εσωτερική, έμφυτη πλευρά των ταυτοτήτων μας, υπάρχουν περισσότερα φύλα από το «άνδρας» και «γυναίκα» για να μπορεί κανείς να διαλέξει. Και το επόμενο βήμα στο μονοπάτι της απελευθέρωσης, είναι η παραδοχή μιας νέας σειράς ταυτοτήτων φύλου. Έτσι, τώρα έχουμε ανθρώπους που αναφέρονται στον εαυτό τους ως genderqueer (άτομο απροσδιορίστου φύλου) ή ως non-binary (μη δυαδικό) ή pangender (πανφυλικό) ή polygender (πολυφυλικό), ή agender (άφυλο) ή demiboy (ημιαγόρι) ή demigirl (ημικορίτσι) ή neutrois (ουδέτερο), ή aporagender (ένα φύλο χωριστό από τον άνδρα-αγόρι και τη γυναίκα-κορίτσι χωρίς τίποτα ανάμεσά τους ενώ εξακολουθεί να έχει μια έννοια φύλου), ή lunagender (ένα τύπο ρευστής ταυτότητας φύλου, κατά τον οποίο το φύλο κάποιου αλλάζει σε σταθερά επαναλαμβανόμενο κύκλο, όπως οι φάσεις της Σελήνης), ή quantumgender (κβαντικό φύλο)… Θα μπορούσα να συνεχίσω. Ένα συχνά επαναλαμβανόμενο μάντρα μεταξύ των υποστηρικτών αυτής της άποψης είναι ότι «το φύλο δεν είναι ένα δίπολο, είναι ένα φάσμα». Το συμπέρασμα από την άποψη αυτή, δεν είναι ότι πρέπει να σκίσουμε τα γαλάζια και τα ροζ κουτιά, αλλά θα πρέπει μάλλον να παραδεχθούμε ότι υπάρχουν κουτιά πολύ περισσότερα από αυτά τα δύο. Με την πρώτη ματιά, η ιδέα αυτή φαίνεται ελκυστική, κρύβει όμως μέσα της πολλά προβλήματα που την καθιστούν εσωτερικά ασυνάρτητη και πολιτικά απωθητική. Πολλοί οπαδοί της queer άποψης του φύλου περιγράφουν την προσωπική τους ταυτότητα φύλου ως non-binary (μη δυαδική)[1] και την παρουσιάζουν σε αντίθεση με την τεράστια πλειονότητα των ανθρώπων των οποίων η ταυτότητα φύλου θεωρείται δυαδική. Εκ πρώτης όψεως, εδώ φαίνεται να υπάρχει μια άμεση ένταση μεταξύ του ισχυρισμού ότι το φύλο δεν είναι δίπολο αλλά ένα φάσμα, και του ισχυρισμού ότι μόνο ένα μικρό ποσοστό ατόμων μπορεί να έχει μια μη δυαδική ταυτότητα φύλου. Αν το φύλο είναι όντως ένα φάσμα, αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε ζωντανό άτομο έχει εξ ορισμού μια μη δυαδική ταυτότητα φύλου; Αν αυτό ισχύει, τότε ο χαρακτηρισμός «μη δυαδικό» προκειμένου να περιγράψει μια ειδική ταυτότητα φύλου θα γινόταν περιττός, επειδή δεν θα κατάφερνε να διακρίνει μία ειδική κατηγορία ατόμων. Προκειμένου να αποφευχθεί αυτό, ο οπαδός του μοντέλου του φάσματος θα πρέπει στην ουσία να υποθέσει ότι το φύλο είναι ταυτοχρόνως ένα δίπολο και ένα φάσμα. Είναι απολύτως δυνατό για μια ιδιότητα να περιγράφεται με συνεχείς όσο και με δυαδικούς τρόπους. Ένα παράδειγμα είναι το ύψος: σαφώς το ύψος είναι ένα φυσικό συνεχές και τα άτομα μπορούν να βρεθούν σε οποιοδήποτε σημείο αυτού του συνεχούς. Έχουμε όμως και τους δυαδικούς χαρακτηρισμούς Ψηλός / Κοντός. Μπορεί κατά τον ίδιο τρόπο να λειτουργήσει το φύλο; Αυτό που πρέπει να παρατηρήσουμε σχετικά με το δίπολο Ψηλός / Κοντός, είναι πως όταν οι έννοιες αυτές αναφέρονται σε ανθρώπους, αποτελούν σχετικές ή συγκριτικές