Ο Αντώνης Σαμαράκης και ο κινηματογράφος

Ο Αντώνης Σαμαράκης είναι ένας από τους πιο γνωστούς έλληνες συγγραφείς στο εξωτερικό.[1] Κοινό στοιχείο των ελλήνων πεζογράφων με διεθνή σταδιοδρομία (Καζαντζάκης, Βασιλικός, Σαμαράκης) είναι η μεταφορά έργων τους στον κινηματογράφο και μάλιστα σε ξένες παραγωγές. Όμως, σε αντίθεση με τον Καζαντζάκη και τον Βασιλικό, η φήμη του Σαμαράκη δεν οφείλεται στη μυθική απεικόνιση της «τουριστικής» Ελλάδας ως εξωτικής μεσογειακής ετεροτοπίας, όπως συμβαίνει στο Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά και κυρίως στην κινηματογραφική εκδοχή του Κακογιάννη (1964), αλλά ούτε και στη non-fiction αναπαράσταση της ελληνικής πολιτικής δυστοπίας του ’60, όπως εκτυλίσσεται στο λογοτεχνικό Ζ και στην ταινία του Γαβρά (1969). Η διεθνής πρόσληψη του Σαμαράκη, με βασικό άξονα Το Λάθος, αν και συνδέεται με το ενδιαφέρον για τη δικτατορική και μεταπολιτευτική Ελλάδα, βασίζεται στον ανθρωπιστικό και αντιολοκληρωτικό πυρήνα του έργου του. 1. Η κινηματογραφική γραφή του Σαμαράκη Το έργο του Σαμαράκη προσέλκυσε αμέσως το ενδιαφέρον των κινηματογραφιστών.[2] Η ενσωμάτωση στοιχείων από τη γλώσσα του κινηματογράφου στην αφηγηματική τεχνική του και ο διακαλλιτεχνικός διάλογος που ανοίγει με την «έβδομη τέχνη» είναι αναγνωρίσιμα στοιχεία που έχει επισημάνει η κριτική.[3] Οι δύο πιο γνωστές και φιλόδοξες κινηματογραφικές διασκευές έργων του Σαμαράκη υπήρξαν Το Ποτάμι του Νίκου Κούνδουρου (1960) και Το Λάθος (La Faille) του Πέτερ Φλάισμαν (1975). Η απόσταση που χωρίζει τα δύο έργα, χρονική και αισθητική, αντανακλά τη διανοητική πορεία και τη συγγραφική εξέλιξη του Σαμαράκη∙ ενός συγγραφέα που εκκινεί από το κλίμα του ιταλικού νεορεαλισμού της δεκαετίας του ’50 και καταλήγει στον φιλελεύθερο αντιολοκληρωτισμό της δεκαετίας του ’70. Το έργο του Σαμαράκη έχει πλούσιο διακειμενικό υπόβαθρο. Ο υπαρξισμός και ο Καμύ, το παράλογο και ο Κάφκα, ο χριστιανικός κοινωνισμός (Βρεττάκος), οι ελάσσονες ρεαλιστές του μεσοπολέμου (Βουτυράς, Νικολαΐδης), η πολιτική δυστοπία (Όργουελ, Καίσλερ, Χάξλεϊ), η αστυνομική λογοτεχνία (Σιμενόν, Γκρην, Λε Καρέ), οι ρώσοι κλασικοί συγγραφείς (Τσέχοφ, Ντοστογιέφσκι) είναι επιρροές που ανιχνεύονται στη γραφή του. Αυτές, όμως, οι γνωστές διακειμενικές συνδέσεις πρέπει να συμπληρωθούν με τις διακαλλιτεχνικές σχέσεις που αναπτύσσει το έργο του με την κατεξοχήν τέχνη του 20ού αιώνα, τον κινηματογράφο, και ιδιαίτερα με το ρεύμα του ιταλικού νεορεαλισμού. Ο Σαμαράκης συχνά στις συνεντεύξεις του αναφερόταν στη γοητεία που άσκησαν πάνω του ταινίες όπως η ποιητικά αλληγορική Το Θαύμα στο Μιλάνο του Ντε Σίκα (1951).[4] Σε αυτήν, ο κεντρικός ήρωας, ο Τοτό, με αφοπλιστική αθωότητα και αλτρουισμό, μέσα στις φτωχογειτονιές και τις παράγκες του Μιλάνου, απεικονίζει τον αξιοπρεπή αγώνα και τα αισιόδοξα όνειρα του μεταπολεμικού ανθρώπου. Ο Σαμαράκης ομολογεί αυτή τη σχέση μαθητείας: «Νομίζω ότι ωφελήθηκα πολύ από τον κινηματογράφο. Ιδιαίτερα από τον ιταλικό νεορεαλισμό και τα φιλμ του Ροσελίνι. Αυτός ο νεορεαλισμός είναι στη βάση της τεχνικής μου. Προτιμώ το γυμνό και το άμεσο, το “ντιρέκτ” της εικόνας, την καθημερινότητα στο συναίσθημα, τον πλούτο μιας χαρακτηριστικής λεπτομέρειας και την απλότητα της λαϊκής αφήγησης».