Ο κολοσσός της οικονομικής ιστορίας ως φιλόλογος και θεατρικός κριτικός

“D’aimables Grecs, comme Andréadès, l’homme le plus charmant et le plus répandu d’Europe”. Jacques Boulanger, “La dame qui n’a pas vu le Parthénon”, Le Temps, 25.4.1934. «Ανδρεάδης, ο πιο γοητευτικός και ο πιο γνωστός άνθρωπος της Ευρώπης»! Οι μαρτυρίες των φίλων του Ανδρέα Ανδρεάδη τον περιγράφουν σαν έναν πρωιμότερο Κατσίμπαλη, έναν άλλο κολοσσό της νεότερης Ελλάδας. «Κάθε ξένος που θα συναντούσε Έλληνα στο εξωτερικό για δυο πράγματα θα ζητούσε πληροφορίες απ’ την Ελλάδα: για τον Παρθενώνα και για τον Ανδρεάδη» γράφει ο εκδότης Ελευθερουδάκης αμέσως μετά τον θάνατό του. «Η πνευματική ευφορία του Ανδρεάδη ήτο εντελώς εξαιρετική. Η ευκολία στις ξένες γλώσσες ήταν ανώτερη και από του Σπύρου Λάμπρου, και η μνήμη του πιο δυνατή απ’ του καθηγητού Νικολάου Πολίτη. Συνδυασμοί σπάνιοι».[1] Είναι γνωστό ότι αυτός ο «Παπαρρηγόπουλος της ιστορίας της οικονομολογίας» (κατά τον Ν. Α. Βέη), «η περιπατούσα εγκυκλοπαίδεια» (κατά τον Σπ. Μελά), δεν περιορίστηκε στο επιστημονικό του αντικείμενο, αλλά απλώθηκε σε πλήθος συγγραφικών πεδίων. Υπήρξε και φιλολογικός εκδότης, μελετητής της νεοελληνικής λογοτεχνίας, κριτικός και ιστορικός του νεοελληνικού και παγκόσμιου θεάτρου, αλλά και συγγραφέας ταξιδιωτικών εντυπώσεων. Τις περισσότερες από αυτές τις όψεις θα παρουσιάσουμε στη συνέχεια. Ο κριτικός και ιστορικός του θεάτρου Η πρωιμότερη αλλά και διαρκέστερη, κυριολεκτικά έως τον αιφνίδιο θάνατό του, δραστηριότητα στον χώρο των φιλολογικών γραμμάτων ήταν η κριτική του θεάτρου. Ο καθηγητής Π. Γιωτόπουλος αναφέρει ότι «επί τριακονταετίαν» έγραφε θεατρικές κριτικές,[2] και ο ίδιος ο Ανδρεάδης σημειώνει τον Οκτώβριο του 1933: «Εν τούτοις θα συνεχίσωμεν και εφέτος εν τη θεατρική κριτική την πορείαν που ηκολουθήσαμεν από σχεδόν τριακονταετίας και ής αι κυριώτεραι κατευθύνσεις είναι να μη κρύπτωνται μεν τα υφ’ ημών τουλάχιστον λογιζόμενα ως λάθη κατά προτίμησιν όμως να τονίζωνται τα άξια επαίνου».[3] Από πολύ νωρίς, το 1901, όσο ακόμη σπουδάζει στο Λονδίνο, στέλνει ανταποκρίσεις σε γαλλικά έντυπα (La Revue d’Art dramatique) για παραστάσεις σε θεατρικές σκηνές της βρετανικής πρωτεύουσας. Την ίδια δραστηριότητα συνεχίζει και τα επόμενα χρόνια γράφοντας σε γαλλικά θεατρικά περιοδικά και μεγάλες εφημερίδες, ενώ γίνεται και ο ανταποκριτής τους (π.χ. στην περίφημη παρισινή εφημερίδα Le Temps, 1909 κ.ε., Le Figaro, στο παρισινό θεατρικό περιοδικό Comœdia, 1920 κ.ε., στo βελγικό πολιτικό και λογοτεχνικό περιοδικό Le Flambeau των Henri Gregoire και Oscar Grojean, στο παρισινό περιοδικό Choses de théâtre, 1921-1923 κ.ά.). Κάθε θερινή (κάποτε και εαρινή) περίοδο παρακολουθούσε θεατρικές παραστάσεις σε κοσμοπολίτικα θέρετρα της Ευρώπης και έστελνε τις ανταποκρίσεις του στα ξένα έντυπα με τα οποία συνεργαζόταν. Μόλις λίγες εβδομάδες, στις αρχές Μαΐου 1935, πριν υποστεί την καρδιακή ανακοπή στην Αθήνα, είχε παρακολουθήσει τον «Μουσικό Μάιο της Φλωρεντίας» και είχε στείλει τρεις ανταποκρίσεις στην Comœdia. Ανταποκρίσεις για τις ευρωπαϊκές θεατρικές σκηνές στέλνει και σε ελληνικά περιοδικά από νωρίς (Παναθήναια, 1903 κ.ε.). Ασχολήθηκε επίσης με όψεις της ιστορίας του θεάτρου, του ευρωπαϊκού και του νεοελληνικού. Είναι γνωστή η γαλλόγλωσση μελέτη του «Τα θέατρα της Βιέννης» (Les théâtres à Vienne. Préface de M. Henry Bidou, Βρυξέλλες 1929), την οποία προλόγισε ο διάσημος θεατρικός κριτικός στον παρισινό Temps Ανρύ Μπιντού, ο οποίος σημείωνε ότι «ο άνθρωπος αυτός της επιστήμης γνώρισε ολόκληρο το παγκόσμιο θέατρο». Παράλληλα έγραψε και την ιστορία του Βασιλικού/Εθνικού Θεάτρου της Ελλάδας. Κυρίως όμως παρακολουθεί αρκετά συστηματικά το ελληνικό θέατρο και γράφει κριτική με το ψευδώνυμο Αλκ. στην εφ. Εστία (τουλάχιστον από το 1914 έως τις 25.5.1932) και στο περ. Εργασία (1933-1935). Ο παλιός του φοιτητής Θεμ. Αθανασιάδης (Νόβας) είχε προβεί αμέσως μετά τον θάνατό του σε μια πρώτη εκτίμηση για τις θεατρολογικές εργασίες του, τις ιστοριογραφικές μελέτες του και τις θεατρικές κριτικές του. Εύστοχα είχε επισημάνει ότι, ενώ μπορεί να του λείπει η συνθετική ικανότητα, που δεν του έδωσε τη δυνατότητα να γράψει ιστορία του θεάτρου (πρόθεση που όμως δεν είχε και δεν υπάρχει λόγος να του τη χρεώνουμε· ιστορικός της οικονομίας ήταν, οι υπόλοιπες ενασχολήσεις ήταν πάρεργα), «είχε όμως ένα αξιοζήλευτο προνόμιο: ότι το θέατρο δεν το διάβασε απλώς, το είδε. Τα γραπτά του έχουν την ουσία και την αξία ενός (επιστημονικά στοχασμένου) ρεπορτάζ». Και αποτίμησε, μάλλον εύστοχα, τα χαρακτηριστικά του ως θεατρικού κριτικού: «Ο Ανδρεάδης ήταν προορισμένος διευθυντής, όχι κριτικός θεάτρου. Ως “προορισμένος διευθυντής” μιλούσε για ένα πλήθος πρακτικές λεπτομέρειες της παραστάσεως, που ο κριτικός ποτέ δεν τις παρατηρεί και όταν τις παρατηρεί δεν τις κρίνει. Ο Ανδρεάδης έβλεπε την παράστασι λιγώτερο ως θέαμα και περισσότερο ως οργάνωσι θεάματος. Ήταν μάλλον “διοικητικό” παρά κριτικό πνεύμα. Κρίμα που δε θέλησε ή δεν πρόφτασε να χρησιμοποιηθή. Ο ακαταμέτρητος όμως πλούτος των γνώσεων και των συμβουλών του είνε ένα κεφάλαιο που δεν θα χάση ποτέ την αξία του».