Όψεις της αρρώστιας στο έργο του Τόμας Μαν

1. Ο Τόμας Μαν και η ιατρική Μάλλον δεν υπάρχει έργο του Τόμας Μαν, από τα διηγήματα της πρώιμης περιόδου του έως τα εκτενή μυθιστορήματά του χωρίς πρωταγωνιστές που να υποφέρουν από κάποια νόσο ή αναπηρία, από τον Μικρό κύριο Φρίντεμαν (1897), τους Μπούντενμπροκ (1901) και το μυθιστόρημα σανατορίου Μαγικό βουνό (1924), έως το όψιμο Δόκτωρ Φάουστους (1947). Η ιδιαιτερότητα στο έργο του Μαν είναι ότι πολλοί από τους πάσχοντες πρωταγωνιστές περιγράφουν γλωσσικά τα συμπτώματά τους αλλά και τα αισθήματα που τους δημιουργούν –διαθέτουν άλλωστε όλοι τάση στην ενδοσκόπηση–, ενώ άλλες φορές αναλαμβάνει αυτό τον ρόλο ο ετεροδιηγητικός αφηγητής λειτουργώντας σαν γιατρός ο ίδιος. Σε κάθε περίπτωση οι περιγραφές αυτές μας προσφέρουν μια εικόνα της ψυχοσύνθεσης των πρωταγωνιστών, συνάμα, όμως, μας μεταφέρουν και τον ιατρικό λόγο (discourse) της εποχής. Η έρευνα εντόπισε αρκετά νωρίς αυτή τη διάσταση στο έργο του Τόμας Μαν, αναγνωρίζοντάς την ως μια από μια από τις κεντρικές συνιστώσες του.[1] Στο συνολικό του έργο θα βρούμε, πράγματι, ένα πανόραμα ασθενειών: νευρασθένειες και τύφο στους Μπούντενμπροκ, χολέρα στον Θάνατο στη Βενετία, φυματίωση στο Μαγικό Βουνό, οδοντιατρικά, πολλά πνευμονολογικά νοσήματα, σύφιλη, καρκίνο της μήτρας και ρευματικές παθήσεις σε άλλα έργα. Την ακρίβεια στην περιγραφή των νοσημάτων με χρήση ιατρικών όρων την πέτυχε ο Τόμας Μαν μέσω μελέτης ιατρικής βιβλιογραφίας, τόσο εκλαϊκευμένης όσο και επιστημονικής.[2] Πληροφορίες αντλούσε και από τους γιατρούς του περιβάλλοντός του, αναφέρεται μάλιστα ότι προκειμένου να εξοικειωθεί με αυθεντικό ιατρικό υλικό επισκεπτόταν νοσοκομεία, έβαζε ιατρική ποδιά και συνόδευε τους γιατρούς στις επισκέψεις των θαλάμων.[3] Στα παραπάνω πρέπει να προστεθεί και η προσωπική του εμπειρία ως ασθενούς. Η υγεία του Τόμας Μαν δεν ήταν ποτέ σταθερή, ομολογεί η σύζυγός του, Κάτια,[4] διαρκώς υπέφερε από κάτι, ενώ κάποιες φορές χρειάστηκε ο ίδιος να νοσηλευτεί σε νοσοκομεία ή να διαμείνει σε ιδρύματα ανάρρωσης ή ευεξίας, όπου είχε την ευκαιρία παράλληλα με τη δική του κούρα να παρατηρήσει περιβάλλον και ασθενείς. Τα ημερολόγιά του και η αλληλογραφία του μας παρέχουν πολλές σχετικές πληροφορίες, μιας και έδινε ιδιαίτερη προσοχή στην κατάσταση της υγείας του και κατέγραφε τα συμπτώματά του, «χωρίς ποτέ να είναι υποχόνδριος».[5] Το μεγαλύτερο πρόβλημα υγείας το αντιμετώπισε ο Τόμας Μαν το 1946 στο Σικάγο, όταν υποβλήθηκε σε εγχείρηση αφαίρεσης μέρους του δεξιού του πνεύμονα λόγω διαγνωσμένου καρκίνου. Σε αυτή την εμπειρία την οποία κατάφερε να ξεπεράσει, οφείλει πολλά η ολοκλήρωση του Δόκτωρ Φάουστους, αλλά και άλλων έργων της όψιμης φάσης του. Πέρα από την εξακρίβωση των πηγών, το ενδιαφέρον της έρευνας στρέφεται στο ερώτημα πώς αξιοποιεί ο Τόμας Μαν λογοτεχνικά τις ιατρικές του γνώσεις. Προκύπτει μια ποιητική της ασθένειας στο έργο του; Ποιο είναι το προφίλ των πασχόντων; Πώς παρουσιάζεται η ασθένεια σε σχέση με την υγεία; Πώς το πάσχον σώμα σε σχέση με το υγιές; Μπορούμε να πούμε εισαγωγικά ότι οι αρρώστιες, περιγραφόμενες στο έργο του με την ισχύουσα για την εποχή ιατρική γνώση, παρουσιάζονται ως μέρος του πολιτιστικού και κοινωνικού γίγνεσθαι. Συνάμα η αρρώστια καθίσταται στον Τόμας Μαν αφετηρία αναστοχασμού για τους πάσχοντες, οι οποίοι μέσω της αποδοχής του σωματικού φθαρτού μέρους της ύπαρξής τους οδηγούνται στη σύλληψη ενός νέου ανθρωπισμού. Το θέμα είναι πολυδιάστατο, εδώ θα παρουσιάσουμε μόνο κάποιες από τις όψεις του, με βάση τα μυθιστορήματα Οι Μπούντενμπροκ και Το μαγικό βουνό. 