Η πολιτική της συνέπειας στο έργο του Πήτερ Μάκριτζ

Σε μια εποχή συρρίκνωσης των προγραμμάτων ελληνικών σπουδών, όχι μόνο στο εξωτερικό αλλά και στην ίδια την Ελλάδα, εξαιτίας της γενικότερης υποχώρησης των ανθρωπιστικών επιστημών και της υποβάθμισής τους, πολύτιμες είναι οι επισημάνσεις του Πήτερ Μάκριτζ, ο οποίος, πρέπει να τονισθεί, πολύ σπανίως έχει εκφράσει άμεσα τις πολιτικές απόψεις του. Μια τέτοια περίπτωση ήταν όταν, σε συνέντευξή του σε ελληνική εφημερίδα πριν από περίπου πέντε χρόνια, δήλωνε ότι θεωρεί την κλιματική αλλαγή ως τη μεγαλύτερη απειλή για την ανθρωπότητα σήμερα, με δεύτερη, τουλάχιστον για την Ευρώπη, τον εθνικισμό. Τόνιζε ακόμα τη σημασία της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως αναχώματος απέναντι στους κατά τόπους εθνικισμούς, αλλά και για «την προστασία των εργατικών δικαιωμάτων και του φυσικού περιβάλλοντος, [και για] την οικονομική ανάπτυξη περιθωριακών περιοχών, όχι μόνο στην Ελλάδα και την Πορτογαλία, αλλά και στην Αγγλία και την Ουαλία».[1] Ασφαλώς οι εξελίξεις του Brexit βαθύτατα απογοήτευσαν έναν αποδεδειγμένα, μέσω του έργου του, υπέρμαχο του φθίνοντος ανθρωπισμού της εποχής μας και της ενότητας των εθνών. Ακόμη όμως και χωρίς αυτό να δηλώνεται, η πολιτική σκέψη του Μάκριτζ, που σταθερά εστιάζεται στην απόρριψη των καταστροφικών εθνικισμών και θέτει στο επίκεντρό της τον άνθρωπο και το φυσικό περιβάλλον του, βρίσκεται πάντοτε ενσωματωμένη στα κείμενά του: Από το παλαιότερο μελέτημά του «Zητήματα ύψους και ύφους στην ποίηση του Καρυωτάκη» (1986/1990), όπου χαρακτηριστικά ανιχνεύει την εσκεμμένη αποστασιοποίηση του Κ.Γ. Καρυωτάκη από την ελληνική ποιητική παράδοση που είναι στενά συνδεδεμένη με τη φύση και τον λαό, αλλά και την αμηχανία που αυτή η αποστασιοποίηση προκαλεί στον ίδιο τον ποιητή (που τη βιώνει ως «άγχος της γραφής»). Μέχρι νεότερα κείμενά του, όπως το δοκίμιο «Ο Γιώργος Ιωάννου στην πόλη των φαντασμάτων» (2005/2008), όπου η πόλη της Θεσσαλονίκης θεωρείται ένα ακόμη πεδίο άσκησης της «άτεγκτης λογικής των ανταγωνιστικών εθνικισμών». Kαι το μελέτημα «Λεπτομέρειες στην Αφρική και στην Κύπρο, Πραγματολογικά σχόλια σε δυο ποιήματα του Σεφέρη» (2014), όπου, μεταξύ άλλων, αξιοσημείωτη είναι και η ανίχνευση της σύνδεσης του Ονοκρόταλου του Πελεκάνου (μαραμπού) («αυτόν/ που είχε ένα ύφος τσαλαπατημένου πρωθυπουργού») στο ποίημα «Kerk Str. Oοst, Pretoria, Transvaal», με τους πρόσφυγες πολιτικάντηδες του «Μέρες τ’ Απρίλη ’43». Και δεν είναι τυχαίο ότι στην πρόσφατη εργασία του για τον Ανδρέα Κάλβο («Σχόλια ξαναδιαβάζοντας τον Κάλβο», 2019, και «The Revolution as creative