Η ψευδαίσθηση της ταυτότητας

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Francis Fukuyama, Identity: The Demand for Dignity and the Politics of Resentment, Farrar, Straus and Giroux, σελ. 218 [Francis Fukuyama, Ταυτότητα: Η απαίτηση για αξιοπρέπεια και η πολιτική της μνησικακίας, μτφρ. Σταύρος Γαβαλάς, Ροπή, Θεσσαλονίκη 2020, σελ. 288] Kwame Anthony Appiah, The Lies That Bind: Rethinking Identity: Creed, Country, Class, Culture [Τα ψεύδη που δεσμεύουν: Επανεξετάζοντας την Ταυτότητα: Θρησκεία, έθνος, κοινωνική τάξη, κουλτούρα], Liveright, σελ. 256 1. Τριβαλισμός και φατριασμός εμφανίστηκαν μαζί με την κοινωνική ζωή του ανθρώπου. Ωστόσο, το πρόσφατο ξέσπασμα φονταμενταλισμών, αυτοχθονισμών, εθνικισμών και αυτονομιστικών τάσεων παγκοσμίως υποδηλώνει ότι βρίσκεται σε εξέλιξη κάτι νέο και δυσοίωνο, ένα είδος παγκόσμιας αντίδρασης κατά των θεωρούμενων αποτυχιών των φιλελεύθερων κοινωνιών. Ένα οικείο παράδειγμα, σε Αμερική και Ευρώπη, είναι ο πανικός ενόψει πραγματικής ή απειλούμενης εισροής πολιτισμικά ποικίλων μεταναστών. Το γεγονός ότι ο Πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών αποκομίζει πολιτικά οφέλη ενισχύοντας τέτοιες ανησυχίες είναι ένα ακόμη σημάδι των ταραγμένων εξαιτίας του ζητήματος της ταυτότητας καιρών μας. Ο Φράνσις Φουκουγιάμα στην Ταυτότητα και ο Άντονυ Άππια στα Ψεύδη που δεσμεύουν έχουν μια κοινή αξιοθαύμαστη φιλοδοξία: να αλλάξουν τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε το μετέχειν και το ανήκειν. Ελπίζουν ότι αυτό θα βοηθήσει να εξουδετερωθεί η θρησκευτική μισαλλοδοξία, η εθνική προκατάληψη και άλλες επιθετικές μορφές ομαδικής αυτεπίγνωσης, και θα επιτρέψει να συνυπάρχουν ειρηνικά και να εμπλουτίζουν τη ζωή ο ένας του άλλου άτομα με διαφορετικά χαρακτηριστικά και προϋποθέσεις. Ο Φουκουγιάμα ορθά απορρίπτει την κριτική ότι το πρώτο του βιβλίο, Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος (1992)[1], ήταν έκφραση φιλελεύθερης αλαζονείας. Η ζοφερή του επιμονή ότι ένα αίσθημα πνευματικής ματαιότητας είναι πολύ πιθανό να πλήξει τις ύστερες καπιταλιστικές κοινωνίες, όπου άθεοι καταναλωτές δεν έχουν κάποιο σοβαρό σκοπό στη ζωή τους, αποκλείει τέτοια αύρα αισιοδοξίας. Εκείνο όμως που, κατά παράδοξο τρόπο, υπαινισσόταν πράγματι ήταν ότι μετά την εντελώς απροσδόκητη κατάρρευση του κομμουνισμού δεν θα μας περίμεναν άλλες εκπλήξεις ως προς το ποια θα είναι «η βασική μορφή διακυβέρνησης για μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας, ως φιλοδοξία τουλάχιστον». Αυτό που τώρα βλέπει, αλλά δεν θα μπορούσε τότε να είχε προβλέψει, είναι ότι η πλημμυρίδα της φιλελεύθερης δημοκρατίας θα διαρκούσε μόλις δεκαπέντε χρόνια: «Από τα μέσα της δεκαετίας του 2000 η κεκτημένη ταχύτητα προς μιαν ολοένα πιο ανοιχτή και φιλελεύθερη παγκόσμια τάξη άρχισε να φθίνει, και έπειτα η τάση αντιστράφηκε». Σήμερα, ο Φουκουγιάμα έχει καταλήξει στο συμπέρασμα ότι οι πολιτικές ταυτότητας εξηγούν γιατί η φιλελεύθερη δημοκρατία έχει πάψει να εντυπωσιάζει μεγάλο μέρος της ανθρωπότητας ως η ιδανική μορφή πολιτικής και κοινωνικής οργάνωσης. Ομολογεί ευθύς εξαρχής ότι η Ταυτότητα δεν θα είχε γραφτεί εάν ο Τραμπ δεν είχε εκλεγεί Πρόεδρος αποκαλύπτοντας διά της εκλογής του τις διαστάσεις που «έλαβε ο Λευκός εθνικισμός