2. Μπούντενμπροκ: ένα μυθιστόρημα για την παρακμή Κυρίαρχο θέμα στο μυθιστόρημα Οι Μπούντενμπροκ είναι το ζήτημα της παρακμής, εμφανίζεται, άλλωστε, προγραμματικά στον υπότιτλό του: Παρακμή μιας οικογένειας. Καμβά του μυθιστορήματος αποτελεί, πράγματι, η –μέσα από πολλές γενιές της οικογένειας μεγαλεμπόρων Μπούντενμπροκ– διαδοχική και προϊούσα παρακμή και ο εκφυλισμός της. Ο αναγνώστης αντιλαμβάνεται ότι το χρονικό της οικογένειας συνδέεται με την ιστορία των ασθενειών των μελών της. Στο μυθιστόρημα, που δημοσιεύεται στα 1900, εντάσσεται οργανικά ο ιατρικός λόγος της εποχής, στον ευρύτερο ορίζοντα του οποίου ανήκουν ο δαρβινισμός του 19ου αι., η κληρονομικότητα, οι θεωρίες εκφυλισμού, που ξεκινούν από την ιατρική και τη βιολογία και περνούν στη λογοτεχνία, αλλά και η έναρξη της ψυχανάλυσης, ο συσχετισμός αρρώστιας και προσωπικότητας στην επηρεασμένη από τη φιλοσοφία ψυχοπαθολογία. Η παρουσίαση των ασθενειών, ωστόσο, δεν ακολουθεί μόνο μια ιατρική λογική αλλά και ένα αισθητικό σχέδιο συμβολισμών που παραπέμπει στην εντεινόμενη αδυναμία των πρωταγωνιστών να αντιμετωπίσουν τη ζωή, και περαιτέρω μέσα από αναφορές και συνδέσεις στην παρακμή της γερμανικής αστικής τάξης γενικότερα, τουλάχιστον με τη μορφή που είχε τον 19ο αι. Παρατηρούμε ότι οι συνεχιστές του ονόματος Μπούντενμπροκ υποφέρουν όλο και περισσότερο από αβεβαιότητα και διακατέχονται μάλλον από επιθυμία θανάτου πάρα από βούληση για ζωή. Όσο προχωρά η αφήγηση ο Μαν εστιάζει στην ατομική μοίρα των δύο τελευταίων Μπούντενμπροκ, του Τόμας και του γιου του Χάννο. Ο έντονος πεσιμισμός έναντι στη ζωή που εμφανίζει Τόμας με αναγνώσιμα ίχνη της φιλοσοφίας του Σοπενχάουερ και η παθιασμένη κλίση προς τη μουσική –ιδιαίτερα προς τη μουσική του Βάγκνερ– του ταλαντούχου αλλά αδύναμου Χάννο, ανοίγουν το δρόμο για τη γοητεία των δυνάμεων που ερωτοτροπούν με την άβυσσο. Οι Άρμιν Μύλλερ-Σταλ και Τζέσικα Σβαρτς στην ταινία Μπούντεμπρουκς (2008), σε σκηνοθεσία Χάινριχ Μπρέλοερ. Ωστόσο αυτή η διαδικασία παρακμής δεν είναι μονομερώς αρνητική, συμβαδίζει με μια διαδικασία εσωτερικής εκλέπτυνσης των πρωταγωνιστών που οδηγεί σε μια πιο πνευματική αντίληψη των πραγμάτων και φτάνει στην καλλιτεχνικότητα. Η εξέλιξη κορυφώνεται με τον Χάννο Μπούντενμπροκ, που συνδυάζει μουσικό ταλέντο και μειωμένη ζωτικότητα και πεθαίνει στα 16 του χρόνια από τύφο. Θα μείνουμε στο παράδειγμα αυτού του τελευταίου άρρενα γόνου της οικογένειας για να δούμε πως αφηγηματοποιείται η νόσος και πως αξιοποιείται για τους σκοπούς του μυθιστορήματος. Σε επιστολή του προς τον Τέοντορ Αντόρνο, της 30.12. 45, ο Μαν μιλώντας για την τεχνική του μοντάζ που δομεί το μυθιστόρημά του Δόκτωρ Φάουστους, επισημαίνει ότι από πολύ νωρίς είχε εξασκηθεί σε ένα είδος «ανώτερης αντιγραφής» και αναφέρει ως παράδειγμα ότι για την περιγραφή του τύφου στους Μπούντενμπροκ είχε, χωρίς να ντραπεί, αντιγράψει από το αντίστοιχο άρθρο μιας εγκυκλοπαίδειας. Ο συγγραφέας δεν κατονομάζει την πηγή, τονίζει ωστόσο ότι ποιητικοποίησε κατά κάποιο τρόπο το περιεχόμενό της, προσδίδοντάς του πνευματικότητα. Εκεί έγκειται η όποια αξία του κεφαλαίου που έμελλε να γίνει από τα πιο γνωστά του έργου μου, καταλήγει ο συγγραφέας.