[5] Οι οφειλές του Σαμαράκη στον ιταλικό νεορεαλισμό γίνονται ιδιαίτερα αισθητές στις δύο πρώτες συλλογές διηγημάτων του (Ζητείται Ελπίς, 1954, Αρνούμαι, 1961) και αφορούν τόσο τα θεματικά μοτίβα όσο και το στακάτο ύφος και την αφηγηματική οικονομία. Ο νεορεαλισμός, εστιάζοντας στην καθημερινότητα των απλών ανθρώπων στις κατεστραμμένες μετά τον πόλεμο ιταλικές πόλεις επιδίωξε την ανανέωση των εκφραστικών μέσων του ρεαλισμού και ταυτόχρονα την έκφραση κοινωνικού προβληματισμού. Με το τραύμα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου νωπό, οι ιταλοί νεορεαλιστές σκηνοθέτες, απορρίπτοντας την εξιδανίκευση και τον εξωραϊσμό, προσπάθησαν να εγκαθιδρύσουν μια νέα φυσική και αδιαμεσολάβητη σχέση ανάμεσα στην τέχνη και την πραγματικότητα, δείχνοντας με ανεπιτήδευτα μέσα τη φτώχεια, την αδικία και τον αγώνα της επιβίωσης. Όπως στα νεορεαλιστικά φιλμ, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα το Γερμανία Έτος Μηδέν του Ροσελίνι (1947), έτσι και στα πρώτα διηγήματα του Σαμαράκη στο επίκεντρο της αφηγηματικής δράσης βρίσκεται συχνά ένα παιδί, που αναλαμβάνει ρόλο-κλειδί, ως ο πιο αξιόπιστος παρατηρητής της μεταπολεμικής κοινωνίας.[6] Στη συλλογή Ζητείται Ελπίς το βλέμμα των ηρώων συχνά περιπλανιέται σαν κάμερα στους δρόμους της μεταπολεμικής Αθήνας, σε σκηνές που παραπέμπουν άμεσα στις ιταλικές ταινίες. Στο «Ποδήλατο», ο δεκαπεντάχρονος ορφανός πιτσιρικάς που εργάζεται σε μηχανουργείο και αγοράζει με στερήσεις ένα ποδήλατο, αντικείμενο θαυμασμού για γείτονες και κορίτσια, θα σκοτωθεί ακαριαία στην κορύφωση του ενθουσιασμού και των ακροβασιών του από ένα διερχόμενο φορτηγό. Στο διήγημα αυτό η έμπνευση του θεματικού μοτίβου αντλείται προφανώς από την πιο αντιπροσωπευτική ταινία του ιταλικού νεορεαλισμού, τους Κλέφτες Ποδηλάτων του Ντε Σίκα (1948). Αν και η πραγμάτευση του μοτίβου είναι διαφορετική, η νεορεαλιστική απόδοση της φτωχογειτονιάς, η σκηνοθεσία του πλήθους στις αλάνες, η σκιά των συνεπειών του πολέμου και η σύνδεση του ποδηλάτου με συμβολισμούς και φαντασιακές προβολές, αλλά και με το τραγικό τέλος, είναι έκδηλη. Ήδη από το 1968, ο καθηγητής συγκριτικής γραμματολογίας και κινηματογραφικών σπουδών στο Πανεπιστήμιο του Ιλινόις Έντγουιν Τζέιελ (Edwin Jahiel) επισήμανε ότι τα έργα του Σαμαράκη μοιάζουν με έτοιμα σενάρια.[7] Η αφήγηση είναι συχνά «εικονοκεντρική» και ο συγγραφέας αφηγείται με ταχύτητα αλλεπάλληλες σκηνές, παίζοντας με την εικονική φαντασία του αναγνώστη και προκαλώντας του έντονες οπτικές εντυπώσεις. Ο Σαμαράκης έχει αφομοιώσει με ενδιαφέροντα τρόπο την κινηματογραφική τεχνική. Όπως υποστηρίζει ο Τζέιελ, «οι ιστορίες του ξετυλίγονται μέσα από οπτικές εικόνες και ο πεζός λόγος συλλαμβάνεται ως μια σειρά από λήψεις, πλάνα, επεισόδια, όπου με επιδεξιότητα ελέγχονται το μοντάζ και ο χρόνος ο υποκειμενικός και μη γραμμικός, σαν μια επιβεβαίωση του Κάφκα, που είπε ότι “οι χορδές στη λύρα των σύγχρονων ποιητών είναι ατέλειωτες κορδέλλες από σελυλόιντ”».[8] Έτσι στο έργο του Σαμαράκη διακρίνονται πολλά στοιχεία φιλμικής γραφής: αναδρομικές και προδρομικές αφηγήσεις, δημιουργία ατμόσφαιρας, αφηγηματική οικονομία και σεναριακή πυκνότητα, ελλειπτικότητα, γρήγοροι διάλογοι με μονολεκτικές ερωταποκρίσεις, μικροπερίοδος λόγος, προφορικότητα, ασθματική αφήγηση, ταχύτατες εναλλαγές οπτικής γωνίας, παιχνίδι παγίδευσης του αναγνώστη, σασπένς, αστυνομική πλοκή, εκπλήξεις, ευρήματα και ανατροπές στην εξέλιξη του μύθου. 2. Το «Ποτάμι» από το χαρτί στην οθόνη Οι κινηματογραφικές όψεις της γραφής του Σαμαράκη σε συνδυασμό με την αισθητική καταβολή του στον ιταλικό νεορεαλισμό φαίνεται πως κινητοποίησαν το ενδιαφέρον του Κούνδουρου για το «Ποτάμι». Άλλωστε, οι δύο πρώτες ταινίες του, η Μαγική Πόλις (1954) και Ο Δράκος (1956), είναι από τις πρώτες απόπειρες εισαγωγής του νεορεαλισμού στον ελληνικό κινηματογράφο.