περιγραφές. Εφόσον το ύψος αποτελεί ένα φάσμα ή ένα συνεχές, κανένα άτομο δεν είναι απολύτως ψηλό ή απολύτως κοντό. Όλοι μας είμαστε υψηλότεροι από κάποιους ανθρώπους και κοντύτεροι από κάποιους άλλους. Όταν αποκαλούμε κάποιους ανθρώπους ψηλούς, εννοούμε ότι είναι υψηλότεροι από τον μέσο άνθρωπο μιας ομάδας της οποίας ενδιαφερόμαστε να εξετάσουμε το ύψος. Ένα αγόρι θα μπορούσε ταυτόχρονα να είναι υψηλό για εξάχρονο παιδί, αλλά και κοντό σε σύγκριση με άλλα αρσενικά άτομα. Έτσι, οι αποδόσεις των διττών χαρακτηρισμών Ψηλός / Κοντός θα πρέπει να είναι συγκριτικές και να αναφέρονται στον μέσο όρο. Ίσως άτομα που κατατάσσονται περίπου στον μέσο όρο, θα μπορούσαν να ζητήσουν να αποκαλούνται «μη δυαδικού ύψους». Φαίνεται πάντως απίθανο ότι η ερμηνεία του μοντέλου του φάσματος θα ικανοποιήσει αυτούς που περιγράφουν εαυτούς ως άτομα μη δυαδικού φύλου. Αν το φύλο, όπως και το ύψος, θα πρέπει να γίνει κατανοητό ως συγκριτικό ή σχετικό, αυτό θα ερχόταν σε πλήρη αντίθεση με την αξίωση τα άτομα να είναι οι μοναδικοί κριτές του φύλου τους. Το φύλο σας θα καθοριστεί σε σχέση με την κατανομή των ταυτοτήτων φύλου που παρίστανται στην ομάδα στην οποία βρίσκεστε, και όχι από τον δικό σας ατομικό αυτοκαθορισμό. Έτσι δεν θα εξαρτάται από εμένα να αποφασίσω ότι δεν είμαι ένα μη δυαδικό άτομο. Αυτό θα μπορούσε να καθοριστεί μόνο συγκρίνοντας την δική μου ταυτότητα φύλου με την έκταση της ταυτότητας άλλων ανθρώπων και βλέποντας εγώ σε ποιο σημείο αντιστοιχώ. Και μολονότι θα μπορούσα να θεωρώ τον εαυτό μου γυναίκα, κάποια άλλη θα μπορούσε να βρίσκεται σε ένα άλλο σημείο του φάσματος πλησιέστερο προς τη θηλυκότητα από όσο βρίσκομαι εγώ κι έτσι να είναι «περισσότερο γυναίκα» από εμένα. Περαιτέρω, όταν παρατηρούμε την αναλογία με το ύψος, μπορούμε να δούμε ότι, εξετάζοντας το σύνολο του πληθυσμού, μόνο μία μικρή μειονότητα των ανθρώπων θα μπορούσε να περιγραφεί με ακρίβεια ως Ψηλοί ή Κοντοί. Δεδομένου ότι το ύψος είναι όντως ένα φάσμα και οι διττοί χαρακτηρισμοί αποδίδονται συγκριτικά, μόνο για μια φούχτα ανθρώπους σε κάθε άκρη του φάσματος θα είχε κάποιο νόημα να χαρακτηρισθούν Ψηλοί ή Κοντοί. Οι υπόλοιποι από εμάς, αντιστοιχώντας στα ενδιάμεσα σημεία, είμαστε οι άνθρωποι μη δυαδικού ύψους και είμαστε τυπικοί. Όντως, εκείνοι που είναι σπάνιοι και ασυνήθιστοι είναι το δίπολο Ψηλοί και Κοντοί. Και αν επεκτείνουμε την αναλογία στο φύλο, τότε βλέπουμε ότι το να είναι κάποιος μη δυαδικού φύλου, είναι όντως ο κανόνας, όχι η εξαίρεση. Αν το φύλο είναι ένα φάσμα, αυτό σημαίνει ότι είναι ένα συνεχές μεταξύ δυο άκρων, και ο καθένας εντοπίζεται κάπου κατά μήκος αυτού του συνεχούς. Υποθέτω ότι τα δυο άκρα του φάσματος είναι η αρρενωπότητα και η θηλυκότητα. Θα μπορούσε να είναι κάτι άλλο; Μόλις το συνειδητοποιήσουμε, γίνεται σαφές ότι ο καθένας είναι μη δυαδικός, επειδή κανείς απολύτως δεν διαθέτει αμιγή