[6] Αυτή η διάσημη περιγραφή προέρχεται, όπως αποδείχτηκε,[7] από εκτεταμένο λήμμα της εγκυκλοπαίδειας Meyers Konversationslexikon (1889). Αν δούμε το κεφάλαιο του Τόμας Μαν σε σχέση με το λήμμα, μπορούμε να καταλάβουμε τι εννοεί ο Μαν με την ανώτερη αντιγραφή και πώς λειτουργεί η ενσωμάτωση ιατρικής γνώσης στο έργο του. Αφού σε προηγούμενα κεφάλαια του μυθιστορήματος ο αναγνώστης γνωρίσει τον Χάννο ως έναν ευαίσθητο νέο με κλίση στη μουσική, αδύναμο σωματικά, χωρίς να μπορεί να ανταποκριθεί στις προκλήσεις της ζωής, ούτε στο σχολείο, ούτε στο παιχνίδι με τους συμμαθητές, ούτε στην αντιπαράθεση με τον πατέρα, η αφήγηση συνεχίζεται με το κεφάλαιο του τύφου. «Με τον τύφο έχει ως εξής», ξεκινά, και ακολουθεί μια ουδέτερη, εντελώς απρόσωπη περιγραφή των συμπτωμάτων της νόσου σε ένα πρόδρομο στάδιο. Από την κειμενική σύγκριση προκύπτει ότι ο Μαν διατήρησε τη δομή της πηγής με την περιγραφή της πορείας της ασθένειας ανά εβδομάδα, μεταφέροντας στοιχεία κατά λέξη ή ελαφρώς παραλλαγμένα. Χαρακτηριστική γι’ αυτό είναι η περιγραφή των δύο πρώτων εβδομάδων της νόσου: Ο άνθρωπος αισθάνεται μια ψυχική αδιαθεσία να γεννιέται μέσα του που χειροτερεύει γοργά, μετατρεπόμενη σε κόπωση και απελπισία. Ταυτόχρονα τον κυριεύει σωματική κούραση, που δεν περιορίζεται μόνο στους μυς και στους τένοντες αλλά επεκτείνεται και στις λειτουργίες όλων των εσωτερικών οργάνων […] Υπάρχει έντονη υπνηλία […] Ο εγκέφαλος πονάει […] και τον διαπερνούν ίλιγγοι. Πότε πότε, χωρίς καμιά ιδιαίτερη αφορμή, η μύτη αιμορραγεί. Αυτή είναι η εισαγωγή. […] Τη δεύτερη εβδομάδα ο άνθρωπος ελευθερώνεται από τους πόνους στο κεφάλι και τα μέλη· αντ’ αυτού όμως οι ζαλάδες είναι σημαντικά εντονότερες και τ’ αυτιά βουίζουν και σφυρίζουν τόσο, ώστε προκαλείται βαρηκοΐα. […] (σ. 716 κ.ε.) [8] Όσο προχωρά το κεφάλαιο προς την περιγραφή της τρίτης εβδομάδας όπου ο ασθενής, κατά το λεξικό, παρουσιάζει πλήρη έλλειψη αντίδρασης στα ερεθίσματα του περιβάλλοντος, ο Τόμας Μαν διαφοροποιείται έντονα από τη διατύπωση του λήμματος. Εδώ έχουμε πλέον μια ποιητική περιγραφή της κατάστασης μέσω της οποίας η αρρώστια μεταφέρεται στον εσωτερικό ψυχικό κόσμο του ασθενούς, το εξωτερικό σύμπτωμα, γίνεται ένα υποβλητικό ταξίδι ψυχής προς το πολλά υποσχόμενο άγνωστο, στο οποίο Χάννο, όπως και αργότερα ο Άσενμπαχ, δεν μπορεί να αντισταθεί. Μέσα από κάθε φράση βγαίνει η ψυχολογία της κούρασης, η εκμηδένιση της βούλησης για ζωή, που είναι και το κύριο θέμα του μυθιστορήματος. Με τον τύφο έχει ως εξής: στο απόμακρο παραλήρημα του πυρετού, στην πυρωμένη έρημο του αρρώστου, βοά η ζωή με την καθαρή, παραινετική φωνή της. […] Ο άνθρωπος αφουγκραζόμενος συλλαμβάνει την καθαρή, ζωηρή και λίγο ειρωνική παραίνεση να αλλάξει γνώμη και να γυρίσει πίσω, στον τόπο από όπου έρχεται η φωνή και που αυτός έχει αφήσει πολύ πίσω και έχει κιόλας λησμονήσει. Εάν αναβλύσουν ορμητικά μέσα του, σαν αίσθηση δειλής παράβασης του καθήκοντος από μέρους του, τα αισθήματα της ντροπής, της ανανεωμένης ενεργητικότητας, του θάρρους και της χαράς, της αγάπης και της οικειότητας για εκείνο το ειρωνικό πολύχρωμο και βάρβαρο πάρε δώσε που έχει αφήσει πίσω του: τότε, όσο και αν έχει χαθεί μακριά στην ξένη και φλογισμένη