ξεκινώντας ως περιθωριακό κίνημα και φθάνοντας στο σημείο να αποτελεί ρεύμα πολύ ευρύτερης αποδοχής στο πλαίσιο των αμερικανικών πολιτικών πραγμάτων». Στους υπερβολικούς φόβους «του σκληρού πυρήνα εκείνων που αντιτίθενται στη μετανάστευση», οι οποίοι απορρίπτουν κάθε πρόταση να προσφέρεται η δυνατότητα απόκτησης υπηκοότητας σε αλλοδαπούς χωρίς τα αναγκαία έγγραφα, ο Φουκουγιάμα βλέπει την έκφραση των ανησυχιών της Λευκής μεσαίας τάξης ότι θα κινδυνεύσει να χάσει τη θέση της στην παγκοσμιοποιημένη οικονομία. Αν θέλουμε να κατανοήσουμε τον Λευκό εθνικισμό, ισχυρίζεται, πρέπει να παραδεχτούμε ότι οι προσωπικές οικονομικές αναποδιές βιώνονται συχνά ως επώδυνη απώλεια κοινωνικής θέσης και ότι η ανεργία και τα μειούμενα εισοδήματα, συνδυαζόμενα με διάλυση οικογενειών και έκρηξη των θανάτων από υπερβολική δόση ναρκωτικών, κάνουν τους πολίτες καθοδικής κινητικότητας να αισθάνονται κοινωνικά «αόρατοι». Αφού εξετάζει μερικές οικονομικές τάσεις, οι οποίες πιστεύει ότι έχουν ενισχύσει τον ξενοφοβικό αυτοχθονισμό τόσο στην Ευρώπη όσο και στην Αμερική, ο Φουκουγιάμα περνά στον καταμερισμό ευθυνών. Κύριος υπαίτιος αποδεικνύεται ο πολιτισμικός πλουραλισμός της Αριστεράς: «Οι πολιτικές ταυτότητας όπως τις εφαρμόζει σήμερα η Αριστερά […] έχουν προκαλέσει την άνοδο των πολιτικών ταυτότητας στον χώρο της Δεξιάς». Χωρίς τη λατρεία της Αριστεράς για τη διαφορετικότητα προφανώς δεν θα είχε υπάρξει αντίδραση με τη μορφή του Λευκού εθνικισμού. Ο Τραμπ συντέλεσε, και με το παραπάνω, όπως φαίνεται, ώστε να μετατοπιστεί «το επίκεντρο των πολιτικών ταυτότητας από την Αριστερά, όπου γεννήθηκαν, στη Δεξιά, όπου ριζώνουν τώρα». Όπως υποδηλώνει η αμφιλεγόμενη αυτή θέση, ο Φουκουγιάμα συντάσσεται με εκείνους που επικρίνουν την απόπειρα του Δημοκρατικού Κόμματος να οικοδομήσει «έναν συνασπισμό ομάδων ετερόκλητων ταυτοτήτων». «Οι ακτιβιστές της Αριστεράς» αδιαφορούσαν για προγράμματα καταπολέμησης της φτώχειας και πολιτικές αναδιανομής του πλούτου, που θα είχαν βοηθήσει Λευκούς οι οποίοι πάσχιζαν να τα βγάλουν πέρα, επιδιώκοντας θετικές διακρίσεις για περιθωριοποιημένες ομάδες – Μαύρους, γυναίκες, μετανάστες και μέλη της κοινότητας ΛΟΑΤ. Έπαψαν να δίνουν σημασία στη «Λευκή αμερικανική εργατική τάξη» τη στιγμή ακριβώς που εκείνη «υποχρεωνόταν να μετατραπεί σε κατώτερη τάξη». Χωρίς να αμφισβητεί πόσο σημαντική ήταν η συμβολή των «υποστηρικτών του Τραμπ που προέρχονταν από την εργατική τάξη» για τη νίκη του στο Σώμα των Εκλεκτόρων, ο Φουκουγιάμα μας πληροφορεί ότι δεν είχαν άδικο να «αισθάνονται ότι είχαν αγνοηθεί από τις ελίτ του έθνους». Σύμφωνα με την ερμηνεία αυτή, η υπερβολική φροντίδα της Αριστεράς για τις μειονότητες ανάγκασε πολλούς πιεσμένους οικονομικά ψηφοφόρους να συσπειρωθούν αμυνόμενοι γύρω από τη δική τους Λευκή χριστιανική ταυτότητα. Ο Φουκουγιάμα δεν αντιτίθεται πλήρως στις πολιτικές ταυτότητας. Τα δύο παραδείγματα που παραθέτει ως ευπρόσδεκτες διορθωτικές ενέργειες που αποκαθιστούν αδικίες είναι τα κινήματα #MeToo και Black Lives Matter. Η κεντρική ιδέα όμως της άποψής του είναι ότι οι θετικές διακρίσεις προς όφελος μειονοτήτων έχουν υποθάλψει μια επικίνδυνη αντίδραση σε πληθυσμό τραυματισμένο ήδη από την αποβιομηχανοποίηση και από έναν ανεστραμμένο κόσμο, όπου «οι γυναίκες εκτόπιζαν τους άνδρες στο πλαίσιο μιας νέας οικονομίας που κυριαρχείται όλο και περισσότερο από τις εταιρείες παροχής υπηρεσιών». Και προσθέτει μια ακόμη καταγγελία: η πολυπολιτισμική αποθέωση χωριστών, διακριτών και εσωτερικά ομοιογενών κοινωνικών ομάδων είναι ασύμβατη με την ενσωμάτωση στο έθνος ενός ποικίλου πληθυσμού μέσα από κοινή πρωτοβάθμια και δευτεροβάθμια εκπαίδευση. Ο Φουκουγιάμα εκπλήσσεται ιδιαίτερα με εκείνους που θεωρούν το αίτημα των οπαδών της ενσωμάτωσης για μονόγλωσση δημόσια εκπαίδευση ως κατά κάποιον τρόπο ρατσιστικό και μη ανεκτικό, ενώ στην πραγματικότητα είναι κατεξοχήν δημοκρατικό. Αναγνωρίζει, βέβαια, ο Φουκουγιάμα ότι ο κατακερματισμός του αμερικανικού κοινού σε «εσωστρεφείς κοινότητες, περιτειχισμένες όχι από φυσικούς φραγμούς, αλλά από πίστη σε μια κοινή ταυτότητα» έχει «διευκολυνθεί από την τεχνολογική αλλαγή». Εκείνο όμως που τον ανησυχεί δεν είναι τόσο οι αμοιβαία απρόσιτες φωλιές αλληλοχειροκροτούμενων οπαδών τις οποίες καθιστά δυνατές το Διαδίκτυο· είναι η πολιτικής σκοπιμότητας μετατόπιση του ενδιαφέροντος, με πρωτεργάτη, υποτίθεται, την Αριστερά, «προς την προστασία ακόμη στενότερων ομαδικών ταυτοτήτων». Οι «διαρκώς πληθυνόμενες, απρόσιτες σε όσους δεν ανήκουν σ’ αυτές, ταυτοτικές ομάδες», τις οποίες εξυμνούν οι οπαδοί της πολυπολιτισμικότητας, δεν απειλούν μόνο να καταστρέψουν τη Δημοκρατία· προμηνύουν το τέλος της λογικής. Αλληλοϋποβλεπόμενες και απομονωμένες ομάδες είναι ανίκανες να συμμετέχουν σε έλλογο δημόσιο διάλογο. Δεν μοιράζονται πλέον έναν κοινό κόσμο ούτε συμμερίζονται μια κοινή αντίληψη της διαφοράς μεταξύ αλήθειας και ψεύδους. Εάν όμως οι πολιτικές ταυτότητας στην Αριστερά προκάλεσαν την εμφάνιση πολιτικών ταυτότητας στη Δεξιά, τι προκάλεσε την άνθηση των πολιτικών ταυτότητας στην Αριστερά; Ο Φουκουγιάμα απαντά στο ερώτημα αυτό με την επίκληση –σήμα κατατεθέν του– οικονομικών και πολιτισμικών παραγόντων. Από τη μια μεριά, ο περιορισμός της συνδικαλιστικής δραστηριότητας των εργαζομένων και η φοροδιαφυγή των πλουσίων έχουν καταστήσει σχεδόν αναπόφευκτη την καταφυγή στη συμβολική πολιτική[2] η οποία δεν έχει ιδιαίτερες δημοσιονομικές απαιτήσεις. Την Αριστερά ειδικότερα, η πολιτική λιτότητας την «διευκόλυνε να μιλά για σεβασμό και αξιοπρέπεια αντί να παρουσιάζει σχέδια που θα μείωναν δραστικά την ανισότητα, αλλά θα είχαν ενδεχομένως υψηλό πολιτικό κόστος». Ο περιορισμός και μόνον, όμως, των δαπανών δεν μπορεί να εξηγήσει την άνοδο της πολυπολιτισμικότητας και του ενδιαφέροντος για τα δικαιώματα των μειονοτήτων. Σημαντικότερο, από την οπτική γωνία του Φουκουγιάμα, είναι ένα πολιτισμικό αφήγημα περί του πώς «η Αριστερά έχει κινηθεί ακόμη αριστερότερα». Και δεν εννοεί προς τον εξισωτισμό, αλλά προς την αποδοκιμασία της Δυτικής κουλτούρας ως «του εκκολαπτήριου της αποικιοκρατίας, της πατριαρχίας και της περιβαλλοντικής καταστροφής». Κατηγορεί τους οπαδούς της αμερικανικής Αριστεράς ειδικότερα ότι επιδιώκουν να υπονομεύσουν τη νομιμότητα του αμερικανικού εθνικού αφηγήματος δίνοντας έμφαση στη θυματοποίηση, υπαινισσόμενοι ενίοτε ότι ο ρατσισμός, οι διακρίσεις κοινωνικού φύλου και άλλες μορφές συστηματικού αποκλεισμού είναι κατά κάποιον τρόπο σύμφυτες με το DNA της χώρας. Ερευνώντας βαθύτερα, ο