αρρενωπότητα ή αμιγή θηλυκότητα. Κάποιοι άνθρωποι βεβαίως θα βρίσκονται κοντύτερα στη μία άκρη του φάσματος, ενώ άλλοι θα είναι περισσότεροι διφορούμενοι και θα κινούνται προς το κέντρο. Όμως ακόμα και το πιο συμβατικά θηλυκό άτομο, θα επιδείξει κάποια χαρακτηριστικά τα οποία συνδέουμε με την αρρενωπότητα και αντιστρόφως. Θα ήμουν ευτυχής με αυτόν τον υπαινιγμό, επειδή μολονότι διαθέτω θηλυκή βιολογία και αυτοαποκαλούμαι γυναίκα, δεν θεωρώ τον εαυτό μου ένα δισδιάστατο στερεότυπο φύλου. Δεν είμαι η ιδανική εκδήλωση της ουσίας της θηλυκότητας, κι έτσι είμαι μη δυαδική. Όπως κάθε άλλος άνθρωπος. Εν πάση περιπτώσει, εκείνοι που περιγράφουν εαυτούς ως «μη δυαδικά άτομα», είναι απίθανο να ικανοποιηθούν μ’ αυτό το συμπέρασμα, καθώς η ταυτότητά τους ως μη δυαδικά άτομα εξαρτάται από την ύπαρξη μιας πολύ ευρύτερης ομάδας των αποκαλούμενων δυαδικών cisgender[2] ατόμων, των ατόμων που είναι ανίκανα να βρεθούν εκτός των αυθαίρετων φύλων αρσενικό-θηλυκό που υπαγορεύονται από την κοινωνία. Και στο σημείο αυτό έχουμε μια ειρωνεία για μερικούς ανθρώπους που επιμένουν πως αυτοί και μια δράκα ομοφύλων τους επαναστατών είναι μη δυαδικοί. Κάνοντας αυτό, στην πραγματικότητα δημιουργούν ένα ψευδές δίπολο μεταξύ όσων προσαρμόζονται στους κανόνες του φύλου που συνδέονται με το δικό τους φύλο και όσους δεν προσαρμόζονται. Όλοι μας συμμετέχουμε ενεργά σε μερικούς κανόνες φύλου, συναινούμε παθητικά με τους άλλους κι ωστόσο καταφερόμαστε εναντίον τους. Έτσι, αυτοαποκαλούμενος κάποιος μη δυαδικός, στην πραγματικότητα δημιουργεί ένα νέο, ψευδές δίπολο. Συχνά επίσης, μοιάζει να αναμιγνυόμαστε, σιωπηρά τουλάχιστον, τοποθετώντας τους εαυτούς μας στην πιο περίπλοκη και ενδιαφέρουσα πλευρά αυτού του διπόλου, αναγκάζοντας τα μη δυαδικά άτομα να ισχυρίζονται ότι παρεξηγούνται και καταπιέζονται πολιτικά από τα δυαδικά και προσαρμοσμένα στο φύλο τους άτομα. Αν αυτοπροσδιορίζεστε ως pangender (πάμφυλος), έχετε την αξίωση να εκπροσωπείτε όλα τα πιθανά σημεία στο φάσμα; Όλα ταυτοχρόνως; Πώς θα μπορούσε αυτό να είναι δυνατό, δεδομένου ότι τα άκρα απαραιτήτως εκπροσωπούν ασύμβατα μεταξύ τους αντίστροφα; Η αμιγής θηλυκότητα είναι παθητικότητα, αδυναμία και υποταγή, ενώ η αμιγής αρρενωπότητα είναι επιθετικότητα, δύναμη και κυριαρχία. Είναι απλώς αδύνατο να είστε τα πάντα την ίδια στιγμή. Αν διαφωνείτε με αυτούς τους προσδιορισμούς της θηλυκότητας και της αρρενωπότητας και δεν δέχεστε ότι η αρρενωπότητα θα πρέπει να προσδιοριστεί με όρους κυριαρχίας ενώ η θηλυκότητα με όρους υποταγής, είστε ευπρόσδεκτος να προτείνετε άλλους προσδιορισμούς. Ό,τι όμως και να παρουσιάσετε, αυτά θα αντιπροσωπεύουν τα αντίστροφα των άλλων. Η Ουτρέχτη κατά τη διάρκεια του Pride, 17 Ιουνίου 2017. © Romy Arroyo Fernandez / Getty Images / Ideal Image Μία δράκα ατόμων φαίνεται ότι επιτρέπεται να εξαιρεθούν εντελώς από το φάσμα, δηλώνοντας