experience: Becoming a national poet», 2021), ο Μάκριτζ τονίζει ότι, ανάμεσα στις πιο σημαντικές εξελίξεις στις καλβικές σπουδές των τελευταίων δεκαετιών, εντάσσεται και η «αποεθνικοποίηση» του Κάλβου. Χαρακτηριστική είναι η προσέγγισή του όταν παρουσιάζει το έργο της Καίης Τσιτσέλη («Kay Cicellis: The unresolved dilemma of the bilingual writer», 2010), ως προς τα ζητήματα ταυτότητας που εγείρει το έργο της – ακόμη και η σιωπή της, όπως εύστοχα σημειώνει, η οποία ίσως είναι αλληλένδετη με το γεγονός ότι επρόκειτο για μια αγγλόφωνη συγγραφέα αποκομμένη ή απομονωμένη από τον αγγλόφωνο κόσμο. Αν και ο Μάκριτζ εμμένει στην ακραιφνώς φιλολογική εξέταση, φυσικά συμπεριλαμβάνει σε αυτή το ιδιαίτερα σύνθετο, στην περίπτωση της συγκεκριμένης συγγραφέως, ζήτημα της επιλογής γλώσσας, αλλά και την αποτίμηση των παραγόντων που διαμόρφωσαν τη λογοτεχνική προσωπικότητά της. Το έργο τής Τσιτσέλη απηχεί την γενικότερη «αίσθηση ατοπικότητας και αποξένωσης που χαρακτηρίζει τον μοντέρνο κόσμο, και έρχεται σε αντιπαράθεση με το μεγαλύτερο μέρος της ελληνικής παράδοσης που επικρατεί στα μέσα του 20ού αιώνα», που επικαλείται την ιθαγένεια. Αποφαίνεται έτσι ότι ίσως ένα από τα πιο ιδιαίτερα γνωρίσματα της γραφής της είναι ακριβώς «η αίσθηση ότι οι χαρακτήρες και η γλώσσα δεν ανήκουν σε έναν συγκεκριμένο τόπο∙ πράγματι, είναι όλα με κάποια ανεπαίσθητη έννοια εκτός τόπου». Βέβαια το κύριο χαρακτηριστικό της ερευνητικής εργασίας του Πήτερ Μάκριτζ είναι η συστηματική προσήλωση στη λεπτομέρεια, που την καθιστά εργασία υποδομής. Χωρίς να εμπλέκεται στους δαιδάλους της καθαρής λογοτεχνικής θεωρίας, διαφωτίζει και διδάσκει, πέρα από τα επιστημονικά συμπεράσματά του, και με τη μέθοδό του, που είναι η συνέπεια, η ευθυκρισία, η αμεροληψία, η λεπτότητα της παρατήρησης και η πρωτοτυπία της σκέψης. Το έργο του αναπτύσσεται προς δύο μεγάλες κατευθύνσεις, τη λογοτεχνία και τη γλώσσα, από το 1100 μ.Χ. και μέχρι σήμερα. Αν και το ερευνητικό ενδιαφέρον του στρέφεται προς διαφορετικές πλευρές αυτών των κατευθύνσεων, και σήμερα εστιάζεται στην περίοδο 1700-1750, είναι εντούτοις σταθερά προσανατολισμένο κατά τις τελευταίες δεκαετίες στην ελληνική γλώσσα και τη λογοτεχνία, από τον 18ο αιώνα έως σήμερα. Άλλοι αρμοδιότεροι μπορούν να αποφανθούν για τις μελέτες του για την ελληνική γλώσσα, που κυκλοφορούν και στα ελληνικά: The Modern Greek Language. A Descriptive Analysis of Standard Modern Greek, 1985∙ Greek: A Comprehensive Grammar of the Modern Language, 1997 και Greek: An Essential Grammar of the Modern Language, 2004 (και τα δύο σε συνεργασία με τους D. Holton και