Φουκουγιάμα πιστεύει ότι έχει φέρει στο φως τις απαρχές των νεωτερικών πολιτικών ταυτότητας. Πρώτον, τον τρόπο με τον οποίο «οι κοινωνίες άρχισαν να εκμοντερνίζονται εδώ και μερικές εκατοντάδες χρόνια» και, δεύτερον, το γεγονός ότι ο Ρουσσώ απέδωσε μεγαλύτερη αξία στο «υποκειμενικό εσώτερο αίσθημα απ’ όση σε κοινά πρότυπα και συμφωνίες της περιβάλλουσας κοινωνίας». Στις απαρχές του ανθρώπινου πολιτισμού, οι άνθρωποι καλλιεργούσαν τη γη και μεγάλωναν τα παιδιά τους σε μόνιμους αγροτικούς οικισμούς όπου, εξαιτίας του αυστηρού ελέγχου που ασκούσαν οι κληρονομημένοι κοινωνικοί ρόλοι, κανείς ποτέ δεν έθεσε το νεωτερικό ερώτημα: Ποιος είμαι; Αυτό άλλαξε όταν η αστικοποίηση, η εμπορευματοποίηση, η παιδεία, η επιστήμη και άλλα «οξέα της νεωτερικότητας»[3] έφεραν για πρώτη φορά τους ανθρώπους αντιμέτωπους με μυριάδες επιλογές, από τις οποίες έπρεπε να διαλέξουν, στερώντας τους όμως ταυτόχρονα κοινωνικούς κανόνες αξιόπιστους, που θα τους καθοδηγούσαν στις επιλογές τους. Ο Φουκουγιάμα το ονομάζει αυτό «σύγχυση ταυτότητας που δημιούργησε ο ταχύς εκμοντερνισμός». Η αποφασιστική εξέλιξη που υποτίθεται ότι άνοιξε τον δρόμο για την τρέχουσα κρίση ήταν η εμφάνιση στους κύκλους της ευρωπαϊκής διανόησης, υπό τις συνθήκες που μόλις περιγράψαμε, μιας καινοφανούς διάκρισης μεταξύ «αυθεντικού εσώτερου εαυτού» που είναι «εγγενώς πολύτιμος», και μιας «εξωτερικής κοινωνίας» που «συστηματικά σφάλλει και αδικεί στις αξιολογήσεις της» τον εαυτό εκείνο. Κατεξοχήν νεωτερικοί στοχαστές, του Ρουσσώ περιλαμβανομένου, επεξεργάστηκαν «μια διάκριση μεταξύ του αληθινού εσώτερου εαυτού του καθενός και ενός εξωτερικού κόσμου κοινωνικών κανόνων που δεν αναγνωρίζει επαρκώς την αξία ή την αξιοπρέπεια του εσώτερου εκείνου εαυτού». Μπορεί να θεωρήσετε ίσως τραβηγμένο η ιστορική προέλευση της τρέχουσας πολιτικής δυσλειτουργίας της Αμερικής να εντοπίζεται στην εσωτερικότητα υπερευαίσθητων οπαδών του ατομικισμού. Ο Φουκουγιάμα όμως πιστεύει ότι έχει τον τρόπο ώστε η ιδιότυπη αυτή γενεαλογική μελέτη να λειτουργήσει, εφαρμόζοντας τη διάκριση μεταξύ Erlebnis (υποκειμενικά βιωμένης εμπειρίας που είναι αδύνατον να μεταδοθεί σε άλλους) και Erfahrung (αντικειμενικής και κοινής εμπειρίας στην οποία βασίζονται τα επιστημονικά πειράματα). Πρώτος ο Ρουσσώ ύψωσε την άφατη ατομική εμπειρία πάνω από την κοινή και δημόσια επαληθεύσιμη εμπειρία· ύστερα, οι διάδοχοί του εφάρμοσαν παρόμοια προσέγγιση στις ομάδες. Η ιδέα ότι κάθε πρόσωπο κρύβει έναν εσώτατο εαυτό, για τους άλλους ανεξιχνίαστο, έλαβε τελικά τη μορφή της «ιδέας ότι κάθε ομάδα έχει τη δική της ταυτότητα, απροσπέλαστη σε όσους δεν ανήκουν σε αυτήν». Σε αυτό το αντισυμβατικό σενάριο ο Φουκουγιάμα προσθέτει την πιο οικεία ιδέα ότι η μοντέρνα κοινωνία πιέζει αφόρητα τους καθημερινούς ανθρώπους, άνδρες και γυναίκες, που είναι φύσει κομφορμιστές και που ως πρόσωπα νιώθουν άβολα όταν έχουν αυτονομία. Το είδος του «εκφραστικού ατομικισμού» που λειτουργεί για λίγους έξοχους ανθρώπους, είναι αδύνατον να λειτουργήσει ποτέ για τη μέγιστη πλειονότητα επειδή «οι περισσότεροι άνθρωποι δεν διαθέτουν άπειρο βάθος ατομικότητας που να είναι προσωπικά δικό τους και μόνο». Έχοντας στερηθεί έναν κοινό ηθικό ορίζοντα εξαιτίας του εκμοντερνισμού, τέτοιου είδους άνθρωποι «δεν θα γνωρίζουν ποιος είναι ο αληθινός τους εαυτός», και θα επιδιώξουν επομένως να επαναπροσδεθούν «σε μια κοινωνική ομάδα και να επανασυστήσουν έναν ανέφελο ηθικό ορίζοντα». Αυτό φαίνεται ότι εξηγεί γιατί ο εθνικισμός «εμφανίστηκε στην παγκόσμια σκηνή» σε μια στιγμή «κοινωνικής μετάβασης από τις παραδοσιακές απομονωμένες αγροτικές κοινωνίες σε νεωτερικές». Κολάζ μικτής τεχνικής του γάλλου καλλιτέχνη Ματιέ Μπουρέλ. Παράλληλα με το μεγαλεπήβολο αυτό αφήγημα, το κατά τόπους μόνο διάστικτο από εμπειρική τεκμηρίωση, ο Φουκουγιάμα ρίχνει στη μάχη μια σειρά από προτάσεις πολιτικής. Η δεσπόζουσα ιδέα του είναι ότι η φιλελεύθερη δημοκρατία δεν θα επιβιώσει «εάν οι πολίτες δεν πιστεύουν ότι αποτελούν μέρος της ίδιας “πολιτείας”». Η «γιατρειά», υποστηρίζει, είναι «να ορίσουμε ευρύτερες και περισσότερο ενταξιακές εθνικές ταυτότητες, που να λαμβάνουν υπ’ όψιν την εκ των πραγμάτων διαφορετικότητα των υφιστάμενων φιλελεύθερων δημοκρατικών κοινωνιών». Επειδή πολιτική συνοχή στην Αμερική δεν είναι δυνατόν να αποκατασταθεί βάσει κοινής καταγωγής ή πολιτισμικής κληρονομιάς, με όση σύνεση και αν διαχειριστεί η χώρα τη μετανάστευση και την αφομοίωση των μεταναστών, προτρέπει τους Αμερικανούς να υιοθετήσουν «μια συμπεριληπτική έννοια εθνικής ταυτότητας» εδραιωμένη στη συνταγματική δημοκρατία και στο κράτος δικαίου. Με βάση τα παραπάνω, ο Φουκουγιάμα διαλαλεί ένα πρόγραμμα που στόχο έχει «την επιτυχή αφομοίωση των αλλοδαπών» εντός εκείνου που θεωρεί ως «δεσπόζουσα αμερικανική κουλτούρα». Οι Ηνωμένες Πολιτείες θα πρέπει να συνεχίσουν να είναι ανοιχτές σε μετανάστες από όλα τα μήκη και τα πλάτη του κόσμου. Θα πρέπει, ωστόσο, να το κάνουν αυτό σε αριθμούς περιορισμένους αρκετά, ώστε να διευκολύνεται η σταδιακή αφομοίωση και να αποφεύγεται ένα είδος πολιτισμικού κλονισμού που αναπόφευκτα θα προκαλούσε δημογραφικό πανικό. Πρέπει να φροντίζουμε ώστε οι νεοφερμένοι να «προσκολλώνται παράφορα» στην «αμερικανική δογματική ταυτότητα», η οποία συνοψίζεται στην «πίστη στην ισότητα και στις δημοκρατικές αξίες». Αυτές οι αφηρημένες αρχές θα πρέπει να συνυφαίνονται στα εμψυχωτικά «αφηγήματα» που διδάσκονται τα παιδιά των μεταναστών στα δημόσια σχολεία. Πρέπει να ενεργοποιούνται τα συναισθήματα «υπερηφάνειας και πατριωτισμού» των μεταναστών, όχι η διάνοιά τους μόνο. Η ανάλυση του Φουκουγιάμα παρουσιάζει ποικίλα προβλήματα. Τριάντα χρόνια πριν, υποστήριζε ότι η λαχτάρα του ανθρώπου για σεβασμό και αναγνώριση ήταν η κινητήρια δύναμη που ωθούσε προς την καθολική ένθερμη αποδοχή της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Σήμερα, παρουσιάζει τη λαχτάρα του ανθρώπου για σεβασμό και αναγνώριση ως την κινητήρια δύναμη που ωθεί προς την αποκήρυξη της φιλελεύθερης δημοκρατίας. Οι ελπίδες του αναγνώστη για κάποια εξήγηση ή έστω αναφορά σε αυτή την εντυπωσιακή κυβίστηση αποδεικνύονται φρούδες. Ο Φουκουγιάμα δεν αντιμετωπίζει επίσης ευθέως το πρόβλημα του ανέφικτου της ερμηνείας των πρόσφατων διακυμάνσεων που παρουσιάζει το γόητρο της φιλελεύθερης δημοκρατίας, με μόνο όπλο την επίκληση μιας αιώνιας λαχτάρας της ανθρώπινης ψυχής. Επιπλέον, δεν λαμβάνει υπ’ όψιν του το ενδεχόμενο, μετά το 1989, η ίδια η υποχρέωση των τέως κομμουνιστικών χωρών να μιμηθούν τη Δύση –γεγονός που