[9] Η ταινία Το Ποτάμι ή Η εδώ μεριά του ποταμού (1960), σε σκηνοθεσία Κούνδουρου και σενάριο που συνυπογράφει ο Ιάκωβος Καμπανέλλης, βασίζεται εν μέρει στο «Ποτάμι» του Σαμαράκη.[10] Για την ακρίβεια, η πρώτη από τις τέσσερις ιστορίες της σπονδυλωτής ταινίας είναι εμπνευσμένη από το αντιπολεμικό διήγημα του Σαμαράκη, ενώ, όπως θα δούμε παρακάτω, και οι άλλες τρεις ιστορίες μπορούν έμμεσα να συνδεθούν με διηγήματα από το Ζητείται Ελπίς. Ο σκηνοθέτης με την ταινία αυτή εγκαταλείπει το αστικό-νεορεαλιστικό σκηνικό των πρώτων έργων του, καθώς τα γυρίσματα πραγματοποιούνται στο μακεδονικό τοπίο του ποταμού Στρυμόνα. Η ταινία παρουσιάστηκε στο 1ο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης (1960) σε δύο εκδοχές με διαφορετικά μοντάζ και βραβεύτηκε για τη σκηνοθεσία και τη μουσική της (Μ. Χατζιδάκις).[11] Ωστόσο, δεν προβλήθηκε στις αίθουσες ποτέ, λόγω της διαφωνίας του σκηνοθέτη με την αμερικανική εταιρεία παραγωγής σχετικά με το μοντάζ του Ντίνου Κατσουρίδη, το οποίο επιθυμούσε ο Κούνδουρος και που δεν ήταν παρατακτικό, αλλά περιέπλεκε νοηματικά την ταινία με την παράλληλη εξέλιξη των τεσσάρων ιστοριών.[12] Έτσι η ταινία που αποτέλεσε την πρώτη μεταφορά έργου της σύγχρονης ελληνικής λογοτεχνίας στη μεγάλη οθόνη παρέμεινε άγνωστη στο ευρύ κοινό. Η σχέση της ταινίας του Κούνδουρου με το έργο του Σαμαράκη δεν περιορίζεται, όπως πιστεύεται, στη γνωστή ιστορία του φαντάρου που σε μια ανάπαυλα των μαχών, κάπου στα σύνορα, διστάζει να πυροβολήσει τον αντίπαλό του στην άλλη όχθη του ποταμού και τελικά σκοτώνεται από εκείνον. Μια προσεκτικότερη εξέταση θα έδειχνε ότι το περιεχόμενο και των άλλων τριών ιστοριών της ταινίας, με πυρήνα την απελπισμένη απόπειρα απόδρασης των ηρώων από ένα ασφυκτικό περιβάλλον και τη συμβολοποίηση των φραγμών (βάλτος, συρματόπλεγμα, ναρκοπέδιο), αρδεύεται από το Ζητείται Ελπίς. Ο κόσμος της παιδικής αθωότητας και της ερωτικής αφύπνισης στην ιστορία των δύο μικρών παιδιών της ταινίας αντιστοιχεί στο διήγημα «Ο ξανθός ιππότης». Εκεί, ο βαριεστημένος μεσήλικας επιχειρεί μάταια να επιστρέψει στην παιδική του ηλικία, με αφορμή την τυχαία ανακάλυψη ενός παιδικού περιοδικού ξεχασμένου σε ένα αστικό λεωφορείο. Επίσης, η θρησκευτική υποκρισία και η κριτική στα ηθικοπλαστικά κηρύγματα που σχολιάζεται στην ταινία με την ιστορία της κλοπής του χρυσού σταυρού από τρεις ληστές που προσπαθούν να διαφύγουν, παραπέμπει στο διήγημα «Η σαρξ». Το διήγημα αποτελεί στιγμιότυπο της ζωής ενός ιερέα, ο οποίος, ενώ μάχεται με πύρινους λόγους για την ηθική αναμόρφωση της συνοικίας του, έρχεται αντιμέτωπος με την πραγματική «αρρώστια» της πείνας και της φτώχειας ενός μελλοθάνατου που ζητά να τον μεταλάβει. Τέλος, στα διηγήματα «Ο τοίχος» και «Σ’ ένα συνοριακό σταθμό» κεντρικά είναι τα θεματικά μοτίβα της υπαρξιακής αγωνίας, των απωθημένων ονείρων και της ψυχολογικής καταπίεσης που υφίστανται οι μεταπολεμικοί νέοι, θέματα που απασχολούν την ταινία στην ιστορία του ερωτευμένου και κυνηγημένου ζευγαριού που κατορθώνει να δραπετεύσει περνώντας μέσα από το ναρκοπέδιο. Και οι τέσσερις ιστορίες της ταινίας, όπως και το Ζητείται Ελπίς, στηλιτεύουν την κοινωνική καταπίεση, τη μιζέρια, τη μικροαστική ηθική και τον κοινωνικό συντηρητισμό της μεταπολεμικής Ελλάδας. Με την αφηγηματική τους λιτότητα τα διηγήματα λειτουργούν ως εξαιρετική βάση σεναριακής έμπνευσης και δεν εγκλωβίζουν τις επιλογές του σκηνοθέτη, ώστε τελικά να διασώζεται θαυμάσια στην ταινία το πνεύμα του βιβλίου. 