I. Philippaki-Warburton)∙ και ο πιο πρόσφατος τόμος Language and National Identity in Greece, 1766-1976, 2009 – ελληνική μετάφραση: Γλώσσα και εθνική ταυτότητα στην Ελλάδα, 1766-1976, 2013. «Μονάχη έγνοια η γλώσσα μου», δηλώνει ο Οδυσσέας Ελύτης, και ο Μάκριτζ αποκωδικοποιεί σωστά: χωρίς να λάβει υπόψη και τη γλώσσα, στην οποία εκφέρεται ο λόγος, δεν μπορεί ο φιλόλογος να αποτιμήσει την συνολική προσπάθεια του λογοτεχνικού συγγραφέα που μελετά. Σταθερές αναφορές στις δημοσιεύσεις του είναι το έργο του Διονυσίου Σολωμού, του Κ.Π. Καβάφη και του Γιώργου Σεφέρη, του Κοσμά Πολίτη αλλά και γενικότερα της πεζογραφίας της «γενιάς του ’30» (Παντελής Πρεβελάκης, Γιώργος Θεοτοκάς, Ηλίας Βενέζης), και άλλων (Γεώργιος Βιζυηνός, Αλέξανδρος Παπαδιαμάντης, Π. Δέλτα, Στρατής Τσίρκας, Β. Βασιλικός, Γ. Ιωάννου). Eπίσης, ειδικότερα ζητήματα στιχουργικής, προφορικότητας και μετρικής του ποιητικού λόγου σε ποιητές του μεσοπολέμου (Κ. Γ. Καρυωτάκης), και άλλους, παλαιότερους ή πιο σύγχρονους (Ευγένιος Βούλγαρης, Ανδρέας Κάλβος, Επτανήσιοι ποιητές, Ο. Ελύτης, Α. Σικελιανός, Ι.Μ. Παναγιωτόπουλος). Και το μεταφραστικό έργο του Μάκριτζ εκτείνεται από την πεζογραφία του 19ου αιώνα έως τη σύγχρονη ελληνική ποίηση. Εστιάζοντας στην εργασία του για την ελληνική πεζογραφία, οφείλει κανείς να εξάρει τις υποδειγματικές του εκδόσεις τού έργου του Κοσμά Πολίτη, και ειδικότερα των μυθιστορημάτων Eroica και Στου Χατζηφράγκου, που συνοδεύονται και οι δύο από απαράμιλλης φιλολογικής εμβρίθειας και συνέπειας εισαγωγικές μελέτες. Η πρώτη από αυτές, με τον τίτλο «Ειρωνικές και συμβολικές δομές στην Eroica» (στο Κοσμάς Πολίτης, Eroica, 1982), αποτελεί μια συστηματική δομική ανάλυση του μυθιστορήματος, που αναπτύσσεται στη βάση της καίριας παρατήρησης του Μάκριτζ ότι σε «αυτό το βαθύτατα συμβολικό βιβλίο, οι συμβολισμοί υποσκάπτονται από τις ειρωνείες» (κζ΄). Πέρα από την επισήμανση των στοιχείων με τα οποία επιτυγχάνεται ο λυρισμός του κειμένου, όπως η υποβλητικότητα, η παράλειψη ρεαλιστικών στοιχείων, ο συμβολισμός, η έξαρση του ιδανικού έρωτα, πολλά υφολογικά στοιχεία (όπως ο ρυθμικός λόγος και η χρήση της παρήχησης, που προσδίδουν μουσικότητα στον λόγο), αλλά και η παρεμβολή χωρίων καθαρά ποιητικών (όπως το ποίημα σε πεζό στις σ. 81-83, στην έκδοση του Μάκριτζ), κεντρικής σημασίας είναι επίσης η διαπίστωση της έμφασης του μυθιστορήματος σε μεταιχμιακά όρια. Αφενός, η δράση των κεντρικών χαρακτήρων, των παιδιών, εκτυλίσσεται σε έναν χώρο που βρίσκεται ανάμεσα στην πόλη και στην εξοχή. Αφετέρου, η ίδια η πόλη είναι αναγνωρίσιμη (η Πάτρα, τόπος κατοικίας του Πολίτη την εποχή