ότι είναι agender (άφυλα), ότι δηλαδή δεν αισθάνονται ούτε θηλυκά ούτε αρσενικά, και δεν έχουν καμία εσωτερική εμπειρία του φύλου. Δεν μας έχουν δοθεί κάποιες εξηγήσεις όπως γιατί κάποιοι άνθρωποι μπορούν να αρνηθούν να αυτοπροσδιοριστούν με όρους φύλου και άλλοι όχι, αλλά ένα πράγμα είναι σαφές σχετικά με τον αυτοπροσδιορισμό «άφυλος»: δεν μπορούμε να το κάνουμε όλοι αυτό, για τον ίδιο λόγο που δεν μπορούμε όλοι να αυτοαποκληθούμε «μη δυαδικοί». Αν όλοι έπρεπε να αρνηθούμε ότι έχουμε μια έμφυτη, ουσιαστική ταυτότητα φύλου, τότε ο χαρακτηρισμός «άφυλος» θα καθίστατο περιττός, καθώς η έλλειψη φύλου θα αποτελούσε παγκόσμιο χαρακτηριστικό. Το άφυλο μπορεί να προσδιοριστεί μόνον έναντι του φύλου. Όσοι προσδιορίζουν τον εαυτό τους και την ταυτότητά τους με την έλλειψη φύλου, θα πρέπει να δεσμευτούν από την άποψη ότι οι περισσότεροι άνθρωποι έχουν ένα έμφυτο, ουσιώδες φύλο, το οποίο εκείνοι, για κάποιους λόγους, δεν διαθέτουν. Εφόσον υποστηρίζετε ότι το πρόβλημα με το φύλο είναι ότι, γενικά, αναγνωρίζουμε μόνο δύο φύλα, το προφανές ερώτημα που θα πρέπει να υποβάλουμε, είναι: Πόσα φύλα θα έπρεπε να αναγνωρίζουμε ώστε να μην είμαστε καταπιεστικοί; Πόσες ακριβώς πιθανές ταυτότητες φύλου υπάρχουν; Η μοναδική συνεπής προς απάντηση στο ερώτημα αυτό είναι: 7 δισεκατομμύρια πάνω-κάτω. Υπάρχουν τόσες ταυτότητες φύλου όσες και οι άνθρωποι στον πλανήτη. Σύμφωνα με το Non binary.org, μία από τις κύριες ιστοσελίδες αναφοράς του Internet για πληροφορίες σχετικά με μη δυαδικά φύλα, το φύλο σας θα μπορούσε να είναι ο παγετός ή ο Ήλιος, ή η μουσική ή η θάλασσα, ή ο Δίας ή το πλήρες σκοτάδι. Το φύλο σας μπορεί να είναι πίτσα. Αν όμως ισχύει αυτό, δεν είναι σαφές πώς βγαίνει νόημα ή αν προσθέτει κάτι στην κατανόησή μας με το να αποκαλέσουμε κάποιο από αυτά τα χαρακτηριστικά «φύλο», ως ερχόμενο σε αντίθεση απλώς προς την «ανθρώπινη προσωπικότητα» ή «το χαρακτηριστικό που μου αρέσει». Η λέξη «φύλο» δεν είναι μια φανταχτερή λέξη για την προσωπικότητά σας, ή για τα γούστα ή τις προτιμήσεις σας. Δεν είναι απλώς ένας χαρακτηρισμός που υιοθετείτε ώστε τώρα να διαθέτετε έναν μοναδικό τρόπο για να περιγράψετε πόσο ανοιχτόμυαλος, πολυσχιδής και ενδιαφέρων είστε. Το φύλο είναι το σύστημα αξιών που συνδέει επιθυμητές και (μερικές φορές), ανεπιθύμητες συμπεριφορές και χαρακτηριστικά με την αναπαραγωγική λειτουργία. Μόλις αποσυνδέσουμε αυτές τις συμπεριφορές και χαρακτηριστικά από την αναπαραγωγική λειτουργία –που θα έπρεπε να το κάνουμε– και μόλις απορρίψουμε την ιδέα ότι υπάρχουν δυο τύποι προσωπικότητας και ο ένας είναι ανώτερος του άλλου –πράγμα που θα έπρεπε να κάνουμε– τι μπορεί να σημαίνει το να εξακολουθήσουμε να αποκαλούμε αυτό το πράγμα «φύλο»; Ποιο νόημα έχει εδώ η λέξη «φύλο», που δεν μπορεί να το συλλάβει η λέξη «προσωπικότητα»; Στο Non binary.org, το φύλο σας φαίνεται ότι μπορεί να είναι: (Όνομα)φύλο: Ένα φύλο που περιγράφεται καλύτερα από το όνομα κάποιου, καλό για εκείνους που δεν είναι σίγουροι τι εκπροσωπούν ως τώρα, ξέρουν όμως σίγουρα ότι δεν είναι cis. …Μπορεί να χρησιμοποιηθεί ως ένας περιληπτικός όρος ή ως ειδικό υποδηλωτικό. π.