3. Το Λάθος, η διεθνής αναγνώριση και η περιπέτεια μιας ταινίας Η κινηματογραφική τεχνική του Σαμαράκη εμφανίζεται πιο σύνθετη και πιο προωθημένη στο μυθιστόρημα Το Λάθος (1965). Οι αποστάσεις του πια από τον νεορεαλισμό είναι μεγάλες και το βιβλίο συνδέεται με τις ηθικές αγωνίες της δεκαετίας του ’60. Η αστυνομική δομή και η ατμόσφαιρα θρίλερ με το έντονο σασπένς που προκαλεί η πλοκή οδήγησε την κριτική να το χαρακτηρίσει ως «ένα western δίχως άλογο» και «θρίλερ on the road», με επεισόδια που παραπέμπουν στον Φελίνι, τον Ουέλς και τον Χίτσκοκ.[13] Το Λάθος και οι μεγάλες προσδοκίες που δημιούργησε η ενδεχόμενη κινηματογραφική μεταφορά του αποτέλεσαν το διαβατήριο του Σαμαράκη για τη διεθνή αναγνώριση. Η υπόθεση του βιβλίου εκτυλίσσεται σε μια απροσδιόριστη χώρα που δεν κατονομάζεται και σε μια επίσης αδιευκρίνιστη εποχή, ενώ και οι ήρωες είναι ανώνυμοι, στοιχεία που ενισχύουν τον αλληγορικό χαρακτήρα. Το μυθιστόρημα, περιγράφοντας την περιπέτεια ενός πολίτη που συλλαμβάνεται για συνωμοτική δράση, θεματοποιεί τον μηχανισμό της ολοκληρωτικής καταπίεσης των απολυταρχικών καθεστώτων. Συγχαρητήρια επιστολή της Βρετανίδας συγγραφέως αστυνομικής λογοτεχνίας Αγκάθα Κρίστι, για το βιβλίο του Το λάθος, που πρόσφατα τότε είχε μεταφραστεί στα αγγλικά, Σεπτέμβριος 1969. Βιβλιοθήκη της Βουλής των Ελλήνων, Αρχείο Αντώνη Σαμαράκη. Η σταδιοδρομία του Λάθους στο εξωτερικό ξεκινά από τη Δανία (1968), όπου τα έργα του Σαμαράκη, σε μεταφράσεις του Όλε Βαλ Όλσεν (Ole Wahl Olsen), σημείωσαν σημαντική επιτυχία. Το 1969 Το Λάθος μεταφράζεται στα αγγλικά[14] και τον επόμενο χρόνο στα γαλλικά.[15] Όπως προκύπτει από τα τεκμήρια του Αρχείου Σαμαράκη που απόκεινται στη Βιβλιοθήκη της Βουλής, η αναγνωστική απήχηση και η εκδοτική πορεία του βιβλίου στη Γαλλία υπήρξε ξέφρενη. Η πρώτη έκδοση εξαντλήθηκε αμέσως, ενώ τον Δεκέμβριο 1970 Το Λάθος θα αποσπάσει το Μεγάλο Βραβείο Αστυνομικής Λογοτεχνίας στη Γαλλία, γεγονός που αφενός εκτόξευσε την κυκλοφορία και τη δυναμική του, αφετέρου προσανατόλισε τον ορίζοντα πρόσληψής του στο αστυνομικό-ψυχολογικό είδος. Ο Σαμαράκης δεν παρευρέθηκε στην απονομή του Βραβείου, καθώς το καθεστώς των συνταγματαρχών αρνήθηκε να του χορηγήσει διαβατήριο. Σε μεταγενέστερο γράμμα του στον Πικολί, πρωταγωνιστή της ταινίας του Φλάισμαν, γίνεται αναφορά σε 300 περίπου κριτικές παρουσιάσεις του βιβλίου στον γαλλικό τύπο, οι περισσότερες ενθουσιώδεις.[16] Και πράγματι, αμέσως μετά τη βράβευση εκδηλώνεται εντονότατο διεθνές ενδιαφέρον για την αγορά των δικαιωμάτων, με σκοπό την κινηματογραφική ή τηλεοπτική μεταφορά, αρχής γενομένης από τη γιαπωνέζικη τηλεοπτική παραγωγή (1971).[17] Η συγκυρία για το έργο του Σαμαράκη, που τοποθετεί στο επίκεντρο τη θέση του ατόμου μέσα στο ολοκληρωτικό σύστημα, είναι πολύ ευνοϊκή, αφού λόγω δικτατορίας εκδηλώνεται με πολλούς τρόπους η γαλλική συμπάθεια προς την Ελλάδα. Το 1969 προβλήθηκε στη Γαλλία με τεράστια επιτυχία το Ζ του Βασιλικού σε σκηνοθεσία Γαβρά και μουσική Θεοδωράκη, ταινία - σημείο αναφοράς για τα διεθνή ριζοσπαστικά κινήματα της εποχής. Ενδεικτικό του ενδιαφέροντος για την Ελλάδα είναι το γεγονός ότι το 1972 και οι Ακυβέρνητες Πολιτείες του Τσίρκα παίρνουν το βραβείο των Κριτικών και των Εκδοτών για το καλύτερο ξένο μυθιστόρημα της χρονιάς στη Γαλλία. Σ’ αυτή την περίοδο εκδηλώνεται και η πρόθεση του ισπανού σκηνοθέτη Λουίς Μπουνιουέλ να μεταφέρει Το Λάθος στον κινηματογράφο. Η δήλωσή του, που αναγράφεται συχνά στα οπισθόφυλλα ελληνικών και ξένων εκδόσεων του Λάθους είναι ενθουσιώδης: «Αφάνταστα μου άρεσε Το Λάθος. Η δομή του είναι συγχρόνως και μυθιστορηματική και κινηματογραφική, αληθινά εξαιρετικά ενδιαφέρουσα. Το Λάθος είναι ιδεώδες για τον κινηματογράφο».