[4] Οι παραπάνω εκτιμήσεις του Αθανασιάδη επιβεβαιώνονται και από το γεγονός ότι τα τελευταία χρόνια, στις κριτικές του και στα άρθρα του στην Εργασία, εξακόντιζε ακατάπαυστα τα βέλη του εναντίον του διευθυντή του Εθνικού Θεάτρου Ιωάννη Γρυπάρη. Ο εκδότης και μελετητής του Ροΐδη Η πιο γνωστή ωστόσο φιλολογική δράση του Ανδρεάδη ήταν η βιογράφηση και η σωστική έκδοση των έργων του θείου του Ροΐδη (ήταν ανεψιός του από την πλευρά της μητέρας του) σε συνεργασία με τον Δημήτριο Πετροκόκκινο (εξάδελφο του συγγραφέα). Η συμβολή του σε αυτό το πεδίο είναι ανυπολόγιστης αξίας και έχει μελετηθεί αρκετά.[5] Τύπωσε (με τον Πετροκόκκινο) σε επτά τόμους μια ικανοποιητική επιλογή από τα Έργα του Ροΐδη στην έγκυρη εκδοτική σειρά «Νεοελληνική Βιβλιοθήκη» του Γεωργίου Δ. Φέξη (1911-1914), προτάσσοντας στον πρώτο τόμο το «Εμμανουήλ Ροΐδης (Βιογραφικόν Σημείωμα)» και τέσσερα εισαγωγικά σημειώματα «Αντί προλόγου» στους τόμους Ε΄, ΣΤ΄ και Ζ΄ (διπλό «πρόλογο» εδώ). Επίσης έγραψε τη βιογραφία της μητέρας του Ροΐδη («Κορνηλία Δ. Ροΐδου, το γένος Ροδοκανάκη») και τις μελέτες «Un emule grec d'Anatole France: Emmanuel Rhoïdis» (1931), «Ο Εμμανουήλ Ροΐδης και η Ιταλία» (1934) και «Ένα λησμονημένο έργο του Ροΐδη [“Αιτναίαι αναμνήσεις”]» (1934). Παρά τις όποιες ενστάσεις μπορεί να έχει κανείς για τις ελλείψεις του επτάτομου εκδοτικού εγχειρήματος, θα ήταν ολότελα άδικο (όπως έκανε κάποιες φορές η μεταγενέστερη κριτική) να εστιάσει κανείς σε αυτές και να μην αναγνωρίσει ανεπιφύλακτα την αξία του: αν και έγινε από ερασιτέχνες, τα πλεονεκτήματα υπερτερούν καταλυτικά, δεδομένων και των ερευνητικών συνθηκών της εποχής εκείνης. Στον αρχικό σχεδιασμό των Έργων του Ροΐδη περιλαμβανόταν και η Πάπισσα Ιωάννα. Όπως δείχνει το αρχειακό υλικό του Ανδρεάδη στην Ακαδημία Αθηνών, η αρχική πρόταση προς τον εκδότη Γεώργιο Φέξη περιλάμβανε τέσσερις τόμους, στον πρώτο από τους οποίους θα τυπωνόταν η Πάπισσα Ιωάννα μαζί με τις «Επιστολές ενός Αγρινιώτου» και τα κείμενα που αντάλλαξε ο Ροΐδης με τον Barbey d’Aurevilly. Το σχέδιο όμως αναδιαρθρώθηκε και εντέλει η έκδοση ξεκίνησε το 1911 τετράτομη (χωρίς την Πάπισσα Ιωάννα) και την άνοιξη του 1913 προστέθηκαν άλλοι τρεις τόμοι. Δεν συμμετείχε κανείς άλλος στα προλογίσματα των τόμων εκτός από τον Ανδρεάδη, ενώ οι συζητήσεις των δύο επιμελητών γίνονταν με τον διευθυντή της «Λογοτεχνικής Βιβλιοθήκης Φέξη», τον Ιωάννη Ζερβό. Η συμβολή του Ανδρεάδη και του Πετροκόκκινου εκτός από συγκεντρωτική και εκδοτική ήταν και οικονομική, αφού γνωρίζουμε (από το αρχειακό υλικό του Ανδρεάδη και πάλι) ότι ανέλαβαν να υποστηρίξουν οικονομικά τον εκδότη, αγοράζοντας από 83 αντίτυπα για κάθε έναν από τους τόμους Ε΄, Στ΄ και Ζ΄ (να διαθέσουν δηλαδή συνολικά 750 δραχμές· ο κάθε τόμος κόστιζε 3 δραχμές). Κατά πάσα πιθανότητα, το ίδιο θα είχαν πράξει και για τους πρώτους τέσσερις τόμους. Το ζήτημα της έκδοσης της Πάπισσας Ιωάννας φαίνεται πως απασχόλησε έντονα τον Ανδρεάδη και τον εκδοτικό οίκο Φέξη. Όπως είδαμε, στο αρχικό σχέδιο, θα συμπεριλαμβανόταν και το έργο αυτό, επιλογή που εντέλει δεν τελεσφόρησε, άγνωστο γιατί, παρότι είχαν γίνει σχετικές συζητήσεις με τον Ι. Ζερβό. Σωζόμενη επιστολή του Ζερβού στο αρχείο του Ανδρεάδη δείχνει ότι το σχέδιο της έκδοσης του έργου επανήλθε το φθινόπωρο του 1915, ως πρόσθετος τόμος στη σειρά των «Έργων Εμμ. Δ. Ροΐδου», αλλά και πάλι, για άγνωστους λόγους, δεν είχε αίσιο τέλος. Τον Μάρτιο του 1929 ο Μιχ. Ι. Σαλίβερος εξέδωσε την Πάπισσα Ιωάννα, χωρίς να ζητήσει πρώτα έγκριση από τον Ανδρεάδη, τον γενικό κληρονόμο του Ροΐδη. Επιστολές του Πετροκόκκινου και του Σαλίβερου στο Αρχείο Ανδρεάδη αποδεικνύουν ότι ο εκδότης συνεννοήθηκε εκ των υστέρων με τον Ανδρεάδη και συμφώνησε αφενός να αποσύρει τα αντίτυπα της έκδοσης του έργου και να εκδώσει τα ροϊδικά «Άπαντα» με βάση τις υποδείξεις και τον χρονικό προγραμματισμό του Ανδρεάδη. Το σχέδιο όμως δεν υλοποιήθηκε, πιθανόν για οικονομικούς λόγους, αλλά και ίσως επειδή ο Ανδρεάδης δεν πρόλαβε να ετοιμάσει την κριτική έκδοση του έργου, που τον απασχολούσε διαρκώς, όπως μας πληροφορεί ο Ν. Α. Βέης: «Προτού να πεθάνω –έλεγε πολλάκις ο Ανδρέας Ανδρεάδης– πρέπει να δημοσιεύσω κριτικήν έκδοσιν της Παπίσσης και των άλλων έργων του Ροΐδη».