έδινε σάρκα και οστά στη θέση του περί Τέλους της Ιστορίας– να είχε ίσως βιωθεί σε χώρες όπως την Ουγγαρία ή την Πολωνία ως πηγή ταπείνωσης και υποταγής που μοιραία θα προξενούσαν απέχθεια για τον φιλελευθερισμό και επιθετική επανάκαμψη του εθνικισμού. Παρομοίως, ο καταλογισμός της ευθύνης για την άνοδο του αμερικανικού Λευκού εθνικισμού, κατά κύριο λόγο, στην άμετρη φροντίδα της Αριστεράς για τις περιθωριοποιημένες ομάδες ισοδυναμεί με υποβάθμιση της σημασίας πλήθους σχετικών παραγόντων, όπως το ιστορικό αντι-μεταναστευτικού αυτοχθονισμού, που προηγείται χρονικά κατά πολύ της εμφάνισης της πολυπολιτισμικότητας. Διερωτάται κανείς, για παράδειγμα, η απέχθεια για τον Μπαράκ Ομπάμα –του οποίου η προεδρία ανέτρεψε μια φυλετική ιεραρχία που έχει υπάρξει θεμελιώδης για την εθνική ταυτότητα των ΗΠΑ από ιδρύσεώς τους– δεν θα μπορούσε να προσφέρει μια εξήγηση για το ξανακύλισμα της χώρας στον αυτοχθονισμό απλούστερη και πιο ρεαλιστική από την αποστροφή για την πολυπολιτισμικότητα και την ανισότητα; Ένα άλλο πρόβλημα αφορά την υπερβολικά ρομαντική αντίληψη της «βιωμένης εμπειρίας» από τον Φουκουγιάμα. Δεν φαίνεται παράλογο να υποστηρίζει κανείς ότι οι Λευκοί Αμερικανοί οδηγοί δυσκολεύονται να συλλάβουν την εμπειρία Μαύρων οδηγών όταν τους σταματούν αστυνομικοί οπλισμένοι με φονικά όπλα. Εκείνο που φαίνεται εντελώς αβάσιμο είναι να υπαινίσσεται κανείς, όπως ο Φουκουγιάμα στην ανάλυσή του, ότι βοηθούν στην ερμηνεία της δυσκολίας αυτής αντιλήψεις του ύστερου 18ου αιώνα περί εσωτερικότητας που είναι αδύνατον να εκφραστεί, και περί πλησμονής εσώτερων συναισθημάτων. Τέλος, η άποψη που διατυπώνει ο Φουκουγιάμα από καιρού εις καιρόν, ότι ο Λευκός εθνικισμός απηχεί μια εύλογη ανησυχία ότι οι νέοι μετανάστες δεν θα αφομοιωθούν με επιτυχία, είναι επίσης αμφισβητήσιμη. Δεν φαίνεται πιθανότερο ακραίοι εθνικιστές να φοβούνται περισσότερο μήπως η αφομοίωση των νεοφερμένων θα είναι επιτυχής; Σε τελική ανάλυση, συνέπεια της επιτυχούς αφομοίωσης είναι ότι η ταυτότητα των εντοπίων αποτελεί κάτι εντελώς επιφανειακό και δεν συνιστά μια πραγματικά ανεξίτηλη κληρονομιά που τους συνδέει ουσιωδώς με τους νεκρούς προπάτορές τους. Αν έτσι έχουν τα πράγματα, εντατικότερες προσπάθειες αφομοίωσης, αντί να σβήνουν τη φλόγα του Λευκού εθνικισμού, θα μπορούσαν αθέλητα να ρίχνουν λάδι στη φωτιά. 2. Η συμβολή του Άντονυ Άππια στον δημόσιο διάλογο περί ταυτότητας είναι, όπως αναμενόταν, καλαίσθητη και εμβριθής. Συνυφαίνει τη φιλοσοφική του επιχειρηματολογία με «πλήθος ιστορίες», συχνά για άτομα πολλών ή υβριδικών ταυτοτήτων. Κινούμενος με άνεση μέσα από πλήθος πολιτισμών και περιόδων, δεν γράφει ως ιστορικός ή συγκριτιστής, αλλά ως απολαυστικός αφηγητής που επιλέγει συναρπαστικά επεισόδια για να παρουσιάσει τα θέματά του παραστατικά· περιλαμβάνει σε αυτά «οικογενειακές ιστορίες» οι οποίες δραματοποιούν την εμπειρία παιδιών που οι μητρικές γλώσσες των γιαγιάδων τους ήταν διαφορετικές. Συνταυτιζόμενος με τις αξίες «της ανοχής, του πλουραλισμού, του αυτοελέγχου (self-questioning), του κοσμοπολιτισμού», προσθέτει: «Δεν μου είναι δύσκολο να βρίσκω της αρεσκείας μου ό,τι είναι καλύτερο στις παραδόσεις οποιουδήποτε και να το μοιράζομαι ευχαρίστως με άλλους». Μολονότι η πολιτισμική διαφορετικότητα