ατραπό, θα γυρίσει και θα ζήσει. Αν όμως ακούγοντας τη φωνή της ζωής, σκιρτήσει από φόβο και αποστροφή, αν αυτή η ανάμνηση, αυτός ο ερωτικός προκλητικός ήχος τον κάνει να κουνήσει το κεφάλι, να κρύψει το χέρι πίσω αμυνόμενος και να τραπεί σε φυγή στο δρόμο που έχει ανοιχτεί για να γλυτώσει… όχι, είναι καθαρό, τότε θα πεθάνει. (σ. 719) Στην σωματική οργανική οπτική της νόσου που πρόσφερε το λεξικό, προστίθεται τώρα η εντέλει ερμηνεία. Ο τύφος αποδείχτηκε ένα μέσο για το σκοπό. Ο θάνατος του Χάννο αποδεσμεύεται σχεδόν από την οργανική αιτία, και συνδέεται με την αποδυναμωμένη βούληση για ζωή. Στο κεφάλαιο προκύπτει μια ιδιότυπη μορφή μοντάζ με διακειμενική ένταξη αυθεντικού ιατρικού λόγου, αλλά και απομάκρυνση από αυτόν, μέσω της οποίας υπηρετείται η ποιητική πρόθεση του συγγραφέα. 3. Το Μαγικό Βουνό: η αρρώστια ως δρόμος για την ανώτερη υγεία Με το μυθιστόρημα Το Μαγικό Βουνό (1924) συνεχίζεται για τον Τόμας Μαν η επιτυχία των Μπούντενμπροκ. Το έργο αφηγείται, τουλάχιστον σε πρώτο επίπεδο, την ιστορία ενός «απλοϊκού νεαρού» (σ. 920)[9] του Χανς Κάστορπ, ο οποίος, πριν ξεκινήσει την επαγγελματική του σταδιοδρομία ως μηχανικός, επισκέπτεται το 1907 τον πάσχοντα από φυματίωση εξάδελφό του Γιοάχιμ Τσίμσεν στο σανατόριο Μπέργκχοφ στο Νταβός. Από την προγραμματισμένη επίσκεψη τριών εβδομάδων προκύπτει –με αφορμή μια εμπύρετη αδιαθεσία, που διαγιγνώσκουν αρχικά οι γιατροί ως φυματίωση, χωρίς να μάθουμε ποτέ αν πραγματικά ήταν– , αλλά κυρίως λόγω της γοητείας που ασκεί στον ήρωα η ζωή και η ατμόσφαιρα στο σανατόριο, μια παραμονή επτά ετών, η οποία καθίσταται για τον ίδιο μια βαθιά εμπειρία πνεύματος και ψυχής. «Εκεί επάνω», ο πρωταγωνιστής βιώνει κάθε είδους περιπέτεια. Ερωτεύεται την Κλάβντια Σοσά (Clawdia Chauchat), μια από τις ασθενείς στο σανατόριο, ενώ οι επίσης τρόφιμοι του σανατορίου Σεττεμπρίνι και Νάφτα θα γίνουν γι’ αυτόν πνευματικοί μέντορες που τον μυούν σε διαφορετικές προσεγγίσεις του κόσμου. Στο μαγικό βουνό, ζει μαθαίνοντας φιλοσοφώντας, ονειροπολώντας και στοχαζόμενος, ώσπου οι ιαχές του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου τον αναγκάζουν να επιστρέψει στα πεδινά. Η επταετής παραμονή του Χανς Κάστορπ στο σανατόριο συσχετίζεται αφηγηματικά με ένα πλήθος πτυχών και θεωρήσεων, φιλοσοφικών, ψυχαναλυτικών, μυθολογικών, μουσικών, ιστορικών, ιατρικών, βιολογικών, οι οποίες συνοδεύονται από πολυάριθμες διακειμενικές αναφορές, άμεσες και έμμεσες, ονόματα και υπαινιγμούς και καθιστούν Το μαγικό βουνό ένα «πλούσιο σύμπλεγμα ιδεών».[10] Έχουμε να κάνουμε κι εδώ, με ένα μυθιστόρημα σανατορίου, όπως και στην πρώιμη νουβέλα Τριστάνος (1903), εφόσον τόπος του μυθιστορήματος, όπου εκτυλίσσεται σχεδόν εξ ολοκλήρου η δράση είναι το σανατόριο Μπέργκχοφ. Το σανατόριο αποτελεί μια ξέχωρη από τον κόσμο των μη νοσούντων, απομονωμένη σφαίρα, έναν άλλον αυτόνομο κόσμο, με δικούς του όρους και θεωρήσεις. Στο επίκεντρο αυτού του κόσμου βρίσκεται η λοιμώδης πνευμονοπάθεια, η φυματίωση, μια δύναμη που καθορίζει τα πάντα: δομεί την πλοκή του μυθιστορήματος ως το τέλος, αλλά και τη συμπεριφορά των χαρακτήρων και την όλη στάση τους απέναντι στη ζωή. Ήδη τις πρώτες μέρες της παραμονής του ο Χανς Κάστορπ διαπιστώνει ότι εδώ κυριαρχεί μια εντελώς διαφορετική αντίληψη για τον χρόνο και τον χώρο. Η καθημερινότητα στο σανατόριο