[18] Τι συνέβη όμως και δεν γύρισε τελικά την ταινία ο Μπουνιουέλ; Δύο εκδοχές που δεν αποκλείουν η μία την άλλη είναι πιθανές. Η πρώτη, την οποία αναφέρει ο ίδιος ο Σαμαράκης,[19] είναι ότι το γράμμα του Μπουνιουέλ από το Mexico City έφτασε με αρκετή καθυστέρηση, όταν πια είχε δοθεί προφορικά η συγκατάθεση στον Φλάισμαν. Σύμφωνα με τη δεύτερη εκδοχή, που καταγράφεται σε συνέντευξη του Φλάισμαν,[20] αρχικά είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον για τη μεταφορά του Λάθους στην οθόνη ο Μπουνιουέλ, αναθέτοντας μάλιστα στον σεναριογράφο του Ζαν-Κλωντ Καριέρ να γράψει το σενάριο. Στη συνέχεια όμως ενδιαφέρον έδειξε και ο ιταλός σκηνοθέτης Φρανσέσκο Ρόσι, αλλά η παραγωγός Βέρα Μπελμόν που είχε αγοράσει τα δικαιώματα του βιβλίου αποφάσισε να αναθέσει την ταινία στον ανερχόμενο σκηνοθέτη του «νέου γερμανικού κινηματογράφου» Φλάισμαν, που δούλεψε πάνω στο σενάριο του Καριέρ και τις προσθήκες του σπουδαίου γερμανού συγγραφέα Μάρτιν Βάλζερ. Το πλούσιο τεκμηριωτικό υλικό στο Αρχείο Σαμαράκη μας επιτρέπει την ανασύσταση της περιπέτειας της ταινίας. Τον Νοέμβριο του 1971 υπογράφονται τα συμβόλαια και τον Μάρτιο του 1972 οι εταιρείες παραγωγής (Stephan Films, Belstar Films κ.ά.) ανακοινώνουν επίσημα ότι Το Λάθος θα γυριστεί σε ταινία. Η είδηση της μεταφοράς σε μεγάλη ιταλογαλλογερμανική παραγωγή εκτοξεύει κυκλοφοριακά το μυθιστόρημα και δημιουργεί προσδοκίες για ένα δεύτερο Ζ. Τα γυρίσματα όμως καθυστερούν λόγω γραφειοκρατικών εμπλοκών. Την 1η Σεπτεμβρίου 1972 ο Φλάισμαν με την παραγωγό έρχονται στην Αθήνα για συνέντευξη τύπου.[21] Γνωρίζοντας ότι είναι δύσκολο να προβληθεί η ταινία στην Ελλάδα, υποβάλλουν «καμουφλαρισμένο» σενάριο και ζητούν από την αρμόδια επιτροπή του Υπουργείου Προεδρίας να επιτραπούν γυρίσματα στη χώρα.[22] Όπως φαίνεται από δημοσιεύματα της εποχής το κάστινγκ της ταινίας δεν έχει ακόμη οριστικοποιηθεί. Εκτός του Πικολί, στον τύπο της εποχής αναφέρονται ως πιθανοί πρωταγωνιστές σταρ του ευρωπαϊκού κινηματογράφου όπως οι Ζυλιέτ Γκρεκό, Υβ Μοντάν, Μαρσέλο Μαστρογιάννι, Τζιαν Μαρία Βολοντέ και Μισέλ Μπουκέ. Τελικά, τους κεντρικούς ρόλους, δίπλα στον Πικολί, ανέλαβαν ο Ούγκο Τονιάτσι και ο Μάριο Άντορφ, ενώ από ελληνικής πλευράς συμμετείχαν οι Θ. Καρακατσάνης, Β. Καζάν και Δ. Σταρένιος. Εν τω μεταξύ, οι διεθνείς πωλήσεις του βιβλίου συνεχίζονται με φρενήρη ρυθμό λόγω της επικείμενης ταινίας. Τον Μάρτιο του 1973 Το Λάθος εντάσσεται στη σειρά των εκδόσεων Le Livre de Poche και ο Σαμαράκης γίνεται ο δεύτερος μετά τον Καζαντζάκη έλληνας συγγραφέας που περιλαμβάνεται στην εν λόγω σημαντική σειρά. Όταν πια επρόκειτο να προβληθεί η ταινία, τον Μάιο του 1975, Το Λάθος έχει ήδη μεταφραστεί σε 25 γλώσσες, ρεκόρ για τα ελληνικά δεδομένα, ενώ στα ελληνικά μετρούσε 14 εκδόσεις και 80.000 αντίτυπα.[23] Με τόσο υψηλές προσδοκίες και με ικανότατους συντελεστές (στη μουσική ο Μορικόνε, στη σκηνογραφία ο Δ. Φωτόπουλος) είναι πραγματικά απορίας άξιο πώς προέκυψε το μάλλον απογοητευτικό τελικό αποτέλεσμα. Η πρεμιέρα της ταινίας, στην οποία θα κάνει ένα μικρό πέρασμα και ο Σαμαράκης, θα γίνει στο Φεστιβάλ Καννών τον Μάιο του 1975 και στα τέλη Ιουνίου θα προβληθεί στη Γαλλία, όπου οι κριτικές θα είναι χλιαρές.[24] Στην Ελλάδα η ταινία θα παιχτεί τον Ιανουάριο του 1976, θα κόψει μόλις 21.000 εισιτήρια και θα εισπράξει αρνητικές κριτικές.