συγγραφής της Eroica) και συγχρόνως μη αναγνωρίσιμη (αφού δεν θα μπορούσε κανείς μετά βεβαιότητος να ισχυριστεί ότι όντως πρόκειται για την πόλη αυτή). Και ο μαντρότοιχος είναι η μεταιχμιακή διαχωριστική γραμμή που οριοθετεί το εντός και το έξω, τα όρια δηλαδή ανάμεσα στο δημόσιο και στο ιδιωτικό, ανάμεσα στο επιτρεπόμενο και στο απαγορευμένο, «ανάμεσα στο γνωστό και το άγνωστο, τη ζωή και το θάνατο» (λα΄): τα «παιδιά δρουν στα περιθώρια της κοινωνίας» (λστ΄). Ο Κοσμάς Πολίτης (1893-1974) στο σπίτι του στο Ψυχικό. Φωτογραφικό Αρχείο ΕΛΙΑ-ΜΙΕΤ. Ο Μάκριτζ προσδιορίζει άλλωστε τόσο το βασικό σύμβολο του μυθιστορήματος, «το μοτίβο της μεταμφίεσης, που συμβολίζει την παιδική ηλικία» (λη΄), όσο και τις χρονικές διαστάσεις στις οποίες αναπτύσσεται το έργο (η δράση συμπυκνώνεται στο διάστημα περίπου 50 ημερών, λθ΄). Υποδεικνύει επίσης τις κύριες λογοτεχνικές συμβάσεις που εκμεταλλεύεται ο συγγραφέας, με στόχο την αλληλενέργεια σημαινομένων –ηρωισμός, μυθικές μορφές, μάσκες, θεατρίνοι, ενηλικίωση, ιδανικό, όνειρο, έρωτας, θάνατος– και στρατηγικών σήμανσης – αξιοποίηση αφηγηματικών τεχνικών σήμανσης της χρονικής διάρκειας, της προληπτικής ή αναδρομικής αναφοράς, εκμετάλλευση της ελλειπτικής πληροφόρησης. Όπως λόγου χάρη σημειώνει, οι πληροφορίες που δίνονται «δεν παρέχονται με κάποια χρονική ή έστω λογική σειρά» (μθ΄), αλλά απαιτούν τη συμμετοχή του αναγνώστη για τη συμπλήρωση των κενών στην πληροφόρηση, ενώ χρησιμοποιούνται λεκτικά στοιχεία που δηλώνουν ασάφεια γραμμών και χρωμάτων, που παραπέμπουν στη θολή εικόνα μίας περασμένης, ξεθωριασμένης από τον χρόνο εποχής. Συγχρόνως, αγκυρώνεται η χρονοτοπική δήλωση μιας συγκεκριμένης εποχής (γύρω στα 1910) με τη χρήση μοτίβων και τρόπων γραφής εκείνης ακριβώς της εποχής (ν΄). Από την άλλη πλευρά, η αυθεντικότητα της αφήγησης ενισχύεται από τον αφηγητή που τονίζει το υστερογενές της αφήγησης (κατά τα έτη 1930-1935), με μια τεχνική που εκμεταλλεύεται τις ταλαντεύσεις αναδρομών και προλήψεων ως προς τη βασική ιστορία της αφήγησης (σ. οη΄), ενώ παράλληλα υποδεικνύεται και η πλασματικότητα της αφήγησης, μέσα από τα λογοπαίγνια με τα οποία επινοεί ο Κοσμάς Πολίτης ονόματα και διαπλέκει διακειμενικά στην αφήγηση αναφορές σε άλλα κείμενα (π΄). Έτσι ακριβώς, κατά τον Μάκριτζ, χτίζεται η ειρωνεία του μυθιστορήματος (πα΄). Η εμπλοκή στην πλοκή του μυθιστορήματος κειμένων άσχετων με αυτή «σημαίνει ότι τα συμβαίνοντα δεν συμβαίνουν στην πραγματικότητα. […] [Σε αντίθεση με τον ρεαλιστή πεζογράφο,] ο Πολίτης μιμείται φανερά ένα κείμενο, μιμείται την τέχνη, που δεν είναι, βέβαια, η ζωή» (πα΄). Χαρακτηριστικά