χ. Τζωνφύλο, Τζαίηνφύλο, (το όνομά σας)φύλο, κ.λπ.» Το παράδειγμα του (ονόματος) φύλου μας δείχνει τέλεια πώς οι μη δυαδικές ταυτότητες λειτουργούν και ποια λειτουργία εκτελούν. Προορίζονται για άτομα που δεν είναι βέβαια τι εκπροσωπούν, ξέρουν όμως πως δεν είναι cisgender. Προφανώς επειδή είναι μακράν πολύ ενδιαφέροντα και επαναστατικά και παραβατικά, για να είναι κάτι τόσο συνηθισμένο και συμβατικό όσο τα άτομα cis. Η επιθυμία να νιώθει κάποιος αυθεντικός στο φύλο στο οποίο γεννήθηκε, είναι λογική και έχει απόλυτο νόημα, ιδίως αν είστε γυναίκα. Κι εγώ επίσης πιστεύω ότι οι σκέψεις μου, τα αισθήματά μου, οι ικανότητες και οι διαθέσεις μου είναι μακράν πολύ ενδιαφέρουσες, σωστά ανεπτυγμένες και περίπλοκες για να είμαι απλώς μία «αυθεντική γυναίκα». Θα ήθελα κι εγώ να υπερβώ τα κοινωνικά δομημένα στερεότυπα για το θηλυκό σώμα μου και τις υποθέσεις που άλλοι κάνουν για εμένα εξαιτίας του. Κι εγώ θα ήθελα να με αντιμετωπίζουν ως κάτι περισσότερο από μια μητέρα / υπηρέτρια / αντικείμενο σεξουαλικής ικανοποίησης. Κι εγώ θα ήθελα να με βλέπουν ως ένα ανθρώπινο πλάσμα, ως ένα άτομο με δική μου πλούσια και βαθιά εσωτερική ζωή, με τη δυνατότητα να είμαι πολύ περισσότερο από αυτό που επί του παρόντος θεωρεί δυνατόν η κοινωνία μας για τις γυναίκες. Η λύση γι’ αυτό όμως δεν είναι να αποκαλώ τον εαυτό μου άφυλο, να προσπαθώ να γλιστρήσω ανάμεσα στα κάγκελα του κλουβιού ενώ αφήνω άθικτο το υπόλοιπο κλουβί και τις υπόλοιπες γυναίκες παγιδευμένες μέσα σ’ αυτό. Είναι δεδομένο ότι δεν μπορείς να γλιστρήσεις μέσα από τα κάγκελα. Δεν υπάρχει περίπτωση, αποκαλώντας τον εαυτό μου «άφυλο», να πάψει ο κόσμος να με βλέπει ως γυναίκα και να με μεταχειριστεί αναλόγως. Μπορώ να συστηθώ ως άφυλο ον και να επιμείνω για το δικό μου σύνολο νεο-αντωνυμιών όταν κάνω αίτηση για δουλειά, αυτό όμως δεν θα εμποδίσει τον υπεύθυνο επί των συνεντεύξεων από το να δει στο πρόσωπό μου μία πιθανή δημιουργό μωρών και να δώσει τη θέση σε ένα λιγότερο προσοντούχο αλλά και λιγότερο επιβαρυμένο από την αναπαραγωγή άνδρα υποψήφιο. Κι εδώ φθάνουμε στο κρίσιμο σημείο στον πυρήνα των πολιτικών της ταυτότητας φύλου, ένα σημείο που πολλοί από τους υποστηρικτές της ταυτότητας φύλου είτε δεν αντιλήφθηκαν είτε επέλεξαν να αγνοούν επειδή μπορεί να επιλυθεί μόνο με την απόρριψη κάποιων από τα βασικά αξιώματα του δόγματος. Πολύς κόσμος δικαιολογημένα θεωρεί ότι ο όρος transgender / διεμφυλικός, είναι συνώνυμος με τον όρο transsexual, και σημαίνει κάτι σαν «να αισθάνεσαι δυσφορία και ενόχληση για τα σεξουαλικά χαρακτηριστικά του σώματός σου, και να επιθυμείς να μετατρέψεις