[25] 4. Ένας αντιολοκληρωτικός συγγραφέας Ο Αντώνης Σαμαράκης διένυσε μια ενδιαφέρουσα διαδρομή από τον αντιπολεμικό νεορεαλιστικό κοινωνισμό της δεκαετίας του ’50 στον φιλελεύθερο αντιολοκληρωτισμό της δεκαετίας του ’70. Από το Ζητείται Ελπίς μέχρι Το Λάθος κι από τον Κούνδουρο ως τον Φλάισμαν, το έργο του κινήθηκε εν μέσω πολιτικών διαψεύσεων και αναθεωρήσεων στο διανοητικό πεδίο του μεταπολεμικού κόσμου. Ο συγγραφέας δεν τήρησε στάση ουδετερότητας απέναντι στα δύο πολιτικά άκρα, αλλά πήρε θέση ανάμεσα στα διασταυρούμενα πυρά της εποχής. Ειδικά με Το Λάθος έγινε στην Ελλάδα ο συγγραφέας του αντιολοκληρωτισμού, προτού αυτός διαμορφωθεί σε διακριτό και επιδραστικό ιδεολογικό ρεύμα στη Γαλλία της δεκαετίας του ’70, με τη συμβολή του Αρόν, των «Νέων Φιλοσόφων» και της «Δεύτερης Αριστεράς» του Ροκάρ. Δεν πρέπει λοιπόν διόλου να μας εκπλήσσει η διεθνής δημοφιλία του. Ας μην ξεχνάμε άλλωστε ότι η λογοτεχνία είχε σημαντικό ρόλο στην ιδεολογική συγκρότηση του αντιολοκληρωτικού ρεύματος στην Ευρώπη. Τα έργα ενός αγαπημένου συγγραφέα του Σαμαράκη, του νομπελίστα (1970) Αλεξάντρ Σολζενίτσιν, Μια ημέρα του Ιβάν Ντενίσοβιτς (1962) και βέβαια το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ, χρονικό του τρόμου στα σταλινικά στρατόπεδα καταναγκαστικής εργασίας, αποτέλεσαν μετά τον Δεκέμβριο του 1973, οπότε κυκλοφόρησε το Αρχιπέλαγος στη Γαλλία,[26] σημαίες της αντιολοκληρωτικής ευρωπαϊκής διανόησης. Σε συνέντευξή του σε βελγικό περιοδικό το 1974, ο Σαμαράκης εκφράζει βαθιά εκτίμηση για τον Σολζενίτσιν που «μας θυμίζει ότι ένας συγγραφέας δεν έχει δικαίωμα να παρακολουθεί σαν απλός θεατής το δράμα του οποίου είναι μάρτυς».[27] Αξίζει, επομένως, να διαβάσουμε τον Σαμαράκη σήμερα όχι πια ως συγγραφέα του «αφηρημένου ανθρωπισμού» και της «εμπρόθετης πεζογραφίας»,[28] αλλά ως έναν συγγραφέα του εμπράγματου ανθρωπισμού και της αντιολοκληρωτικής παράδοσης, των πιο ζωντανών δηλαδή ιδεών που διασώθηκαν στο καμίνι του 20ού αιώνα. Η πίστη στον άνθρωπο ως αντίδοτο στον παραλογισμό της σύγχρονης ζωής βρίσκεται στον πυρήνα της συγγραφικής του παρουσίας. Άλλωστε, όπως ο ίδιος έχει πει, αναφερόμενος στο μήνυμα του Λάθους: «Ο ανθρώπινος παράγων, που τα ολοκληρωτικά συστήματα τον περιφρονούν και στόχο τους έχουν να τον εξοντώσουν, είναι πάντα παρών και τελικά βγαίνει νικητής. Γιατί η ίδια η ζωή με έμαθε ότι κανένας μηχανισμός –ιδεολογικός, θρησκευτικός, πολιτικός, οικονομικός, τεχνοκρατικός, στρατοκρατικός–, κανένας μηχανισμός δε θα κατορθώσει ποτέ να διαστρέψει τον άνθρωπο, που από τη φύση του είναι ελεύθερη προσωπικότητα, σε θλιβερό τηλεκατευθυνόμενο ρομπότ, δε θα κατορθώσει ποτέ να σβήσει στις καρδιές την αγιασμένη φωτιά της ανθρωπιάς και της αλληλεγγύης».[29] [1] Μέχρι το 2017 το έργο του είχε εκδοθεί σε 33 γλώσσες με 114 εκδόσεις. Οι πληροφορίες αντλούνται από το πτερύγιο του βιβλίου Α. Σαμαράκης, 1919 -. Αυτοβιογραφία, Ψυχογιός, Αθήνα 2017. [2] Είναι πολύ μεγάλος ο αριθμός των μικρού ή μεγάλου μήκους ταινιών στην Ελλάδα και στο εξωτερικό που βασίστηκαν στο «Ποτάμι» και το Λάθος αλλά και σε διηγήματα όπως «Ο ήλιος έκαιγε πολύ», «Ο τοίχος», «Σ’ ένα συνοριακό σταθμό», «Μια κάποια περίπτωση» κ.