στα μάτια του Φουκουγιάμα φαίνεται πιο ζοφερά δυσοίωνη, ενώ στον Άππια πιο λαμπερά ευοίωνη, οι προσεγγίσεις τους κατά τα άλλα έχουν πολλά κοινά. Οι ταυτότητες «έχουν σημασία για τους ανθρώπους» γιατί καθορίζουν πώς συμπεριφερόμαστε, αλλά και πώς βλέπουμε και αξιολογούμε εαυτούς και αλλήλους. Επειδή «πολλές από τις σκέψεις μας για τις ταυτότητες που μας προσδιορίζουν είναι παραπλανητικές», έπεται ότι «θα είχαμε καλύτερη αντίληψη των πραγματικών προκλήσεων που αντιμετωπίζουμε εάν τις αντιλαμβανόμαστε με νέους τρόπους». Η μελέτη πέντε θεμάτων διαδοχικά: θρησκείας, έθνους, φυλής, κουλτούρας και εκείνου που ο Άππια ονομάζει «class» [κοινωνική τάξη], αλλά θα το περιέγραφε κανείς καλύτερα ως κληρονομημένη κοινωνική θέση, αποτελούν τον πυρήνα των Ψευδών που δεσμεύουν. Εκθέτει, για καθεμία από τις περιπτώσεις αυτές, τα σφάλματα, τις πλάνες και τις παρανοήσεις που είναι εγγενείς στον τρόπο με τον οποίο οι κατηγορίες αυτές γίνονται γενικώς αντιληπτές και εφαρμόζονται. Όλες τους είναι «εσφαλμένες» υπό κάποια σημαντική έννοια και διαστρεβλώνουν τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον εαυτό μας και φερόμαστε ο ένας στον άλλο. Αν και «κάθε ταυτότητα φέρει τις δικές της χαρακτηριστικές παρανοήσεις», καθεμία από εκείνες που μελετά ο Άππια (πλην της κοινωνικής τάξης) πάσχει από ένα σφάλμα το οποίο ονομάζει «ουσιοκρατία περί τις ταυτότητες» και συνίσταται στην εικασία ότι υπάρχει «κάτι εσώτερο» κοινό σε όλα τα μέλη μιας ταυτοτικής ομάδας. Αυτό δεν είναι αληθές: «Γενικώς, δεν υπάρχει κάποια εσώτερη ουσία που εξηγεί γιατί οι άνθρωποι ορισμένης κοινωνικής ταυτότητας είναι αυτό που είναι». Η επιπόλαιη υπόθεση ότι η «σχετική» ή «απόλυτη ομοιότητα» μπορεί να προσδώσει συνοχή σε μια ομάδα ή να εξηγήσει γιατί ομάδες «παραμένουν συμπαγείς είναι άτοπη σε πρώτη ανάγνωση, καθώς η σχετική και η απόλυτη ομοιότητα δεν συνιστούν κοινωνικές σχέσεις· κάθε άλλο. Είναι απλώς συγκρίσεις που δεν συνεπάγονται τίποτε περί τάσεων συνεργασίας ή συναισθηματικών ταυτίσεων. Ως φιλοσοφικός νομιναλιστής, ο Άππια μας καλεί να συλλάβουμε θρησκευτικές, εθνικές, φυλετικές και πολιτισμικές ταυτότητες διαφορετικά, ως «ετικέτες». Δεν αποτελούν ακριβείς αναπαραστάσεις ή αναφορές σε υφιστάμενες πραγματικότητες, αλλά μάλλον μηχανισμούς συντονισμού ή «μεθόδους ομαδοποίησης ανθρώπων» που, καλώς ή κακώς, μας επιτρέπουν να απλοποιούμε μια περίπλοκη πραγματικότητα αποδίδοντας κίβδηλη ομοιογένεια και αμετάβλητη φύση σε τμήματα ανθρώπινου πληθυσμού ετερογενή και διαρκώς μεταβαλλόμενα. Για παράδειγμα, μπορεί να θεωρείτε ότι έχετε κοινή εθνική ή θρησκευτική ταυτότητα με προγενέστερους που έζησαν αιώνες πριν· όμως αυτό δεν είναι παρά μια ψευδαίσθηση. Το μόνο κοινό που έχετε μ’ εκείνους είναι η «ετικέτα». Στην πραγματικότητα, πιθανότερο είναι να έχετε περισσότερες κοινές συνήθειες της καρδιάς[4], για να μην αναφερθώ στο DNA, με τον γείτονα, στο διπλανό σπίτι, που ακολουθεί πιστά διαφορετικές θρησκευτικές παραδόσεις από σας, παρά με μακρινούς προγόνους που έφεραν την αγαπημένη σας ετικέτα. Ο Άππια, πάνω σε αυτή τη βάση, απευθύνεται στους αναγνώστες του: «Ίσως να μη συνειδητοποιείτε πόσο πολύ η θρησκεία σας έχει απομακρυνθεί από τη θρησκεία εκείνων που θεωρείτε θρησκειακούς σας προγόνους». Συντάσσεται, αντιθέτως, ο