αυτό το σώμα έτσι ώστε να μοιάζει περισσότερο με σώμα του αντίθετου φύλου». Σύμφωνα όμως με την τρέχουσα ορολογία της πολιτικής των ταυτοτήτων φύλου, να είναι κάποιος transgender είναι άσχετο με την επιθυμία να αλλάξει τα σεξουαλικά χαρακτηριστικά του σώματός του. Τransgender σημαίνει ότι η δική σας έμφυτη ταυτότητα φύλου δεν ταιριάζει με το φύλο που σας αποδόθηκε κατά τη γέννηση. Αυτό θα μπορούσε να ισχύει ακόμα κι αν είστε απολύτως ευτυχισμένοι και ικανοποιημένοι μέσα στο σώμα που κατέχετε. Είστε transgender απλώς αν προσδιορίζεστε ως ένα φύλο, αλλά κοινωνικά θεωρείστε άλλο. Βασικό αξίωμα του δόγματος είναι ότι η τεράστια πλειονότητα των ανθρώπων μπορεί να περιγραφεί ως cisgender, πράγμα που σημαίνει ότι η έμφυτη ταυτότητα φύλου ταιριάζει με εκείνη η οποία μας αποδόθηκε κατά τη γέννηση. Όπως όμως είδαμε, αν η ταυτότητα φύλου είναι ένα φάσμα, τότε είμαστε όλοι μη δυαδικοί, επειδή κανείς μας δεν κατοικεί στα σημεία τα οποία αντιπροσωπεύονται από τα άκρα αυτού του φάσματος. Ο καθένας μας θα υπάρξει σε κάποιο μοναδικό σημείο κατά μήκος του φάσματος, το οποίο προσδιορίζεται από την ατομική φύση και την ιδιοσυγκρασία της ιδιαίτερης, προσωπικής μας ταυτότητας και την υποκειμενική μας εμπειρία του φύλου. Με δεδομένο αυτό, δεν είναι σαφές πώς θα μπορούσε ποτέ ο καθένας να είναι cisgender. Σε κανέναν μας δεν αποδόθηκε η σωστή ταυτότητα φύλου κατά τη γέννησή του, επειδή πώς θα μπορούσε να μας συμβεί αυτό; Τη στιγμή της γέννησής μου, πώς θα μπορούσε ο καθένας να ξέρει ότι αργότερα εγώ θα ανακάλυπτα ότι η δική μου ταυτότητα φύλου είναι το «φύλοπαγετός» (frostgender), ένα φύλο που προφανώς είναι «πολύ κρύο και γεμάτο χιόνι»; Από τη στιγμή που παραδεχόμαστε ότι ο αριθμός των ταυτοτήτων φύλου είναι δυνητικά απεριόριστος, είμαστε αναγκασμένοι να δεχτούμε ότι κανείς κατά βάθος δεν είναι cisgender, επειδή σε κανέναν δεν αποδόθηκε η σωστή ταυτότητα φύλου κατά τη γέννησή του. Όντως, σε κανέναν μας δεν αποδόθηκε μια ταυτότητα φύλου κατά τη γέννησή του. Τοποθετηθήκαμε σε μία από τις δύο σεξουαλικές κατηγορίες βάσει της πιθανής αναπαραγωγικής λειτουργίας μας, η οποία προσδιοριζόταν από τα εξωτερικά γεννητικά όργανά μας. Και τότε ανατραφήκαμε σύμφωνα με τους κοινωνικώς καθορισμένους κανόνες για ανθρώπους αυτού του φύλου. Όλοι μας εκπαιδευτήκαμε και στο μυαλό μας αποτυπώθηκε ο ένας από τους δύο ρόλους, πολύ πριν να είμαστε σε θέση να εκφράσουμε τα πιστεύω μας για την έμφυτή μας ταυτότητα φύλου, ή να καθορίσουμε για λογαριασμό μας το ακριβές σημείο στο οποίο βρισκόμασταν στο συνεχές του φύλου. Έτσι, το να προσδιορίσουμε τους transgender / διεμφυλικούς ως αυτούς στους οποίους, κατά τη γέννησή τους, δεν αποδόθηκε η σωστή θέση στο φάσμα του φύλου, εμπεριέχει τον υπαινιγμό ότι καθένας από εμάς είναι transgender και δεν υπάρχουν άτομα cisgender. Το λογικό συμπέρασμα από όλα αυτά είναι το εξής: αν το φύλο είναι ένα φάσμα και όχι ένα δίπολο, τότε ο καθένας είναι trans. Ή εναλλακτικά, δεν υπάρχουν άτομα trans. Ούτως ή άλλως, αυτό είναι ένα βαθιά δυσάρεστο συμπέρασμα, ένα συμπέρασμα που βοηθά τόσο στη συσκότιση της πραγματικότητας όσον αφορά την καταπίεση των γυναικών, όσο και στην εξάλειψη και ακύρωση των εμπειριών των transsexual. Ο τρόπος να αποφύγουμε το συμπέρασμα αυτό είναι να συνειδητοποιήσουμε ότι το φύλο δεν είναι ένα φάσμα. Δεν είναι ένα φάσμα, επειδή δεν είναι μία έμφυτη, εσωτερική ουσία ή ιδιότητα. Το φύλο, εν σχέσει προς τα πρόσωπα, δεν είναι ένα γεγονός το οποίο θα πρέπει να πάρουμε ως σταθερό και ουσιώδες και, γύρω από αυτό το γεγονός, να δομήσουμε τους κοινωνικούς θεσμούς μας. Το φύλο είναι κοινωνικά δομημένο από την αρχή ως το τέλος, μια εκ των έξω επιβαλλόμενη ιεραρχία, με δύο τάξεις που καταλαμβάνουν δύο αξιακές θέσεις: αρσενικό πάνω από το θηλυκό, άνδρας πάνω από τη γυναίκα, αρρενωπότητα πάνω από τη θηλυκότητα. Ροζ και μπλε σημαίες κυματίζουν στον αέρα κάτω από έναν συννεφιασμένο ουρανό συμβολίζοντας τις έννοιες αρσενικό-θηλυκό. © Joanne Dale / Alamy / Visual Hellas Η αλήθεια για την αναλογία του φάσματος βρίσκεται στο γεγονός ότι η συμμόρφωση με τη θέση κάποιου στην ιεραρχία και τους ρόλους που αυτή αποδίδει στους ανθρώπους, θα διαφέρει από άνθρωπο σε άνθρωπο. Κάποιοι άνθρωποι θα το βρουν σχετικά ευκολότερο και λιγότερο οδυνηρό να συμβιβαστούν με τους κανόνες του φύλου που συνδέεται με το δικό τους φύλο, ενώ άλλοι θα βρουν τους ρόλους του φύλου που συνδέονται με το δικό τους τόσο καταπιεστικούς και περιοριστικούς, ώστε να μην μπορούν να ζήσουν μια ανεκτή ζωή σύμφωνα με αυτούς και να επιλέξουν την αλλαγή φύλου ώστε να ζήσουν σύμφωνα με τον ρόλο του αντίθετου φύλου. Ευτυχώς, ό,τι είναι το φάσμα, είναι η ανθρώπινη προσωπικότητα με όλη της την ποικιλομορφία και την πολυπλοκότητα. Στην πραγματικότητα, ούτε για ενιαίο φάσμα πρόκειται, επειδή δεν είναι ένα συνεχές μεταξύ δύο άκρων. Μοιάζει μάλλον με μια μεγάλη ταλαντευόμενη μπάλα με ανθρώπινα χαρακτηριστικά. Το φύλο είναι το σύστημα αξιών που μας λέει ότι υπάρχουν δυο τύποι προσωπικότητας, και αυτοί καθορίζονται από τα όργανα αναπαραγωγής με τα οποία γεννηθήκαμε. Ένα από τα πρώτα βήματα για να απελευθερώσετε τον άνθρωπο από το κλουβί που αποτελεί το φύλο, είναι να προκαλέσετε τους καθιερωμένους κανόνες του φύλου, να παίξετε με αυτούς και να εξερευνήσετε την έκφραση και την παρουσίαση του φύλου σας. Κανείς, και σίγουρα καμία ριζοσπάστρια φεμινίστρια, δεν θέλει να αποτρέψει οποιονδήποτε να αυτοπροσδιοριστεί με οποιονδήποτε τρόπο θεωρεί λογικό, ή να εκφράσει την προσωπικότητά του με τρόπους που βρίσκει διασκεδαστικούς και απελευθερωτικούς. Έτσι, αν θέλετε να αυτοαποκαλείστε μια genderqueer γυναίκα που παρουσιάζεται ως ημικορίτσι, κάντε το. Εκφράστε αυτή την ταυτότητα όπως σας αρέσει. Διασκεδάστε