ο Μάκριτζ αναφέρει, μεταξύ άλλων, ως παράδειγμα τη φράση του Πλίνιου που εμφανίζεται στο Μυθιστόρημα του Γιώργου Σεφέρη, που εκδόθηκε το 1935, «Quid … πλατανών… opacissimus…», την οποία σχολιάζει ένας από τους κεντρικούς χαρακτήρες της Eroica, ο Λοΐζος, γύρω στο 1910: «Με αυτόν τον τρόπο ο συγγραφέας υπογραμμίζει τον πλασματικό χαρακτήρα της ιστορίας και του ήρωα» (πβ΄) για τον αναγνώστη του, τον οποίο συγχρόνως εμπλέκει στις διαπλοκές οργάνωσης τόσο της αληθοφάνειας όσο και της υπονόμευσής της. Έτσι η ειρωνεία αναπτύσσεται ακόμα ανάμεσα στον συγγραφέα και στον αναγνώστη, που γνωρίζουν περισσότερα από τους χαρακτήρες (ξζ΄), και αποκαλύπτεται όχι μόνον σε σχέση με την εξέλιξη της πλοκής, αλλά και σε σχέση με τη δόμηση των προσωπικοτήτων των χαρακτήρων. Λόγου χάρη, αντιπαραβάλλοντας τον κόσμο των ιδανικών των παιδιών με τον κυνικό τρόπο αντιμετώπισης της ζωής από τον θείο Ανδρόνικο (σ. πγ΄). Στο μεταγενέστερο μελέτημα «Παραθέματα, παρωδία, λογοκλοπή και διακειμενικότητα στην Eroica του Κοσμά Πολίτη» (1999), ο Μάκριτζ αξιοποιεί την κατά τον Ζεράρ Ζενέτ έννοια της διακειμενικότητας, διερευνώντας τη «δημιουργική χρήση, στην Eroica, συγκεκριμένου και ήδη υπάρχοντος κειμενικού υλικού, άσχετα αν αυτή η επαναχρησιμοποίηση έχει ως λειτουργία να υπονομεύει, να ανατρέπει, ή να αντιφάσκει με το νόημα του κειμένου πηγής». Τα αποτελέσματα της συστηματικής δομιστικής επισήμανσης και καταγραφής αξιοποιούνται για να καταδειχθεί στο κείμενό του η κριτική τού (έστω «μετριασμένου», σ. 73) μοντερνισμού την οποία θα μπορούσε να θεωρηθεί πως επιχειρεί, όπως υποστηρίζει, ο Κοσμάς Πολίτης (ιδιαίτερα μέσω της ειρωνείας και των παραθεμάτων, καθώς και του ιδιαίτερου τρόπου με τον οποίο αυτά δοκιμάζονται στην Eroica). Το ίδιο το μελέτημα του Μάκριτζ βρίθει παραπομπών σε πολλά άλλα κείμενα, με τα οποία συνδέεται ή συγκρίνεται η Eroica (κείμενα του Γεωργίου Δροσίνη και του Άρθουρ Σίμονς, του Γιώργου Σεφέρη, του Γιάννη Σκαρίμπα, του Τζέιμς Τζόις, του Τ.Σ. Έλιοτ, αλλά και του Τόμας Μαν). Και καταλήγει να συμπεράνει την εξαιρετικά υψηλή (ποσοτικά και ποιοτικά) διακύμανση της ειρωνικής ταλάντευσης ανάμεσα στην «αναζήτηση της “αυθεντικότητας”» και στην «αίσθηση ότι μια τέτοια αυθεντικότητα είναι ανέφικτη» (σ. 74), που ουσιαστικά αντανακλά την υπονόμευση του αφηγήματος (αυτού που δεν αποτελεί παρά «κειμενικό κατασκεύασμα») από την ίδια την αφηγηματική πράξη, η οποία συντίθεται ως ένα «μοντερνιστικό κολάζ από παραθέματα», μια διαρκούς ροής στερεοφωνία, που προσφέρεται ως πηγή ευχαρίστησης στον αναγνώστη. Στην εισαγωγή του «H ποιητική του χώρου και του χρόνου