[6] Πάντως, όπως δείχνει το αρχειακό του υλικό, σε κάποιο στάδιο, ίσως γύρω στα 1929, ως πρόταση προς τον εκδότη Σαλίβερο, ο Ανδρεάδης σχεδίασε επανέκδοση των «Απάντων» του Ροΐδη, σε πέντε τόμους, ο δεύτερος από τους οποίους θα περιλάμβανε την Πάπισσα Ιωάννα, «Θρησκευτικοϊστορικές μελέτες» και τα «Στίγματα», με πρόλογο του Παύλου Νιρβάνα και του Σίμου Μενάρδου. Ο πρώτος θα περιλάμβανε τη βιογραφία του Ροΐδη από τον Ανδρεάδη, «Διηγήματα» και «Εντυπώσεις και Αναμνήσεις». Με προλογικά σημειώματα θα συμμετείχαν επίσης, εκτός από τον ίδιο τον Ανδρεάδη, ο Γρηγόριος Ξενόπουλος (στον τρίτο τόμο, στα γλωσσολογικά), ο Κωστής Παλαμάς (στον τέταρτο τόμο, στα λογοτεχνικά, καλλιτεχνικά, φιλοσοφικά και επιστημονικά) και ο Γεώργιος Πωπ (στον πέμπτο τόμο, στα πολιτικά, τις πολεμικές και τα αποφθέγματά του). Ο Ανδρεάδης με τον Πετροκόκκινο, πριν προχωρήσουν στο εκδοτικό εγχείρημα με τον Φέξη είχαν έρθει σε συνεννοήσεις με τον έλληνα γιατρό στο Παρίσι Ιωάννη Σάλτα, που είχε μεταφράσει στα γαλλικά με τον Alfred Jarry την Πάπισσα Ιωάννα (1908· ο τόμος γνώρισε μεγάλη επιτυχία) και με τον Gaston Nanville τη «Χρυσηίδα» (περ. Mercure de France, 16.12.1908), για να εκδοθεί στον ίδιο σημαντικό εκδοτικό οίκο, τον Fasquelle, μια επιλογή των διηγημάτων του Ροΐδη. Οι συγκεκριμένες συνεννοήσεις έγιναν στα τέλη του 1909 και στις αρχές του 1910, όπως δείχνουν σωζόμενες επιστολές του Σάλτα στο Αρχείο Ανδρεάδη, αλλά εντέλει δεν προχώρησαν.[7] Ο μελετητής της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας Η ενασχόληση του Ανδρεάδη με πρόσωπα της νεοελληνικής λογοτεχνίας δεν περιορίζεται μόνο στον θείο του Ροΐδη, αλλά επεκτείνεται και σε άλλους σημαντικούς ανθρώπους των γραμμάτων, τους οποίους είχε γνωρίσει προσωπικά: τον Δημήτριο Βικέλα, τους Επτανήσιους Λορέντσο Μαβίλη, Ιάκωβο Πολυλά, Γεράσιμο Μαρκορά, Αριστοτέλη Βαλαωρίτη (μέσω του γιου του Ιωάννη). Ακόμη και σε πρόσωπα της γαλλικής λογοτεχνίας, που άλλα τα είχε γνωρίσει προσωπικά (τον Anatole France· τον συνέκρινε με τον Ροΐδη) και για άλλα είχε συγκεντρώσει βιογραφικές πληροφορίες στους τόπους των θερινών διακοπών του (Alphonse de Lamartine). Άλλες φορές δημοσίευε σε γαλλικές εφημερίδες επετειακά σημειώματα για έλληνες λογοτέχνες, με αφορμή τον θάνατό τους: Jean Moréas, Άγγελο Βλάχο, Ιωάννη Κονδυλάκη, Κωνσταντίνο Χατζόπουλο. Γαλουχημένος με τον επιστημονικό θετικισμό του Taine και ακόλουθος των αταβιστικών θεωριών, έκανε τις παρεμβάσεις του και στο πεδίο της ιστορίας της λογοτεχνίας προσφέροντάς μας αξιόπιστα βιογραφικά σημειώματα για πρόσωπα που είχε ο ίδιος γνωρίσει. Σε ένα από τα τελευταία δημοσιεύματά του, στη στήλη «Λαϊκόν Πανεπιστήμιον» της εφημ. Η Βραδυνή εξηγεί με σαφήνεια τις σκέψεις του για τη νεοελληνική λογοτεχνία και την ωφέλεια που μπορεί να προκύψει για το ευρύ κοινό από τη μελέτη της, αλλά και ξεκαθαρίζει τη δική του συμβολή και τις δυνατότητές του σε αυτό το πεδίο: Ένας από τους κλάδους τους οποίους πρέπει να καλλιεργήση ιδιαιτέρως το «Λαϊκόν Πανεπιστήμιον» της «Βραδυνής» είνε αναντιρρήτως εκείνος της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας. Η μελέτη της συγχρόνου λογοτεχνίας θα ήτο ενδεδειγμένη εις οιασδήποτε εθνικότητος Λαϊκόν Πανεπιστήμιον, εις την Ελλάδα επιβάλλεται τοσούτω μάλλον καθ’ όσον: 1ον) Δεν υφίσταται ακόμη σήμερον ανεξάρτητος έδρα της νεοελληνικής λογοτεχνίας εις το Πανεπιστήμιον. 2ον) Παρ’ αρίστας τινάς μελέτας αίτινες εξεδόθησαν επ’ εσχάτων η ιστορία της λογοτεχνίας μας δεν εμελετήθη όσον έπρεπε. Το πόσον είμεθα οπίσω και από απόψεως ιδιωτικής ερεύνης αντιλαμβάνεται κανείς καλλίτερα όταν ταξιδεύση εις άλλα, μικρά όπως ημείς, έθνη και ιδίως εις τα βαλκανικά, των οποίων η λογοτεχνία δεν είνε ασφαλώς πλουσιωτέρα της ιδικής μας και όπου εν τούτοις ευρίσκει κανείς εν αφθονία βιογραφίας και κριτικά δοκίμια περί όλων των οπωσδήποτε σημαινόντων λογίων. Θεωρώ δε περιττόν να τονίσω, διότι πρόκειται περί αυτοδήλου αληθείας, πόσον και εθνικώς μας εζημίωσε και μας ζημιοί αυτή η παραμέλησις. Εις το μη εγερθέν ακόμη πλήρες οικοδόμημα μιας πολυτόμου ιστορίας της Νεοελληνικής Λογοτεχνίας από του Ρήγα Φεραίου μέχρι της σήμερον, ημπορούν να συνεισφέρουν και οι μη λογοτέχναι. Πράγματι το τοιούτον έργον εκτός του κριτικού μέρους προϋποθέτει ένα βιογραφικόν. Όπως εδίδαξε και ο Taine δεν μπορεί να κριθή το έργον ενός συγγραφέως αν δεν γνωρίζομεν την ζωήν του και το περιβάλλον εις το οποίον έζησε. Δεν είνε δε ανάγκη να είνε κανείς εξ επαγγέλματος κριτικός διά να συλλέξη και δημοσιεύση τοιαύτας βιογραφικάς πληροφορίας. Και εις τας Αγγλοσαξωνικάς ακόμη χώρας, όπου εν τούτοις μόλις πεθάνη ένας οπωσδήποτε σημαίνων συγγραφεύς, οι