δημιουργεί ανθρώπινες σχέσεις πολύ πιο ανοιχτές από ό,τι στην αστική ζωή των πόλεων. Ενωτικό στοιχείο για τους κατοίκους του σανατορίου είναι η ασθένειά τους, η φυματίωση, που οικοδομεί σχέσεις κοινότητας,[11] με τους ασθενείς να μιλούν μεταξύ τους πολύ για τους εαυτούς τους, τα άλγη τους και για την πορεία της νόσου τους. Όλα αυτά ξαφνιάζουν και γοητεύουν τον νεαρό πρωταγωνιστή. Ο Τόμας Μαν αποδεικνύεται και εδώ ως συγγραφέας με πολύ καλή γνώση των ιατρικών δεδομένων της εποχής του για τη φυματίωση, για τις τότε εφαρμοζόμενες μεθόδους διάγνωσης και θεραπείας της νόσου,[12] γεγονός που προκάλεσε το ενδιαφέρον της ιατρικής κοινότητας, και τον θαυμασμό για την ακρίβεια των περιγραφών του.[13] Η ακρόαση με ξύλινο στηθοσκόπιο π.χ. και η επίκρουση με τα δάχτυλα, από τους χαρακτηριστικούς τρόπους εξέτασης της εποχής, περιγράφονται λεπτομερώς στο έργο,[14] το ίδιο εντυπωσιάζουν οι περιγραφές για τεχνητό πνευμοθώρακα[15] και πλευροτομές, που ανήκαν στις καινοτόμες για την εποχή επεμβάσεις, αν και με αβέβαιο αποτέλεσμα ως προς την αντιμετώπιση της φυματίωσης. Το τρίτο κεφάλαιο του μυθιστορήματος μας παρέχει λεπτομερείς πληροφορίες σχετικά με την καθημερινή ρουτίνα μιας υγιεινοδιαιτητικής αγωγής που ακολουθούσαν αυστηρά οι ασθενείς στο σανατόριο, η οποία περιλάμβανε συχνά γεύματα, πλούσια σε πρωτεΐνες, σύντομους περιπάτους, πάνω από όλα όμως επαναλαμβανόμενες κούρες κατάκλισης στις σεζλόνγκ που υπήρχαν γι’ αυτόν τον σκοπό στις βεράντες του σανατορίου. Οι ρεαλιστικές περιγραφές των συμπτωμάτων, των επεμβάσεων και των διαγνωστικών μεθόδων, αποτελούν τη ρεαλιστική διάσταση του μυθιστορήματος, εστιάζουν στο σώμα και στη σωματικότητα των ασθενών, ενέχουν ωστόσο και κάτι πνευματικό, παραπέμποντας αναπόφευκτα στον βαθύτερο πυρήνα του που είναι η φθαρτότητα και ο θάνατος. Ιδιαίτερα χαρακτηριστική γι’ αυτό είναι η περιγραφή της ακτινογράφησης των ασθενών, μια απολύτως νέας διαγνωστικής μεθόδου για την εποχή του μυθιστορήματος. Η ρεαλιστική περιγραφή συνδέεται εδώ ξεκάθαρα με ένα πεδίο μεταφορών, η ακτινογραφία παρουσιάζεται σαν αποτύπωση του αναπόφευκτου θανάτου: Είδε με τη δύναμη του φωτός, προκαταβολικά το ύστερο αποτέλεσμα της σήψης, το σαρκίο μέσα στο οποίο ζούσε, αποσυντεθειμένο, καταβροχθισμένο, διαλυμένο σε ασήμαντη ομίχλη, και μέσα του τον λεπτομερώς τορνεμένο σκελετό του δεξιού χεριού του, με το δαχτυλίδι με το σφραγιδόλιθο, κληροδοτημένο από τον παππού του, να αιωρείται μαύρο και μετέωρο γύρω από την πρώτη φάλαγγα του παράμεσου, ένα σκληρό αντικείμενο αυτού του κόσμου, με το οποίο στολίζει ο άνθρωπος το κορμί του, που είναι προορισμένο να λιώσει. (σ. 283) Σε μυθολογικό επίπεδο θα συνδεθεί αυτό με την ομηρική κάθοδο του Οδυσσέα στον Άδη, στο βασίλειο των σκιών: Ο παλιός τρόφιμος Σεττεμπρίνι στην πρώτη του γνωριμία με τον Χανς Κάστορπ τον χαιρετίζει ως εξής: «Διάβολε, δεν είστε δικός μας; Είστε υγιής, είστε περαστικός από εδώ, όπως ήταν ο Οδυσσέας περαστικός από το βασίλειο των σκιών; Τι τόλμη να κατεβείτε σ’ ετούτα εδώ τα βάθη, όπου κατοικούν νεκροί ασήμαντοι και μηδαμινοί». (σ. 81) Ο Χάινριχ Μαν και καθιστός ο αδελφός του Τόμας, στο Μόναχο, περ. 1900. © Imagno/ Getty Images/ Ideal Image Η πνευμονική νόσος και η διαμονή στο σανατόριο θα κάνουν τον ήρωα της ιστορίας, έναν χωρίς ιδιαίτερες διανοητικές αναζητήσεις