Στου Xατζηφράγκου», που προτάσσεται στην έκδοση του εν λόγω μυθιστορήματος (1988), ο Μάκριτζ ευθύς εξαρχής δηλώνει ότι η εξακρίβωση αν είναι πραγματικά ή όχι τα τοπωνύμια του έργου δεν είναι ζήτημα τόσο σημαντικό όσο είναι «ο ιδεολογικός και αισθητικός ρόλος του χώρου μέσα στο έργο» (σ. 33*). Επιχειρεί επομένως τη διερεύνηση αυτού του ρόλου, εφόσον σαφώς η «έμπνευση» του μυθιστορήματος «ήταν πρώτα απ’ όλα τοπογραφική» (σ. 36*). Η περιγραφή του χώρου έχει βεβαίως μια λειτουργία ντοκουμέντου παρά συμβόλου, υποστηρίζοντας τον στόχο εξασφάλισης αυθεντικότητας για τα εκτυλισσόμενα περιστατικά (σ. 34*), αν και η Σμύρνη τελικά αναδεικνύεται σε μια «νοερή πολιτεία» (σ. 35*). Το μυθιστόρημα διέπεται από μια «χωρολογική» και λογική θεματική, που διαφοροποιείται από τη χρονολογική/ αιτιολογική λογική του ευρωπαϊκού ρεαλισμού (σ. 43*), αν και η «τοπογραφική οργάνωσή του» το συνδέει τόσο με το μοντερνιστικό ευρωπαϊκό μυθιστόρημα όσο και με την ελληνική ηθογραφία» (σ. 40*). Πρόκειται για ένα «κατ’ εξοχήν μυθιστόρημα του χώρου. Πρόθεση του Πολίτη ήταν να αναστήσει ένα χώρο, επιχειρώντας μια γλωσσική χαρτογράφηση της παλιάς Σμύρνης» (σ. 45*). Έτσι, το έργο αυτό είναι συγκρίσιμο με το Αναζητώντας τον χαμένο χρόνο του Μαρσέλ Προυστ ή τον Οδυσσέα του Τζέιμς Τζόις, αλλά και με τα έργα του Αλέξανδρου Παπαδιαμάντη και του Παντελή Πρεβελάκη (σ. 45*-46*). Με τους δύο πρώτους ο Κοσμάς Πολίτης μοιράζεται τη εμμονή της ονοματοθεσίας, ενώ με τους δυο Έλληνες την επιμονή «να συγχωνεύει σ’ ένα σύνολο τα διάφορα περιστατικά που συνδέονται με κάποια ορισμένη τοποθεσία» (σ. 46*). Συνδετικό στοιχείο σε όλα και βασικός μηχανισμός για τη μετατροπή του χρόνου σε χώρο είναι η μνήμη (σ. 49*). Ο Μάκριτζ αναδεικνύει εύστοχα τη σύνδεση με τον κινηματογράφο, για παράδειγμα στις περιγραφές των διαδρομών των χαρακτήρων, που λειτουργούν ως «πρόφαση για την αναδημιουργία ενός χώρου», μέσα από μεταβάσεις, πανοράματα, κ.λπ. (σ. 52*-55*). Οι μεταβάσεις από επεισόδιο σε επεισόδιο σύμφωνα με τη λογική του χώρου, ιδιαίτερα στα τέσσερα πρώτα κεφάλαια, αλλά και οι θεματικές μεταβάσεις στα υπόλοιπα, που ακολουθούν «νοερές περιπλανήσεις άσχετες με τον χρόνο, συμβάλλουν στην αίσθηση μιας άχρονης, σχεδόν μυθολογικής Σμύρνης» (σ. 54*). Σε μια εποχή που η έρευνα για τη σύνδεση της ελληνικής λογοτεχνίας με τον κινηματογράφο ήταν μάλλον πενιχρή, η μελέτη του Μάκριτζ είναι πλούσια σε εύστοχες παρατηρήσεις, όπως η ακόλουθη: «Αντίθετα όμως από το συγγραφέα ή τον αφηγητή-σκηνοθέτη, ο Σταυράκης [χαρακτήρας του έργου που «κυνηγιέται από τις αναμνήσεις, που τις παρομοιάζει με “μύριες φωτογραφίες