συγγενείς και φίλοι του φροντίζουν να εκδώσουν πλήρη βιογραφίαν περιέχουσαν τας επιστολάς και, όταν περιεσώθησαν, τα ημερολόγιά του (Life and letters), τοιαύται συμβολαί θεωρούνται ως πολύτιμοι. Πόσον μάλλον εις την Ελλάδα, όπου ολίγοι κρατούν αρχεία, ημερολόγια και επιστολάς. Εδώ αν σιωπήσουν όσοι εγνώρισαν προσωπικώς έναν λογοτέχνη, υπάρχει κίνδυνος η νεωτέρα γενεά να μη γνωρίζη σχεδόν τίποτε διά την ζωήν του. Δι’ αυτό καίτοι οικονομολόγος και όχι άνθρωπος των γραμμάτων εδέχθην προθύμως την πρότασιν τις «Βραδυνής» να δημοσιεύσω περιοδικώς τας αναμνήσεις μου περί των λογοτεχνών που εγνώρισα εκ του πλησίον. Εγκαινιάζω σήμερον την σειράν αυτήν με τρία μαθήματα περί Δημητρίου Βικέλα. Αρχίζω δε με τον Βικέλα όχι μόνον διότι επί σχεδόν είκοσι έτη –και ως φοιτητής εις το Παρίσι και έπειτα εις τας Αθήνας– τον έβλεπα καθημερινώς, αλλά και διότι ο συγγραφεύς του Λουκή Λάρα υπήρξεν εκ των πρώτων που προσεπάθησαν να γνωρίσουν εις το κοινόν την νεοεληνικήν λογοτεχνίαν και συνεχίσας το έργον του Ρίζου Νερουλού και του Ρίζου Ραγκαβή συνετέλεσε να γνωσθή αυτή εις το εξωτερικόν περισσότερον από κάθε άλλον σύγχρονόν του.[8] Ο Ανδρεάδης είχε, συνεπώς, σαφή συνείδηση και των δυνατοτήτων του και των προθέσεών του. Δεν του έλειπε πάντως η κριτική ικανότητα, αλλά θεωρούσε ότι την κριτική ανάλυση θα έπρεπε να την επιχειρήσουν πιο ειδικοί από αυτόν, λογοτέχνες και φιλόλογοι. Στο εντυπωσιακά κατατοπιστικό εργοβιογραφικό σημείωμα που στέλνει στον παρισινό Temps για τον Jean Moréas, ύστερα από τον θάνατο του συγγραφέα, καταγράφει την ανάγκη για περαιτέρω εξέταση των στοιχείων που παρείχε για το ελληνόγλωσσο έργο του Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου (Jean Moréas): ποια είναι η αξία αυτού του έργου, τι υποσχόταν για τη μελλοντική πορεία του συγγραφέα και κυρίως σε ποιο βαθμό μπορεί να βρει κανείς τα σπέρματα του κατοπινού γαλλόγλωσσου έργου του.[9] Ότι δεν αστοχούσε όταν δοκίμαζε να αξιολογήσει λογοτέχνες και κείμενα φαίνεται και από κρίσεις που κάνει για το έργο του Ροΐδη (γνωστές, γι’ αυτό και δεν τις επαναλαμβάνω εδώ), αλλά και από την αποτίμηση του λογοτεχνικού έργου του Βικέλα, στο ίδιο άρθρο που αναφέρθηκε παραπάνω: Ότι και αν παύσουν να διαβάζωνται τα έργα του Βικέλα, θα μείνη το όνομά του και ότι δεν θα μπορέση να γραφή έστω και σύντομος ιστορία της λογοτεχνίας μας χωρίς να τον αναφέρη, τούτο σχεδόν όλοι παραδέχονται. Οι περισσότεροι όμως αποδίδουν την επιβίωσίν του εις τα Διηγήματά του. Τολμώ, καίτοι μη ειδικός, να εκφράσω την γνώμην ότι ο Βικέλας εσημείωσε σταθμόν όχι μόνον ως διηγηματογράφος αλλά και ως συγγραφεύς του Λουκή Λάρα, δηλαδή μυθιστορήματος, και ως μεταφραστής των έξη περιφημοτέρων δραμάτων του Σαίξπηρ. Όντως αν ορθώς ελέχθη ότι υπήρξε με τον Βιζυηνόν ο δημιουργός του νεοελληνικού διηγήματος και αν πρέπει να επαινεθή επίσης διότι το κατηύθυνε προς το πεδίον που παρείχε ευκολώτερα τοπικόν χρώμα και γηγενείς τύπους, δηλαδή προς την επαρχιακήν ζωήν, ομολογητέον ότι έκτοτε εγράφησαν πλείστα διηγήματα εξ ων μερικά ήσαν ανώτερα από τα ιδικά του. Καλά όμως μυθιστορήματα και μετ’ αυτόν σχετικώς ολίγα εγράφησαν, ίσως διότι το μυθιστόρημα προσφέρει περισσοτέρας δυσκολίας και απαιτεί συστηματικωτέραν εργασίαν από ένα απλούν διήγημα· ακριβώς όπως ένα πολύπρακτον δραματικόν έργον θέλει περισσότερον τάλαντον και περισσοτέραν εργασίαν από ένα μονόπρακτον. Βέβαιον δε είνε ότι από τα ελληνικά μυθιστορήματα ο Λάρας είνε, μετά την Πάπισσαν Ιωάνναν του Ροΐδου, εκείνο που έλαβε τας περισσοτέρας εκδόσεις και περισσοτέρας μεταφράσεις. Η δε τοιαύτη επιτυχία ήτο πλήρως δικαιολογημένη. Εκτός ύφους απλού και επαγωγού, επιμελούς συνθέσεως (καλής δηλαδή αρχιτεκτονικής) και ενδιαφερούσης πλοκής, ο Λάρας έχει και πραγματικήν πρωτοτυπίαν κατά τούτο, ότι πρώτος ο Βικέλας εσκέφθη να μας περιγράψη την ζωήν που διήγαγον κατά την Επανάστασιν όχι μόνον οι στρατιώται του Κολοκοτρώνη και του Καραϊσκάκη ή οι ναύται του Μιαούλη και του Κανάρη αλλά και οι απόλεμοι αστοί, των οποίων εν τούτοις η καρτερία και η φιλοπατρία υπήρξαν και αυταί στοιχεία απαραίτητα διά την επιτυχίαν του Αγώνος. Πόσοι κριτικοί και φιλόλογοι ήταν σε θέση το 1934 να προβούν σε μια τόσο εύστοχη εκτίμηση του έργου του Βικέλα; Αν μάλιστα αναφερόταν και στη συμβολή του στην πολιτισμική διαμεσολάβηση (που εν μέρει το κάνει όταν σχολιάζει τις σαιξπηρικές μεταφράσεις του), η εκτίμησή του δεν θα υστερούσε σε τίποτα συγκριτικά με τη σημερινή κριτική γύρω από το έργο του Βικέλα. Δύο τεύχη του περιοδικού Le Théâtre et Comœdia illustré (Μαΐου και Δεκεμβρίου 1923 αντιστοίχως) από τα θεατρολογικά βιβλία, περιοδικά και κείμενα που κληροδότησε στον «Παρνασσό» ο Ανδρεάδης. Συχνά επίσης στις μελέτες και τα σημειώματα που έστελνε στα ευρωπαϊκά έντυπα, συνδύαζε τη λογοτεχνική πληροφόρηση με την υποκίνηση του φιλελληνικού πνεύματος, καθώς φαίνεται πως πίστευε ότι η προβολή της νεοελληνικής λογοτεχνίας στο εξωτερικό θα βοηθούσε και σε διπλωματικό επίπεδο την Ελλάδα. Ένα χαρακτηριστικό παράδειγμά είναι η εκτενής μελέτη του για τους πρόσφατα θανόντες Άγγελο Βλάχο, Ιωάννη Κονδυλάκη και Κωνσταντίνο Χατζόπουλο στο βελγικό (αλλά και παρισινό) περιοδικό Le Flambeau, το 1921, κατά τη διάρκεια της Μικρασιατικής Εκστρατείας.