το. Το πρόβλημα προκύπτει μόνο όταν αρχίζετε να διατυπώνετε πολιτικές διεκδικήσεις βάσει αυτού του χαρακτηρισμού, όταν αρχίζετε να απαιτείτε οι άλλοι να αυτοαποκαλούνται Cisgender, επειδή εσείς απαιτείτε να υπάρξει μια συμβατική ομάδα ατόμων binary cis ώστε εσείς να αυτοπροσδιοριστείτε ως το αντίθετό τους. Και όταν επιμένετε ότι αυτά τα cis άτομα έχουν δομικό πλεονέκτημα και πολιτικό προνόμιο εις βάρος σας επειδή, από κοινωνική άποψη, θεωρούνται ως κομφορμιστές binary, ενώ κανείς στην πραγματικότητα δεν καταλαβαίνει πόσο περίπλοκη και λαμπερή και πολύπλευρη και μοναδική είναι η δική σας ταυτότητα φύλου. Το να αυτοαποκαλείστε non binary ή άτομο ρευστού φύλου, όταν οι άλλοι ζητάτε να αυτοαποκαλούνται cisgender, σημαίνει ότι επιμένετε πως η μεγάλη πλειονότητα των ανθρώπων θα πρέπει να παραμείνει χωμένη στα κουτιά της, επειδή εσείς θεωρείτε ότι δεν είστε χωμένος σε κανένα κουτί. Η λύση δεν είναι να συγκεκριμενοποιήσετε το φύλο επιμένοντας σε ακόμα περισσότερες κατηγορίες φύλου που προσδιορίζουν την πολυπλοκότητα της ανθρώπινης προσωπικότητας με άκαμπτους και ουσιοκρατικούς τρόπους. Η λύση είναι η πλήρης κατάργηση του φύλου. Δεν χρειαζόμαστε το φύλο. Τα πάμε καλύτερα χωρίς αυτό. Το φύλο ως ιεραρχία με δυο θέσεις λειτουργεί με στόχο να κάνει φυσική και να διαιωνίζει την υποταγή της γυναίκας στον άνδρα, περιορίζοντας την ανάπτυξη και των δυο φύλων. Το να αντιληφθούμε εκ νέου το φύλο ως μία ταυτότητα φάσματος δεν αποτελεί βελτίωση. Δεν χρειάζεται να έχετε μια βαθιά, εσωτερική ουσιαστική εμπειρία του φύλου, για να είστε ελεύθεροι να ντυθείτε όπως θέλετε, να συμπεριφερθείτε όπως θέλετε, να δουλέψετε όπως θέλετε, να αγαπήσετε όποιον θέλετε. Δεν χρειάζεται να αποδείξετε ότι η προσωπικότητά σας είναι θηλυκή ώστε να αποδεχθούν οι άλλοι ότι μπορείτε να χαρείτε τα καλλυντικά, την μαγειρική και τη χειροτεχνία. Δεν χρειάζεται να είστε genderqueer προκειμένου να επαναπροσδιορίσετε το φύλο μέσω της κουίρ θεωρίας. Η λύση απέναντι σε ένα καταπιεστικό σύστημα που τοποθετεί τους ανθρώπους σε ροζ και γαλάζια κουτιά δεν είναι να δημιουργήσουμε ακόμα περισσότερα κουτιά. Σε οποιοδήποτε άλλο χρώμα πλην του γαλάζιου και του ροζ. Η λύση είναι να σκίσουμε όλα τα κουτιά μαζί. © Rebecca Reilly-Cooper / AEON 2023 — Μετάφραση-σημειώσεις: Σταυρούλα Αργυροπούλου [1] Non-binary ή genderqueer: Ο όρος χρησιμοποιείται για να περιγράψει όσους, όσες και όσα έχουν μία ταυτότητα φύλου που δεν είναι αποκλειστικά αρσενική ή θηλυκή. Μπορεί να αναφέρεται σε τρανς, σε άτομα με δύο ή περισσότερα φύλα, άτομα χωρίς κανένα φύλο ή άτομα που το φύλο τους είναι ρευστό. [2] Cisgender (σισ-τζέντερ), εν συντομία cis είναι τα άτομα που νιώθουν οικεία και αυθεντικά στο φύλο με το οποίο γεννήθηκαν, δηλαδή η ταυτότητα του σεξουαλικού τους φύλου αντιστοιχεί με αυτήν του κοινωνικού τους φύλου.

Το φύλο δεν είναι ένα φάσμα

Σύνδεση