ά. Είναι χαρακτηριστικό ότι μέχρι και ο Κάρολος Κουν είχε εκδηλώσει ενδιαφέρον να μεταφέρει στον κινηματογράφο το Αρνούμαι του Σαμαράκη, αν και τελικά δεν το υλοποίησε. Βλ. Μ. Κουμανταρέας, «Ο Κάρολος Κουν αποφασισμένος να γυρίσει ελληνική ταινία. Τι εδήλωσε ο κ. Αντ. Σαμαράκης του οποίου τα διηγήματα θα κινηματογραφηθούν», εφ. Ταχυδρόμος (Αλεξάνδρειας), 10.12.1961. Στο άρθρο αυτό ο Κουμανταρέας παρατηρεί εύστοχα ότι «το Σήμα κινδύνου θυμίζει τον Δράκο [του Κούνδουρου] και ακόμα πως το εξώφυλλο του Αρνούμαι [ο σκοτεινός άνδρας με τη μαύρη καμπαρντίνα] συνθέτει κινηματογραφική ατμόσφαιρα». [3] Βλ. Α. Ζήρας, «Από το αυτονόητο στο απροσδόκητο. Μεταστροφές, μεταβάσεις και ρήξεις στο έργο του Σαμαράκη», στο Θ. Νιάρχος (επιμ.), Μαρτυρίες για τον Αντώνη Σαμαράκη, Καστανιώτης, Αθήνα 2000, ιδίως σ. 89-91. [4] Για τον Σαμαράκη «Το θαύμα στο Μιλάνο του Ντε Σίκα είναι “μέγιστο μάθημα” που λέει κι ο Σικελιανός». Βλ. «Συνομιλία με τον Αντώνη Σαμαράκη», Ελί-τροχος 1 (Ιαν. - Μάρτ. 1994), 47. [5] «Η λογοτεχνία πρέπει να είναι όπλο του λαού», συνέντευξη του Σαμαράκη στον Ν. Μακρίδη, Ελευθεροτυπία, 11.6.1977. Την οφειλή του στον κινηματογράφο επισημαίνει και στη συνέντευξη στον Ελί-τροχο, ό.π.: «Είχα εντυπωσιαστεί πολύ από τον κινηματογράφο, και το ξεκίνημά μου, σ’ αυτή την ταπεινή προσπάθεια της λογοτεχνίας που κάνω, είναι εμπνευσμένο από τον κινηματογράφο». [6] Πβ. και την ταινία Τα παιδιά μας βλέπουν του Ντε Σίκα (1943). [7] Βλ. E. Jahiel, «Antonis Samarakis: Fiction as Scenario», Books Abroad 42 (4) (Φθιν. 1968), 531-534. Νωρίτερα, ο Μερακλής είχε επισημάνει ότι το Λάθος δίνει την εντύπωση πως «είναι γραμμένο σύμφωνα με τις απαιτήσεις ενός κινηματογραφικού σεναρίου». Βλ. Μ. Μερακλής, «Άτομα και καθεστώτα», Εποχές 47 (Μάρτ. 1967), 267. [8] E. Jahiel, «Ο κινηματογραφικός κόσμος του Αντώνη Σαμαράκη», Η Λέξη 109 (Μάιος-Ιούν. 1992), 324. Βλ. επίσης την εκτενέστερη εκδοχή του άρθρου: «The cinematic world of Antonis Samarakis», The Charioteer 13 (1971), 12-23. [9] Βλ. V. Karalis, A History of Greek Cinema, Continuum, Νέα Υόρκη 2012, σ. 67, 72-75. [10] Παρότι σχεδόν όλες οι πηγές αναφέρουν ως σεναριογράφο και τον Σαμαράκη, φαίνεται πως ο συγγραφέας δεν είχε άμεση ανάμιξη. Όπως αναφέρει ο Κούνδουρος, αποσαφηνίζοντας τους ρόλους των συνεργατών στην ταινία, «το σενάριό της είναι γραμμένο από τον Ιάκωβο Καμπανέλλη κι εμένα, και βασίζεται σε τέσσερα θέματα των Αντώνη Σαμαράκη, Νότη Περγιάλη, Ιακ. Καμπανέλλη και σ’ ένα δικό μου. Είναι τέσσερα επεισόδια (με τους εξής τίτλους αντίστοιχα στους συγγραφείς: «Ο φαντάρος», «Τα παιδιά», «Η απαγωγή», «Ο σταυρός»), που γίνονται την ίδια μέρα στις όχθες ενός παραμεθόριου ποταμού». Βλ. Ν. Κοντός, «Νίκος Κούνδουρος» [συνέντευξη], Ελληνικό Θέατρο 24 (Μάρτ. 1959), 6. Η μοναδική, απ’ ό,τι φαίνεται, σεναριακή ενασχόληση του Σαμαράκη ήταν σε συνεργασία με τον Π. Κοντέλλη στην ταινία «Η επιστροφή» (1965), σε σκηνοθεσία Ερρ. Ανδρέου, που αποτελεί διασκευή της Γέφυρας της Αμαρτίας (Waterloo Bridge) του Μέρβιν Λιρόι (1940). [11] Τα μέλη της κριτικής επιτροπής Κ. Παξινού και Στρ. Μυριβήλης, με αφορμή τις βραβεύσεις, επισήμαναν την ανάγκη να μεταφερθούν στον κινηματογράφο κι άλλα έργα της νεοελληνικής λογοτεχνίας. Βλ. Α. Μαμάκης, «Και του χρόνου!... Καλύτερα! Το Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης μπορεί να ενισχύσει τον ελληνικό κινηματογράφο», Εικόνες 260 (14.10.1960), 60-63. [12] Βλ. Γ. Σολδάτος, Ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου. 1ος τόμος 1900-1967, Αιγόκερως, Αθήνα 2002, σ. 264-265. Για την περιπέτεια της ταινίας βλ. επίσης «Η τελευταία περιπέτεια του Νίκου Κούνδουρου», στο Γ. Σολδάτος, Ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου. 4ος τόμος. Ντοκουμέντα 1900-1970, Αιγόκερως, Αθήνα 2004, σ. 333-334, όπου αναδημοσιεύεται σχετικό άρθρο του περ. Κινηματογράφος-Θέατρο (1959). [13] Jahiel, «Ο κινηματογραφικός κόσμος…», ό.