[10] Εκεί, με αφορμή την περίπτωση του γερμανοσπουδαγμένου Χατζόπουλου, ενημερώνει το γαλλόγλωσσο κοινό ότι παρότι αρκετοί έλληνες λόγιοι και λογοτέχνες είχαν σπουδάσει με υποτροφίες στη Γερμανία, κατά τη διάρκεια του Α΄ Παγκόσμιου Πολέμου είχαν υποστηρίξει τη νίκη της Entente και ήταν με το μέρος της Γαλλίας. Και ότι αυτό έπρεπε να φτάσει στα αυτιά των γάλλων πολιτικών. Είναι γνωστό άλλωστε ότι έπαιξε καθοριστικό ρόλο στην προώθηση των εθνικών δικαίων σε κρίσιμες περιστάσεις, ιδίως στις δύο πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα, με τη διεύθυνση του Bulletin d’Orient (1903-1908) και με τη στενή συνεργασία που είχε με τον Ελευθέριο Βενιζέλο. Κοντολογίς: Ατελεύτητες οι θεατρικές κριτικές και τα πληροφοριακά του σημειώματα για το θέατρο, σε ελληνικά και ξένα έντυπα, σε σημείο ώστε να μην μπορεί να γραφεί η ιστορία της παραστασιολογίας στην Ελλάδα (αλλά και στον ευρωπαϊκό χώρο), χωρίς να ληφθεί υπόψη η συμβολή του. Η απήχησή του άλλωστε στα ανώτερα κοινωνικά στρώματα, όπου η παρακολούθηση θεατρικών παραστάσεων ήταν θεσμός, πρέπει να ήταν σημαντική. Ανυπολόγιστης αξίας, αναμφισβήτητα, η συμβολή του στο πεδίο των ροϊδικών σπουδών. Χωρίς τη δική του έγκαιρη παρέμβαση, σωστική κυριολεκτικά, λίγα χρόνια μετά τον θάνατο του θείου του, θα έλειπε η πιο έγκυρη βιογραφία του Ροΐδη και μια ικανοποιητική έκδοση του έργου του. Άξιες λόγου είναι και οι βιογραφικές καταγραφές του για σημαντικά πρόσωπα της λογοτεχνίας μας. Η πολυπραγμοσύνη του, συνεπώς, δεν ήταν αδυναμία αλλά αρετή που ευεργέτησε τη νεοελληνική φιλολογία. «Φιλολογικά» δημοσιεύματα του Ανδρεάδη Η καταγραφή που ακολουθεί στηρίζεται στη Βιβλιογραφία Ανδρέου Μ. Ανδρεάδου, Βιβλιοπωλείον «Ελευθερουδάκης», εν Αθήναις 1936 (με επιμέλεια του βιβλιοφύλακα της Εθνικής Βιβλιοθήκης της Ελλάδος Ε. Π. Φωτιάδη, βλ. σ. 57-62) και σε πρόσφατη αποδελτίωση του περιοδικού Εργασία (1933-1934) και άλλων περιοδικών και εφημερίδων, ελληνικών και ξένων. Οι συνεργασίες του στην εφημ. Εστία αποδελτιώθηκαν δειγματοληπτικά. Μη εξαντλητικές είναι και οι καταγραφές των ανταποκρίσεών του στον ευρωπαϊκό τύπο, ενδεικτικές όμως για την πυκνότητά τους και την ευρύτητα των εντύπων με τα οποία συνεργαζόταν. ΘΕΑΤΡΟΛΟΓΙΚΑ (επιλογή) «À Londres», La Revue d’Art dramatique (1901) 174-183. «Επιστολαί εκ Λονδίνου: Το αγγλικόν θεάτρον και η εφετινή θεατρική περίοδος», Παναθήναια, έτος Γ΄, αρ. 65 (15.6.1903) 537-539. «Le théâtre Grec: Spiro Mélas, Grégoire Xenopoulo, Pandeli Horn», Le Temps, 9.8.1909. «Από τα θέατρα: Η “Μόννα Βάννα”», Εστία, 6.6.1914. «Από τα θέατρα: Η “Τρίλβυ”, εις της Κυβέλης», Εστία, 12.6.1914. «Le Théâtre du Conservatoire d’Athènes», Comœdia, 24.8.1920. «Un homme de Théâtre français à Athènes [Albert Roulant]», Comœdia, 18.10.1920. «La saison théâtrale à Londres. La crise théâtrale, ses causes. Quelques nouveautés intéressantes», Le Flambeau 4 (Βρυξέλλες 1921) 216-227. «La crise de la Comédie Française», Revue Bleue 59 (Παρίσι 1921) 501-506. «Choses de théâtre», Cahiers mensuels de notes d’études et de recherches théâtrales 1 (Παρίσι 1922) 347-350. «Un dictionnaire théâtral Gréco-français», Comœdia, 6.4.1923. «La Sainte-Jeanne de Bernard Shaw», Revue Bleue 62 (Παρίσι 20.12.1924) 854-857. «La nouvelle pièce de Galsworthy. Old English, six tambleaux», Le Figaro, 1.11.1924. «Le théâtre anglais contemporain», Le Figaro, 24.11.1924. «Μία φυσιογνωμία: Ερρίκος Μπιντού», Εστία, 2.1.1925. «Au pays d’Eschyle: Un Théâtre d’art en Grèce», Comœdia, 2.11.1925. «Le théâtre Anglais», Le Flambeau 8 (Βρυξέλλες 1925) 31-50. «Les théâtres à Londres», Les Annales (Παρίσι 1927) 314. «Le théâtre Grec d’après-guerre. Trois auteurs: Spiro Mélas, Grégoire Xenopoulo, Pandeli Horn», Le Temps, 15.4.1927. «Le théâtre Grec contemporain», Bibliothèque Universelle et Revue de Genève (Γενεύη, Οκτώβριος 1927). Και σε ανάτυπο. Και σε μετάφραση Μ. Δ. Στασινόπουλου, «Το σύγχρονον Ελληνικόν θέατρον», Νέα Εστία 2 (1927) 1067-1075. «La saison théâtrale à Londres», Les Annales (Παρίσι 1928) 339. «Un mois à Berlin», Le Flambeau 11 (Βρυξέλλες 1928) 272-287, 392-402. Και σε