άνθρωπο, διορατικό. Του ξυπνούν την ικανότητα να αντιπαρατίθεται στα πράγματα, να επιδιώκει την πνευματική περιπέτεια. Τα χρόνια στο Μπέργκχοφ αποδεικνύονται χρόνια μαθητείας –εξάλλου και ο ίδιος ο Τόμας Μαν είχε χαρακτηρίσει το έργο Bildungsroman[16] – με παιδαγωγούς τους δυο γιατρούς που εκπροσωπούν αντιθετικά δυο διαφορετικές ιατρικές τάσεις και δύο τρόφιμους του σανατορίου με έντονες προσωπικότητες και διαμετρικά αντίθετες απόψεις. Παράλληλα με τους παιδαγωγούς του ο Χανς Κάστορπ αρχίζει να μελετά και ο ίδιος στις ατέλειωτες ώρες της κούρας κατάκλισης. Ο γιατρός Μπέρενς τον εξοικειώνει με τις επιστημονικές ιατρικές βιολογικές συνθήκες της ύπαρξης. Πλήρως ενημερωμένος ιατρικά, εφαρμόζει τις σύγχρονες για την εποχή διαγνωστικές και θεραπευτικές μεθόδους με αυτοπεποίθηση και υψηλό βαθμό δεξιότητας. Ο Τόμας Μαν σκιαγράφησε με σαφήνεια τον Μπέρενς ως Somatiker, ως ένα «σωματικό» γιατρό, που λειτουργεί εστιάζοντας αποκλειστικά, και κάποιες φορές κυνικά, στα συμπτώματα του σώματος χωρίς να αντιλαμβάνεται τον ασθενή στο σύνολό του. Τον αντιπαραθέτει στον δεύτερο γιατρό του σανατορίου, τον δρ. Κροκόφκι, για τον οποίο τα σωματικά συμπτώματα είναι δευτερεύοντα και εστιάζει περισσότερο στην ανατομία της ψυχής, ανοίγοντας μια άλλη θεώρηση στην αντίληψη του πρωταγωνιστή. Στους παιδαγωγούς του ήρωα ανήκουν, λειτουργώντας επίσης αντιθετικά, ο ουμανιστής Σεττεμπρίνι, εκπρόσωπος του ορθού λόγου με αδιασάλευτη πίστη στην πρόοδο και τη θετική εξέλιξη του ανθρώπου και ο μυστικιστής Νάφτα. Στο επίκεντρο των συζητήσεων βρίσκεται το φαινόμενο της ασθένειας που αντιπαρατίθεται στην υγεία, για να συνδεθεί με πολυάριθμους προβληματισμούς για τη ζωή και τον θάνατο, τη σωματικότητα και την πνευματικότητα της ανθρώπινης ύπαρξης. Ο Σεττεμπρίνι δεν βρίσκει τίποτα το ιδεαλιστικό και ευγενές στην αρρώστια, εφόσον αυτή συρρικνώνει την ύπαρξη σε σωματικότητα, εκμηδενίζοντας ό,τι ευγενέστερο διαθέτει: την ψυχή και το πνεύμα. Έτσι, όταν ο Κάστορπ σε μια από τις αρχικές συζητήσεις τους, χαρακτηρίζει την ασθένεια ως «κάτι το αξιοσέβαστο», ο Σεττεμπρίνι απαντά: «Ε, όχι λοιπόν, όχι! Η ασθένεια δεν είναι καθόλου κάτι ευγενές, καθόλου κάτι αξιοσέβαστο – αυτή η αντίληψη είναι αρρώστια η ίδια ή οδηγεί σε αρρώστια» (σ. 132). Η ασθένεια για τον Σεττεμπρίνι, δεν είναι παρά εμπόδιο στην πορεία της ύπαρξης προς την τελείωση. Η προτροπή του προς τον Χανς Κάστορπ είναι να εγκαταλείψει το σανατόριο. O Νάφτα θα υπερασπιστεί, αντίθετα, ένθερμα τη σύνδεση ασθένειας και ανθρώπινης αξιοπρέπειας, εφόσον γι’ αυτόν η ασθένεια οδηγεί στο πνεύμα και στην επίγνωση, ελευθερώνοντάς το από τα δεσμά της σωματικότητας. Οι θέσεις του Νάφτα είναι αρκετά κοντά στη ρομαντική θεώρηση της ασθένειας, ιδιαίτερα του πρώιμου Ρομαντισμού, αν και δεν χαρακτηρίζεται ως ρομαντικός στο έργο. Ξεφυλλίζοντας τα αποσπάσματα του Νοβάλις, συναντάμε συχνά εξιδανικευτικές θεωρήσεις της ασθένειας, π.χ. «Δεν θα μπορούσε η ασθένεια να είναι μέσο ανώτερης σύνθεσης […], αφετηρία και απαρχή για το καλύτερο;».