κολλημένες πλάι πλάι πάνω σε μια κορδέλα” που γυρίζει ασταμάτητα» (σ. 199 της έκδοσης Μάκριτζ)] δεν μπορεί να διακόψει τη συνέχεια του φιλμ γιατί βρίσκεται εγκλωβισμένος μέσα στην πλοκή της ταινίας» (σ. 55*-56*). Αξίζει να παρατεθεί εδώ το ακόλουθο απόσπασμα: «Όπως τα πρόσωπα Στου Χατζηφράγκου είναι πλασματικά, έτσι και ο χώρος του ανήκει τελικά στο μύθο και στη φαντασία. […] η πολιτεία γίνεται “τοπογραφία της ψυχής μας.” […] επειδή η Σμύρνη γκρεμίστηκε κυριολεκτικά ο Πολίτης δεν μπορεί να αποκτήσει ή να ανακτήσει το χώρο της στην πραγματικότητα∙ γι’ αυτό αναγκάζεται να την ξαναχτίσει στη φαντασία και στη γλώσσα. Η Σμύρνη έγινε ψυχική διάθεση. Ενώ τα πρόσωπα ζουν στο δικό τους παρόν και το δικό τους παρελθόν, ο συγγραφέας –ή η “μνήμη που ιστορεί”– δεν μπορεί να περιοριστεί σ’ ένα συγκεκριμένο χρονικό διάστημα. […] Γιατί [με τις αναδρομές και τις προληπτικές αναφορές,] η ιστορική ροή του σμυρναϊκού χώρου πλημμυρίζει ακατάσχετα έξω από την κοίτη της επινοημένης πλοκής του Χατζηφράγκου: όπως γίνεται και σε τόσα άλλα ελληνικά μυθιστορήματα, η ιστορική πραγματικότητα κυριαρχεί πάνω στον επινοημένο μύθο» (σ. 56*). Και φυσικά ο Μάκριτζ πολύ σωστά εφιστά την προσοχή στο πλήθος των προληπτικών αναφορών σε μεταγενέστερες ιστορικές εξελίξεις (με βάση τις τεχνικές που περιγράφονται πιο πάνω), συνδέοντας την πραγματικότητα με τον μύθο της πολιτείας του Κοσμά Πολίτη (σ. 56*-57*). Το μυθιστόρημα Στου Χατζηφράγκου είναι ένα από τα έργα της λογοτεχνίας της εξορίας, που κατά τη γνώμη του Μάκριτζ θα πρέπει να περιλαμβάνει ως ιδιαίτερη υποκατηγορία και έργα των προσφύγων συγγραφέων, ειδικότερα συγγραφέων που κατάγονται από τη Μικρά Ασία ή την Κωνσταντινούπολη, όπως είναι ο Κοσμάς Πολίτης, ο Στρατής Δούκας, ο Ηλίας Βενέζης, ο Φώτης Κόντογλου, η Μαρία Ιορδανίδου κ.ά. Συγκεκριμένα, προτείνει να περιληφθεί στη λογοτεχνία της εξορίας («Kosmas Politis and the Literature of Exile», 1992) η περίπτωση των συγγραφέων που, εξαιτίας του ελληνικού και/ή του τουρκικού εθνικισμού, εκδιώχθηκαν από την πατρίδα τους, τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη, ως εθνοτικά ανεπιθύμητοι, και εγκαταστάθηκαν ως «πρόσφυγες σε μια χώρα που θεωρητικά ήταν δική τους» (σ. 231), αλλά φυσικά δεν τους υποδέχτηκε απαραίτητα με ανοικτές αγκάλες. Πρόκειται, όπως διευκρινίζει, για πεζογράφους (και έναν σημαντικό ποιητή, τον Σεφέρη) που εγκαταστάθηκαν κυρίως στην Αθήνα και εκδηλώθηκαν λογοτεχνικά μετά την εμπειρία της εξορίας, δηλαδή την εμπειρία να αισθάνονται ξένοι στην ίδια τους τη χώρα (σ. 236). Η Ελλάδα κατέστη για αυτούς «τόπος εξορίας μάλλον παρά καταφύγιο. Ο