π., σ. 325. [14] A. Samarakis, The Flaw, μτφρ. Peter Mansfield and Richard Burns, Hutchinson, Λονδίνο 1969. [15] A. Samarakis, La Faille, μτφρ. Sophie Le Bret, Stock, Παρίσι 1970. [16] Γράμμα στον Μισέλ Πικολί (4.1.1975), Αρχείο Σαμαράκη, Βιβλιοθήκη της Βουλής. Ευχαριστώ από τη θέση αυτή τη Μαρία Βλασσοπούλου, προϊσταμένη του Μπενάκειου Τμήματος της Βιβλιοθήκης της Βουλής, για τη διευκόλυνση της πρόσβασης στο Αρχείο Σαμαράκη, το οποίο είναι υπό ταξινόμηση. [17] Κινηματογραφικές ή τηλεοπτικές ταινίες βασισμένες στο Λάθος έχουν γυριστεί επίσης στην Ελβετία, τη Γαλλία, το Ιράν, την Ουγγαρία, την Τσεχοσλοβακία, την Πολωνία και την Βουλγαρία. Βλ. Θ. Νιάρχος - Σ. Παπαθανασίου (επιμ.), Αντώνης Σαμαράκης. Μια διαδρομή στον 20ό αιώνα, Υπουργείο Πολιτισμού και Αθλητισμού, Αθήνα 2020, σ. 112. [18] Από το Αρχείο Μπουνιουέλ (https://lbunuel.blogspot.com/p/blog-page.html) και από την ανθολογημένη αλληλογραφία που κυκλοφόρησε πρόσφατα πληροφορούμαστε για την επικοινωνία του σκηνοθέτη με τον Σαμαράκη. Σώζονται δύο γράμματα του Σαμαράκη στα γαλλικά που συνοδεύουν την αποστολή του Λάθους και του Σήματος κινδύνου στον Μπουνιουέλ (30 Απρ. 1971 και 25 Ιουλ. 1971), αλλά δυστυχώς λανθάνει το γράμμα του σκηνοθέτη (Αύγ. 1971) με το οποίο ζητά πληροφορίες για τα συγγραφικά δικαιώματα. Βλ. J. Evans - B. Viejo, Luis Buñuel. A Life in Letters, Bloomsbury, Λονδίνο 2019. [19] «Βιογραφικό γραμμένο από τον Αντώνη Σαμαράκη», στο Κ. Παππάς, Αντώνης Σαμαράκης. Το έργο του, Σμίλη, Αθήνα 1988, σ. 61. [20] Βλ. Σ. Αλεξάνδρου (= Σούλα Αλεξανδροπούλου), «Γουέστερν αλλιώτικο το Λάθος στην οθόνη. Αποκλειστική συνέντευξη με τον Πέτερ Φλάισμαν που θα σκηνοθετήσει το μυθιστόρημα του Σαμαράκη», Επίκαιρα 214 (14.9.1972), 84-85. [21] Βλ. Κ. Πάρλας, «Το Λάθος στην οθόνη», Το Βήμα, 2.9.1972. Τα γυρίσματα της ταινίας συνέπεσαν τελικά με τη μεταπολίτευση του 1974 και πραγματοποιήθηκαν σε Αθήνα, Θεσσαλονίκη και Ναύπλιο. [22] Βλ. Ιωάννα Κωτσάκη, «Το Λάθος στις Κάννες και πρεμιέρα στο Παρίσι» [αχρονολόγητο απόκομμα, πιθανόν από την εφ. Αθηναϊκή (Μάιος 1975), που απόκειται στο Αρχείο Σαμαράκη]. [23] Στο ίδιο. [24] Στο Αρχείο Σαμαράκη βρίσκεται πληθώρα αποκομμάτων από γαλλικές εφημερίδες και περιοδικά με κριτικές για την ταινία. Πάντως, στην κινηματογραφική στήλη του Pariscope (16.7.1975) με τα αστεράκια βαθμολογίας, μόνο η αριστερή Humanité δίνει δύο, ενώ Figaro, Quotidien de Paris και 20 ans βαθμολογούν την ταινία με ένα αστέρι. [25] Βλ. Μ. Παπαδοπούλου, «Το... λάθος του Φλάισμαν», Τα Νέα 27.1.1976· Β. Ραφαηλίδης, «Το Λάθος, του Πέτερ Φλάισμαν», Το Βήμα 27.1.1976∙ [Ανώνυμος,] «Το Λάθος του Πήτερ Φλάισμαν», Η Αυγή, 28.1.1976. Οι κριτικές των Παπαδοπούλου και Ραφαηλίδη συμφωνούν ότι διασώζεται από το γενικό ναυάγιο ο Δήμος Σταρένιος στον ρόλο του προϊσταμένου της ανακριτικής υπηρεσίας. [26] Στα ελληνικά το Αρχιπέλαγος Γκουλάγκ μεταφράστηκε το 1974 από την Κ. Σίνου στη σειρά Βίπερ των εκδόσεων Πάπυρος. [27] J. Sorel, «Μια λιγότερο απάνθρωπη ανθρωπότητα», συνέντευξη του Σαμαράκη στο περ. Clés pour les Artes, Το Βήμα, 13.1.1974. O Σορέλ εντοπίζει την κοινή ιδέα ανάμεσα στο Λάθος και τον Πρώτο Κύκλο του Σολζενίτσιν ότι «ακόμα και ο πιο τελειοποιημένος μηχανισμός ολοκληρωτικής καταπίεσης μπορεί να κατανικηθεί από τα αισθήματα αγάπης ή φιλίας ενός ανθρώπινου πλάσματος για ένα άλλο». [28] Βλ. Δ. Ραυτόπουλος, «Αντώνη Σαμαράκη, Το Λάθος», Επιθεώρηση Τέχνης 137-138 (Μάης - Ιούν. 1966), 556-560 (= «Η φόρτιση του συμβόλου. Αντώνης Σαμαράκης, Το Λάθος και άλλα», στο Κρίσιμη Λογοτεχνία, Καστανιώτης, Αθήνα 1986, σ. 161-172). [29] Σαμαράκης, 1919 -, ό.π., σ. 97.

Ο Αντώνης Σαμαράκης και ο κινηματογράφος

Σύνδεση