[17] Ο Χανς Κάστορπ θα μάθει κατά τη διάρκεια της επτάχρονης παραμονής του ότι η αλήθεια βρίσκεται ανάμεσα στις δυο ακραίες θεωρήσεις. Ανάμεσα στην εξιδανίκευση και την απόρριψη. Κερδίζει μια επίγνωση, που τον οδηγεί σε μια συνολική ανθρωπιστική θεώρηση της ύπαρξης. Σε ένα όραμα που περιέχεται στο πιο διάσημο κεφάλαιο του μυθιστορήματος με τίτλο «Χιόνι», συνοψίζει: «Έχω μάθει πολλά μ’ αυτούς εδώ επάνω για αποκοτιά και για λογική. Τριγύρισα με τον Νάφτα και τον Σεττεμπρίνι στα πιο επικίνδυνα βουνά. Ξέρω τα πάντα για τον άνθρωπο. Γνώρισα τη σάρκα και το αίμα του […]. Όποιος όμως γνωρίζει το σώμα, τη ζωή, γνωρίζει και τον θάνατο. Μόνο που αυτό δεν είναι το όλον […]. Πρέπει κανείς να δει και το άλλο μισό, το αντίθετο. Γιατί όλο αυτό το ενδιαφέρον για τον θάνατο και την αρρώστια δεν είναι παρά διαφορετική έκφραση για τη ζωή, όπως αποδεικνύει και η ανθρωπιστική επιστήμη της Ιατρικής» (σ. 632). Η αρρώστια λοιπόν δεν είναι το αντίθετο της υγείας, δεν είναι μια φάση σωματικού πόνου και κατάπτωσης, που απλά πρέπει να ξεπεραστεί, στον Τόμας Μαν λειτουργεί ως μέσο στοχασμού και επίγνωσης που στρέφει τον άνθρωπο στον εαυτό του και τη σωματικότητά του επιτρέποντάς του να συλλάβει τη φύση και τον σκοπό του αληθινού ανθρωπισμού, από τον οποίο δεν εξαιρείται το φυσικό, σωματικό μέρος της ύπαρξης. Ούτε ο θάνατος εξαιρείται, απλώς δεν του επιτρέπεται να έχει το πάνω χέρι, ή όπως παραδέχεται ο ήρωας στην πιο γνωστή φράση του βιβλίου: «Για χάρη της καλοσύνης και της αγάπης, ο άνθρωπος δεν πρέπει ν’ αφήσει τον θάνατο να κυριεύσει τη σκέψη του» (σ. 634). Oι δύο πόλοι της ανθρώπινης ύπαρξης συναιρούνται στη θεώρηση του νεαρού μαθητευόμενου σε ένα όλο, στη σφαίρα του είναι, για να χρησιμοποιήσουμε τη διατύπωση ενός άλλου μεγάλου των γερμανικών γραμμάτων την ίδια ακριβώς εποχή, του Ράινερ Μαρία Ρίλκε. Δεν είναι λοιπόν η κατάφαση της παρακμής και της αρρώστιας αυτό που έκανε τον Τόμας Μαν να αναζητήσει την ατμόσφαιρα του μαγικού βουνού. Παρ’ όλο που υπάρχει σύνδεση με τον Ρομαντισμό στο έργο φαίνεται πως ο Τόμας Μαν επιδιώκει να ξεπεράσει τη γοητεία του θανάτου υπέρ της πίστης στη ζωή και υπέρ ενός νέου ουμανιστικού ιδεώδους. Σε επιστολή του στον Άρτουρ Σνίτσλερ επισημαίνει ότι στο μυθιστόρημα Το Μαγικό Βουνό, επιχειρεί μια απομυθοποίηση του ρομαντικού πνεύματος.[18] Ο Τόμας Μαν επιθυμούσε να έχει το έργο του τη φήμη ενός έργου που αγαπά τη ζωή παρ’ όλο που γνωρίζει για τον θάνατο. «Ναι, είναι συνδεδεμένο με τον θάνατο, τον γνωρίζει, αλλά θέλει τη ζωή. Υπάρχουν δυο τρόποι να αγαπά κανείς τη ζωή: ο ένας είναι αυτός που δεν γνωρίζει τον θάνατο· είναι απλοϊκός αλλά δυνατός, ο άλλος είναι αυτός που ξέρει για τον θάνατο, και αυτός κατ’ εμέ έχει πλήρη πνευματική αξία. Είναι η αγάπη για τη ζωή των καλλιτεχνών, των ποιητών και των συγγραφέων».[19] Ο Τόμας Μαν το ονόμαζε αυτό ανώτερη υγεία. Στο κείμενό του «Πώς γράφτηκε το Μαγικό Βουνό» επισημαίνει ότι αυτό που καταλήγει να καταλάβει ο Χανς Κάστορπ είναι «ότι πρέπει κανείς να περάσει μέσα από τη βαθιά εμπειρία της αρρώστιας και του θανάτου για να φτάσει σε μια ανώτερη πνευματική και σωματική υγεία» (σ. 926). [1] Βλ. ενδεικτικά, Jochen Eigler: Krankheit und Sterben. Aspekte der Medizin in Erzählungen, persönlichen Begegnungen und essayistischen Texten Thomas Manns, στο: Thomas Sprecher, (Επιμ.): Liebe und Tod – in Venedig und anderswo. Die Davoser Literaturtage 2004, Frankfurt a. M. 2005, 97-124: 97-98. [2] Βλ. σχετικά, Malte Herwig: Bildungsbürger auf Abwegen. Naturwissenschaft im Werk Thomas Manns, Frankfurt a. M. 2004. [3] Thomas Sprecher, Anmerkungen zu Thomas Mann und die Medizin, στο: Praxis 90 (2001), σσ. 1235–1239. [4] Katia Mann: Meine ungeschriebenen Memoiren, Frankfurt/Main 1974, σ. 158. [5] Sprecher 2001, ό.