ανάτυπο. «Comédie Française et Burgtheater», Revue Bleue 67 (Παρίσι 1929) 431-433. Les théâtres à Vienne. Préface de M. Henry Bidou, Βρυξέλλες 1929. Και σε ελληνική μετάφραση: «Τα θέατρα της Βιέννης», Νέα Εστία 5 (1929) 207-211, 257-261. «Les Suppliants d’Eschyle (A propos des fêtes de Delphes)», Le Messager d’Athènes 2372 (5.5.1930) 153-156. «Le cycle des fêtes helléniques. Mai-Octobre 1930», Revue des Deux Mondes (1.5.1930) 203-219. «Les théâtres à Munich», Le Flambeau 13 (Βρυξέλλες 1930) «La saison à Londres», Revue Bleue 68 (Παρίσι 1930) 506-510 «Η αποσύνθεσις του Νεοελληνικού θεάτρου», Νέα Εστία 10 (1931) 902-906 «Le Théâtre en Grèce, où decouvre que la Grèce veut se créer un Théâtre national consacré aux grandes oeuvres», Comœdia, 25.8.1931. «Athènes a inauguré son Théâtre national entièrement modernisé», Comœdia, 31.3.1932. «Le Théâtre renaît à Athènes», Comœdia, 31.5.1932. «Παρισιναί θεατρικαί εντυπώσεις: Α΄. Η θερινή θεατρική περίοδος», Εστία, 21.7.1932, «Παρισιναί θεατρικαί εντυπώσεις: Β΄-Γ΄. Η Γαλλική κωμωδία», Εστία, 22-23.7.1932, «Παρισιναί θεατρικαί εντυπώσεις: Α΄-Β΄. Η Όπερα το καλοκαίρι», Εστία, 27-28.7.1932. Βλ. εκτενή παρουσίαση των άρθρων στο δημοσίευμα «La Comédie-Française et l’Opéra jugés par un étranger», Comœdia, 25.8.1932. «“Amphitryon 37” joué à Munich et les premiers essais de la saison», Comœdia, 7.10.1932. «Une semaine à Salzbourg», Le Flambeau 15 (Βρυξέλλες 1932) 717-738 «Le Théâtre de Malvern rend homage aux dramaturges oubliés», Comœdia, 2.8.1933. «Le "Festspiele" du Munich et les operas de Hans Pfitzner», Comœdia, 12.9.1933. Το Βασιλικόν Θέατρον (1901-1908), Αθήνα 1933. «Ο Μολιέρος εις την σύγχρονον Ελλάδα (Εξ αφορμής παραστάσεως του Εθνικού)», Εργασία, έτος Δ΄, τχ. 198 (15.10.1933) 1491-1492. «Το δραματολόγιον του Εθνικού Θεάτρου», Εργασία, έτος Δ΄, τχ. 199 (22.10.1933) 1523-1524. «Le Théâtre National hellénique a monté avec éclat “Les Bourgeois Gentilhomme”. Une nouvelle musique de scène a été composée à cette occasion par M. Scouloudis», Comœdia, 25.10.1933. «Το Μελόδραμα εις τα Κυβέλεια και η μουσική εις το Εθνικόν Θέατρον», Εργασία, έτος Δ΄, τχ. 201 (5.11.1933) 1587-1588. «Φιλικαί παραινέσεις», Εργασία, έτος Δ΄, τχ. 203 (19.11.1933) 1651-1652. «Η Λοκαντιέρα εις το Εθνικόν», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 212 (21.1.1934) 89-90. «Οι Βρυκόλακες εις το Εθνικόν», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 214 (4.2.1934) 151-152. «Το Εθνικόν Θέατρον και οι μεταρρυθμίσεις του Κανονισμού αυτού», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 215 (11.2.1934) 185-186. «Ο Μπέρναρ Σω και το Εθνικόν», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 216 (18.2.1934) 221-222. «Περί τα θεάματα της …επόμενης εβδομάδας», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 219 (11.3.1934) 317-318. «Ο Τάβαριτς. – Τινά περί “Σκηνικών Βιογραφιών”. – Ο “Βύρων” του Αλ. Λιδωρίκη», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 220 (18.3.1934) 347-348. «Περί το Εθνικόν. Ιεροκρυφία διοίκησις. Το ζήτημα των μεταφραστών», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 222 (1.4.1934) 421-422. «Δύο διασκευαί του Δοστογιέφσκι», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 227 (6.5.1934) 583-584. «Ο Κύκλωψ και οι Πέρσαι», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 228 (13.5.1934) 617-618. «Ο “Φόνος μου”, οι “Πέρσαι” και ο Καθηγητής Λεϋχάουζεν», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 229 (20.5.1934) 651-652. «Περί το Εθνικόν (Αι παραστάσεις των κλασσικών δραμάτων. – Η εκατονταετηρίς του Βερναρδάκη)», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 230 (27.5.1934) 683-684. «Mort du doyen des dramaturges grecs [Charalambos Anninos]», Comœdia, 30.5.1934. «Αι τελευταίαι μελοδραματικαί παραστάσεις. Τα παραμύθια του Χόφμαν. – Ο Φαρδούλης και ο Λάππας», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 231 (3.6.1934) 715-716. «Το Ελληνικόν Μελόδραμα. – Ο θίασος Κυβέλης-Κοτοπούλη», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 232 (10.6.1934) 747-748. «Η συνεργασία Κυβέλης-Κοτοπούλη», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 233 (17.6.1934) 779-780. «Θεατρικαί εντυπώσεις από την Γαλλικήν λουτρόπολιν Vittel», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 243 (26.8.1934) 1099-1100, τχ. 244 (2.9.1934) 1131-1132. «Ο κ. Emile Fabre και η Γαλλική κωμωδία», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 246 (16.9.1934) 1195-1196, τχ. 247 (23.9.1934) 1227-1228. «Δύο Ιταλοί θεατρικοί συγγραφείς (Νικοντέμι και Τζιακόζα)», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 248 (30.9.1934) 1259-1260. «Η