πρόσφυγας είναι αποδιωγμένος», έχει απολέσει τα δικαιώματά του (σ. 237). Διότι, αν και θεωρητικά η εξορία δεν είναι απαραίτητα μια αρνητική εμπειρία και μπορεί να οδηγήσει στην επινόηση ενός φανταστικού χώρου μιας ιδεατής πατρίδας, στη δική τους περίπτωση τίθεται, μεταξύ άλλων, το ερώτημα αν η ίδια αυτή εμπειρία τούς έστρεψε στην πεζογραφία, με σκοπό να περιγράψουν την τραυματική βίωση των ιστορικών γεγονότων. Της απώλειας πατρίδας – όπως υποδηλώνει το ψευδώνυμο του Πάρη Ταβελούδη, Κοσμάς Πολίτης, της πατρίδας-πόλης (με την έννοια της αρχαίας ελληνικής πόλης-κράτους, του κόσμου που περιβάλλει στοργικά την ύπαρξή μας): «“Καταφέρανε να ’χω στην πατρίδα μου το αίσθημα του ραγιά”. Αυτή η έκφραση της αίσθησης να είναι κανείς ξένος στην ίδια του την πατρίδα, να είναι κατακτημένος, που αναμφίβολα τη μοιραζόντουσαν πολλοί πρόσφυγες στην Ελλάδα, είναι ιδιαίτερα αιχμηρά ειρωνική αν σκεφτούμε ότι, από τεχνικής απόψεως, ο Πολίτης δεν ήταν ραγιάς […] ακόμη κι όταν ζούσε στη Σμύρνη» (σ. 236). Θα θέλαμε να κλείσουμε αυτή τη μικρή συμβολή στον μεγάλο φόρο τιμής που οφείλεται στον ακαδημαϊκό ερευνητή της ελληνικής γλώσσας και λογοτεχνίας Πήτερ Μάκριτζ, με μια αναφορά σε ένα ανέκδοτο, όσο γνωρίζουμε, κείμενό του. Στην ομιλία του «Το Αμάρι στον Κρητικό του Πρεβελάκη: από την ιστορία στη μυθιστορία» (2009, βλ. Academia.edu), ο Μάκριτζ εστιάζει στη σχέση μύθου και ιστορίας ειδικότερα στον Κρητικό του Παντελή Πρεβελάκη, δηλώνοντας ότι «[σ]πάνια ένας συγγραφέας ομολόγησε τόσο ειλικρινά ότι ο εθνικιστικός μύθος που ανέπτυξε στο μυθιστόρημά του δεν ανταποκρίνεται στην πραγματικότητα». Και προσθέτει: «Ως μεταφραστής του Κρητικού στα αγγλικά θα έλεγα ότι, για τον ξένο ιδίως αναγνώστη, περισσότερο ενδιαφέρον έχουν τα στοιχεία της φύσης και της λαϊκής παράδοσης που παρουσιάζει ο Πρεβελάκης παρά τα ιστορικά και ψευδοϊστορικά γεγονότα που διηγείται. […] Η παραδοσιακή ιστοριογραφία αγνοεί συνήθως τον κόσμο της φύσης. Στον Κρητικό ο μυθιστοριογράφος αποκαθιστά τον ρόλο της φύσης σε όσες ανθρώπινες πράξεις χαρακτηρίζονται ιστορικές». Για να θυμηθούμε και μια άλλη πλευρά του Πήτερ Μάκριτζ. Του λάτρη της ελληνικής φύσης, του πεζοπόρου που έχει διανύσει χιλιόμετρα ελληνικής γης, πεδινής και ορεινής, που έχει γνωρίσει και συνομιλήσει με πολλούς Έλληνες, και όχι μόνο λογοτέχνες, που έχει ζήσει με τον νου, με το σώμα και με τις αισθήσεις αυτό που είναι η ελληνικότητα. [1] «Είμαι εξοργισμένος με τον τρόπο που η Ε.Ε. μεταχειρίζεται οικονομικά την Ελλάδα», συνέντευξη στην Εφημερίδα των Συντακτών, 15.5.2017.

Η πολιτική της συνέπειας στο έργο του Πήτερ Μάκριτζ

Σύνδεση