π., σ. 1235. [6] Thomas Mann: Briefe 1937-1947, (Επιμ.) Erika Mann, Frankfurt/Main 1963, σσ. 469 κ.ε. [7] Grawe, Christian: »Eine Art von höherem Abschreiben«. Zum ›Typhus‹-Kapitel in Thomas Manns Buddenbrooks, στο: TMJb 5 (1992), σσ. 115-124. [8] Η παραπομπή στις σελίδες αναφέρεται στην έκδοση Τόμας Μαν, Οι Μπούντενμπροκ, μτφρ. Τούλα Σιετή, Αθήνα, Οδυσσέας 1986. [9] Thomas Mann, «Πώς γράφτηκε το Μαγικό Βουνό», μτφρ. Αλ. Πανούσης, Επίμετρο στο Thomas Mann, Το μαγικό βουνό, μτφρ. Θόδωρος Παρασκευόπουλος, Μεταίχμιο 2017, σ. 920. Οι παραπομπές στο έργο αναφέρονται σε αυτή την έκδοση. [10] Thomas Mann, «Πώς γράφτηκε το Μαγικό Βουνό», ό.π., σ. 920. [11] Paul Klein, Die Infektionskrankheit im erzählerischen Werk Thomas Manns, στο: Medizinhistorisches Journal, τόμ. 15, 1/2 (1980), σσ. 3-15: 13. [12] Βλ. Katrin Max: Liegekur und Bakterienrausch. Literarische Deutungen der Tuberkulose im Zauberberg und anderswo, Würzburg, 2013. [13] Βλ. σχετικά Christian Virchow, «80 Jahre Der Zauberberg», στο: Pneumologie 58/11 (2004), σσ. 791-802, DOI: 10.1055/s-2004-830090. [14] […] άρχισε να τον ακροάζεται τοποθετώντας το στηθοσκόπιο παντού όπου είχε χτυπήσει προηγουμένως. Ο Γιοάχιμ έπρεπε εναλλάξ να παίρνει βαθιές αναπνοές και να βήχει τεχνητά, κάτι που φαινόταν να τον κουράζει, γιατί λαχάνιαζε και τα μάτια του δάκρυζαν. Αλλά ο αυλικός σύμβουλος Μπέρενς ανάγγελλε ό,τι άκουγε στον βοηθό απέναντι στο γραφείο με σύντομες, τυποποιημένες εκφράσεις [...]. «Βραχύς, ελαττωμένος», υπαγόρευσε. «Φλυκταινώδης», έλεγε, και πάλι: «φλυκταινώδης» (αυτό ήταν προφανώς καλό). «Τραχύς», είπε, και έκανε μια γκριμάτσα. «Πολύ τραχύς.» «Ρόγχος.» (231 κ.ε.) [15] Είναι […] μια εγχείρηση, που γίνεται συχνά εδώ πάνω. […] Όταν ένας πνεύμονας έχει πολύ πειραχτεί, ο άλλος όμως είναι υγιής ή σχετικά υγιής, απαλλάσσεται ο άρρωστος πνεύμονας από τη λειτουργεία του για ένα διάστημα για να μην κουράζεται... Αυτό σημαίνει: σε ανοίγουν, κάπου εδώ στο πλάι […] και μετά σου βάζουν αέριο, άζωτο, και έτσι ο τρύπιος πνεύμονας τίθεται εκτός λειτουργίας. Το αέριο δεν κρατάει βέβαια πολύ, περίπου δυο φορές το μήνα πρέπει να ανανεώνεται […]. Κι αν συνεχιστεί αυτό έναν χρόνο ή και περισσότερο, και πάνε όλα καλά, μπορεί με την ανάπαυση να θεραπευτεί ο πνεύμονας. (σ. 73) [16] Thomas Mann, «Πώς γράφτηκε το Μαγικό Βουνό», ό.π., σ. 928. [17] Novalis: Schriften. Die Werke Friedrich von Hardenbergs; Historisch-kritische Ausgabe (HKA), Επιμ. Richard Samuel in Zusammenarbeit mit Hans-Joachim Mähl und Gerhard Schulz, Stuttgart [u.a.]:, 1960ff., εδώ HKA, III, σ. 389. Για το θέμα της σχέσης του έργου με τον Ρομαντισμό, βλ. Friedrich Ernst Peters, Thomas Mann und die Romantik, 2013, Universität Potsdam, Sondersammlungen / Digitale Edition και Käte Hamburger, Thomas Mann und die Romantik: eine problemgeschichtliche Studie, Berlin 1932. [18] Επιστολή της 9. Ιανουαρίου 1925. Στο: Krotkoff, Hertha: Arthur Schnitzler – Thomas Mann: Briefe, στο: Modern Austrian Literature, τ. 1/2, 1974, σσ. 1-33:24. [19] Thomas Mann. Selbstkommentare: Der Zauberberg. Επιμ. Hans Wysling unter Mitwirkung von Marianne Eich-Fischer, Frankfurt a.M. 1995, σ. 68.

Όψεις της αρρώστιας στο έργο του Τόμας Μαν

Σύνδεση