νέα περίοδος του Εθνικού Θεάτρου. Η πρώτη του Θεάτρου του Συντάγματος», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 249 (7.10.1934) 1291-1292. «Ο “Ιούδας” εις το Εθνικόν Θέατρον», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 250 (14.10.1934) 1323-1324. «Το δραματολόγιον του Εθνικού και του μελοδράματος», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 252 (28.10.1934) 1389-1390. «Δύο νεοελληνικά έργα», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 253 (4.11.1934) 1421-1422. Αρνητική κριτική για τα έργα του Σωτήρη Σκίπη (Ο Μπέμπης θέλει παντρειά) και του Μιλτιάδη Λιδωρίκη (Ιουλιέττες χωρίς Ρωμαίους). «Το Αυστριακόν θέατρον εν Αθήναις. Επ’ αφορμή της παραστάσεως του “Του αρνιού του φτωχού”», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 254 (11.11.1934) 1453-1454. «Beau début de saison en Grèce. MM. Alexandre Lidorikis, Sotiris Skipis font jouer des oeuvres fort brillantes et M. Spiros Mélas un remarquable “Judas”», Comœdia, 13.11.1934. «“Το αρνί του φτωχού”», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 255 (18.11.1934) 1483-1484. «Αι παραστάσεις του δραματολογίου στο Εθνικόν», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 256 (25.11.1934) 1513-1514. «Το θέατρον του Schiller εις την Ελλάδα», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 257 (2.12.1934) 1547-1548. «Φώτος Πολίτης», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 258 (9.12.1934) 1579. «Ο “Δον Κάρλος εις το Εθνικόν”», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 258 (9.12.1934) 1579-1580. «M. Photos Politis un des maîtres de la scène hellénique vient de mourir», Comœdia, 11.12.1934. «Ο Μαρσέλ Ασάρ και τα εγκαίνια του θεάτρου Αλίκης», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 259 (16.12.1934) 1611-1612. «Οι “Φοιτηταί” στο Εθνικόν», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 260 (23.12.1934) 1641-1642. «Nos conférenciers en Grèce. Deux conférences de M. Jacques Arnavon sur Molière», Comœdia, 27.12.1934. «Το “Μπουρίνι” του κ. Δημ. Μπόγρη», Εργασία, έτος Ε΄, τχ. 261 (30.12.1934) 1673-1674. «Le festival de Malverne», Revue Bleue 20 (20.10.1934) 264-267. «Dans la cité du lys rouge: Le Mai musical Florentin: Un égal succès a accueilli “Castor et Pollux” et “Moïse”», Comœdia, 3.5.1935. «Les grands rendez-vous d’art: Le Mai musical Florentin dèploi ses splendeurs dans un cadre merveilleux», Comœdia, 7.5.1935. «Le Mai musical Florentin: Un égal succès a accueilli “Castor et Pollux” et “Moïse”», Comœdia, 10.5.1935. ΡΟΪΔΙΚΑ «Un émule Grec d’Anatole France. Emmanuel Rhoïdis», Graecia 1 (1.5.1910) 8 κ.ε. και ξανά στο Le Flambeau 10 (1927) 22-32 και στο Les Balkans, τόμ. 1, τχ. 7 (1931) 6-11. Και σε ανάτυπο. Βιβλιοκρ. Καιροφύλα, Νέα Εστία 10 (1931) 1168-1169. «Κορνηλία Δ. Ροΐδου το γένος Ροδοκανάκη», Χιακά Χρονικά 1 (1911) 18-25. Εμμ. Ροΐδης. Βιογραφικόν σημείωμα. Αθήνα 1911 (Προτάχθηκε στον Α΄ τόμο των Έργων Εμμ. Ροΐδου). Εμμανουήλ Ροΐδου Έργα. Ι. Συριανά διηγήματα. Επιμελεία Δ. Πετροκοκκίνου και Α. Μ. Ανδρεάδου, εν Αθήναις, εκδοτικός οίκος Γεωργίου Φέξη, 1911. Εμμανουήλ Ροΐδου Έργα. ΙΙ. Διηγήματα. Επιμελεία Δ. Πετροκοκκίνου και Α. Μ. Ανδρεάδου, εν Αθήναις, εκδοτικός οίκος Γεωργίου Φέξη, 1911. Εμμανουήλ Ροΐδου Έργα. ΙΙΙ. Κριτικαί μελέται. Επιμελεία Δ. Πετροκοκκίνου και Α. Μ. Ανδρεάδου, εν Αθήναις, εκδοτικός οίκος Γεωργίου Φέξη, 1912. Εμμανουήλ Ροΐδου Έργα. ΙV. Τα είδωλα. Επιμελεία Δ. Πετροκοκκίνου και Α. Μ. Ανδρεάδου, εν Αθήναις, εκδοτικός οίκος Γεωργίου Φέξη, 1913. Εμμανουήλ Ροΐδου Έργα. V. Μελέται. Φιλολογικαί-καλλιτεχνικαί-φιλοσοφικαί. Επιμελεία Δ. Πετροκοκκίνου και Α. Μ. Ανδρεάδου, εν Αθήναις, εκδοτικός οίκος Γεωργίου Φέξη, 1913 (εδώ προτάσσεται το «Αντί προλόγου» του Ανδρεάδη). Εμμανουήλ Ροΐδου Έργα. VΙ. Πάρεργα και παραλειπόμενα. Επιμελεία Δ. Πετροκοκκίνου και Α. Μ. Ανδρεάδου, εν Αθήναις, εκδοτικός οίκος Γεωργίου Φέξη, 1913 (εδώ προτάσσεται το «Αντί προλόγου» του Ανδρεάδη). Εμμανουήλ Ροΐδου Έργα. VII. Το πνεύμα του Ροΐδου και διάφοροι πολιτικαί και διπλωματικαί μελέται. Επιμελεία Δ. Πετροκοκκίνου και Α. Μ. Ανδρεάδου, εν Αθήναις, εκδοτικός οίκος Γεωργίου Φέξη, 1914 (εδώ προτάσσονται δύο «Αντί προλόγου» του Ανδρεάδη, το πρώτο για τα πολιτικά και διπλωματικά άρθρα του Ροΐδη και το δεύτερο για το «πνεύμα» του συγγραφέα). «Ο Εμμανουήλ Ροΐδης και η Ιταλία», Νέα Εστία 15 (1934) 198-203, 252-257, 299-302. Και σε ανάτυπο. «Ένα λησμονημένο έργο του Ροΐδη [“Αιτναίαι Αναμνήσεις”]», Νέα Εστία 15 (1934) 342. ΠΕΡΙ ΑΛΛΩΝ ΝΕΟΕΛΛΗΝΩΝ ΛΟΓΟΤΕΧΝΩΝ Démétrius Bikélas, Athens 1910. Un Helléne ami de la France: Démétrius Bikélas, Athens 1910. «Jean Moréas poéte et écrivain grec (1872-1878)», Le Temps, 9.4.1910. «Λαυρέντιος Μαβίλης. Βιογραφικόν σημείωμα», Παναθήναια 25 (1912-1913) 67-76. Και σε ανάτυπο. «Jean Arist. Valaoritis», Le Messager d’Athènes 20 (2.4.1914) 153-156. «La poésie néo-hellénique et l’Etranger (A propos d’un étude de Comte de Bosdari)», Le Progrès, 16.7.1918. «Trois étapes de la littérature grecque moderne. Ange Vlachos, Jean Condylakis, Constantin Hadjopoulos», Le Flambeau 4 (Βρυξέλλες 1921) 470-494. Και σε ανάτυπο. «Ιάκωβος Πολυλάς. Τα τελευταία χρόνια της πολιτικής του ζωής», Κερκυραϊκή Ανθολογία, τόμ. 4, τχ. 2 (1924) 5-15. Συμμετοχή στον τόμο: Βιογραφία και κρίσεις περί του Κ. Παπαρρηγόπουλου και του έργου αυτού. Κρίσεις περί της Ιστορίας του ελληνικού έθνους Κ. Παπαρρηγοπούλου: ειλημμέναι εξ επιστολών προς τον εκδοτικόν οίκον «Ελευθερουδάκης», Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1926 «Α΄. Ιάκωβος Πολυλάς (Τα τελευταία χρόνια της πολιτικής του ζωής). Β΄ Λαυρ. Μαβίλης (Βιογραφικόν σημείωμα)», Επιφυλλίδες Ελευθερουδάκη, τόμ. 2, τχ. 3 (1929). Βλ. κριτική του Φώτου Πολίτη, «Πολυλάς και Μαβίλης. Μία μελέτη», Ελεύθερον Βήμα, 20.4.1929. «Διατί και πώς πρέπει να διαδοθή η Νεοελληνική λογοτεχνία εις το Εξωτερικόν», Έθνος, 27, 28, 29.1.1931. Και σε ανάτυπο. «Les études grecques en Roumanie», Les Balkans, τόμ. 1, τχ. 4 (1931) 1-10. Και σε ανάτυπο. «Ο Λαμαρτίν εις το Αιξ», Νέα Εστία 10 (1931) 1126-1132. Και σε ανάτυπο. Και σε γαλλική μετάφραση: «Lamartine à Aix», Le Messager d’Athènes 1932. «Un précurseur de l’Union Balcanique. Demetrius Bikélas», Les Balkans, τόμ. 4 (1933) 11-31. «Ο Πάππος του Μαβίλη», Νέα Εστία 15 (1934) 486-487. «Το Λαϊκόν Πανεπιστήμιον της Βραδυνής: Η ζωή και το έργον του Δημητρίου Βικέλα», Η Βραδυνή, 13, 14 και 16.11.1934. «Τα τελευταία χρόνια του Μαρκορά (Πρόχειρες προσωπικές αναμνήσεις με δύο υστερόγραφα)», Έργα, τόμ. Γ΄: Ανάλεκτα. Εκδιδόμενα υπό της Νομικής Σχολής του Πανεπιστημίου Αθηνών επιμελεία Κ. Χ. Βαρβαρέσου - Γ. Α. Πετροπούλου και Ι. Δ. Πίντου, Αθήνα 1940, σσ. 167-174. [1] Κώστας Ελευθερουδάκης, «Ο Ανδρεάδης ο φίλος», Νεοελληνικά Γράμματα, αρ. 9 (9.6.1935). [2] Π. Γιωτοπούλου, Ανδρέας Μ. Ανδρεάδης (Βιογραφικόν σημείωμα), Αθήναι 1935, σ. 5. [3] «Το δραματολόγιον του Εθνικού Θεάτρου», Εργασία, 23.10.1933, σ. 1523. [4] Θεμ. Αθανασιάδης, «Ο Ανδρέας Ανδρεάδης κριτικός του θεάτρου», Νέος Κόσμος, 2.6.1935. Από τους σύγχρονους ιστορικούς του νεοελληνικού θεάτρου με τις κριτικές του Ανδρεάδη ασχολήθηκε στη διατριβή της η Βαρβάρα Γεωργοπούλου, Η θεατρική κριτική στην Αθήνα του Μεσοπολέμου. Διδακτορική διατριβή, τόμ. 1-3, ΕΚΠΑ-Τμήμα Θεατρικών Σπουδών, 2005 (= έκδ. των δύο τόμων από τις εκδόσεις Αιγόκερως 2008 και 2009). Βλ. και στο παρόν τεύχος το περιεκτικό και κατατοπιστικό άρθρο της (όπου αξιοποιεί και μεταγενέστερες κρίσεις του Αθανασιάδη-Νόβα). Τον θεατρικό κριτικό Ανδρεάδη εξετάζει και ο Παν. Μουλλάς στον τόμο: Ανδρέας Μ. Ανδρεάδης, Ροϊδικά μελετήματα, 1911-1934. Φιλολογική επιμέλεια Παν. Μουλλάς, Αθήνα, ΜΙΕΤ, 2010. [5] Βλ. το άρθρο των Χρήστου Π. Μπαλόγλου και Θεοδόση Πυλαρινού, «Ανδρέας Μ. Ανδρεάδης (1876-1935): ο ιστορικός της οικονομίας και ο ιστορικός της λογοτεχνίας», Η Παρέμβαση 139 (Κοζάνη, Μάρτ.-Απρ.-Μάι. 2007) 48-57, τις εκτιμήσεις του Μουλλά στον τόμο Ανδρέας Μ. Ανδρεάδης, Ροϊδικά μελετήματα, 1911-1934, ό.π. (σημ. 4), και το άρθρο του Γιάννη Παπαθεοδώρου, «Ροΐδης αυτοβιογραφούμενος; Τα ροϊδικά μελετήματα του Α. Ανδρεάδη», στον τόμο: Νεοελληνική λογοτεχνία και κριτική από τον Διαφωτισμό έως σήμερα. Πρακτικά ΙΓ΄ Διεθνούς Επιστημονικής Συνάντησης [του Τομέα ΜΝΕΣ του Τμήματος Φιλολογίας του ΑΠΘ]. Μνήμη Πάνου Μουλλά, Αθήνα, Εκδόσεις Σοκόλη-Κουλεδάκη, 2014, σσ. 586-594. [6] Νίκος Α. Βέης, «Ανδρέας Μ. Ανδρεάδης», Νεοελληνικά Γράμματα, αρ. 9 (9.6.1935). [7] Ο Σάλτας μετέφρασε στη συνέχεια και άλλα έργα του Ροΐδη, στον περ. Graecia και αλλού. Ευχαριστώ τον Σωτήρη Τσέλικα για τις πάντα χρήσιμες πληροφορίες του και τον τελικό έλεγχο του παρόντος άρθρου. [8] Α. Μ. Ανδρεάδης, «Το Λαϊκόν Πανεπιστήμιον της Βραδυνής: Η ζωή και το έργον του Δημητρίου Βικέλα», Η Βραδυνή, 13.11.1934. [9] «Jean Moréas poéte et écrivain grec (1872-1878)», Le Temps, 9.4.1910. Ο Παλαμάς έγραψε στην κόρη του Ναυσικά: «… Και σ’ ευχαριστώ για το δεύτερο φύλλο του Temps, που διάβασα τις τελειότατες πληροφορίες του Ανδρεάδη για το ελληνικό στάδιο του Μορεάς, καθώς και την κομψή μετάφραση των γραμμών μου». (22/4 Μάης 1910) [10] «Trois étapes de la littérature grecque moderne. Ange Vlachos, Jean Condylakis, Constantin Hadjopoulos», Le Flambeau 4 (Βρυξέλλες 1921) 470-494, ιδ. 494.

Ο κολοσσός της οικονομικής ιστορίας ως φιλόλογος και θεατρικός κριτικός

Σύνδεση