Άππια με τους «αντικειμενικούς παρατηρητές», οι οποίοι «μπορούν να αντιληφθούν ότι η θρησκεία, όπως καθετί σημαντικό στη ζωή του ανθρώπου, εξελίσσεται». Το ίδιο ισχύει και για τα έθνη· δεν πρόκειται για βιολογικές οντότητες που διαρκούν αιώνια, κάθε άλλο· αποτελούν συγκυριακές κοινωνικές κατασκευές που δεν παύουν ποτέ να υφίστανται σπασμωδικές εσωτερικές μεταμορφώσεις. Η «νέα ρομαντική αντίληψη αυτού που έκανε έναν λαό λαό», η οποία εμφανίστηκε στην Ευρώπη του ύστερου 18ου αιώνα, είναι μια παιδαριώδης χίμαιρα. Η διαχωριστική γραμμή μεταξύ μελών και μη-μελών ενός έθνους δεν έχει καμία σχέση με το όμαιμον ή το «αρχαίο πνεύμα του Λαού». Εάν, αντίθετα, πιστεύουμε εσφαλμένα ότι η ετικέτα «έθνος» αναφέρεται σε κάποια υποκείμενη ουσία, μπορεί να μπούμε στον πειρασμό να προχωρήσουμε σε «γενοκτονίες […] που θα διαπραχθούν στο όνομα ενός λαού εναντίον ενός άλλου, με σκοπό τη διασφάλιση της ομοιογένειας του έθνους». Και δεν διαθέτουν κανένα βιολογικό έρεισμα οι πιο συνηθισμένες ιδέες περί φυλής, κληροδοτημένες σε ένα επιστημονικά αδιαφώτιστο κοινό από την επιστήμη του 19ου αιώνα, που έχει χάσει σήμερα την αξιοπιστία της. Γενετικά, οι πληθυσμοί δεν είναι ομοιογενείς και αμετάβλητοι, αλλά μικτοί και ρευστοί. Πεποίθηση περί του αντιθέτου δεν είναι μόνο εσφαλμένη, αλλά παράγει τέτοια εκτρώματα όπως τον «Λευκό φυλετικό εθνικισμό», του οποίου οι μισαλλόδοξοι υποστηρικτές αμφισβητούν ότι «μπορεί να είσαι Μαύρος και Αμερικανός». Παρομοίως, εκείνοι που εξυμνούν «τη Δύση» ή «τον Δυτικό πολιτισμό» λανθασμένα πιστεύουν ότι ένας πολιτισμός αποτελεί οργανικό σύνολο που συμπλέκει σφιχτά όλα του τα μέρη. Στους κόλπους αυτών, οι ρατσιστές θεωρούν δεδομένο ότι η βιολογική καταγωγή υψώνει ανυπέρβλητα σχεδόν εμπόδια στον πολιτισμικό Εκδυτικισμό των μη-Δυτικών. Η αλήθεια είναι ότι η έννοια του «Δυτικού πολιτισμού» είναι κενή περιεχομένου, καθώς ένας πολιτισμός, εξ ορισμού, «είναι χαώδης και συγκεχυμένος, δεν είναι αμόλυντος και αγνός». Επομένως, «πρέπει να εγκαταλείψουμε την ίδια την ιδέα του Δυτικού πολιτισμού», όχι μόνον επειδή συνδέεται με φυλετικές προκαταλήψεις, αλλά, επίσης, επειδή δεν αναφέρεται σε τίποτε άλλο εκτός από «ένα ασταθές συναρμολόγημα ετερόκλητων θραυσμάτων» που αενάως υφίσταται καλειδοσκοπικές αναδιαμορφώσεις. Επειδή το συναρπαστικό κεφάλαιο του Άππια για την «κοινωνική τάξη» δεν κάνει καμία αναφορά στο ολέθριο ελάττωμα της ουσιοκρατίας, γύρω από την οποία είναι οργανωμένες οι άλλες του «δοκιμαστικές περιπτώσεις», είναι ανάγκη να αναφερθεί χωριστά. Ξεκινά με την ιδέα του κοινωνιολόγου και κοινωνικού ακτιβιστή Μάικλ Γιανγκ[5] ότι η αξιοκρατία, εάν ποτέ είχε εγκαθιδρυθεί, θα ήταν μία ιδιαίτερα ευτελιστική μορφή κοινωνικής ιεραρχίας, επειδή όσοι βρίσκονται στην κορυφή θα προσπαθούσαν να δικαιολογήσουν τα προνόμιά τους στηριζόμενοι στο επιχείρημα ότι η «ισότητα ευκαιριών» είναι εξαιρετικά δίκαιη, και επομένως οι επιτυχημένοι αξίζει να απολαμβάνουν τους καρπούς των ταλάντων και των προσπαθειών τους. Η επίθεση του Γιανγκ στην απατηλή αυτή δικαιολόγηση επικεντρώνεται στην «επιθυμία των οικογενειών να κληροδοτήσουν πλεονεκτήματα στα παιδιά τους». Η ικανότητα των γονέων να προετοιμάζουν τους απογόνους τους ενόψει των προκλήσεων του βίου ποικίλλει σε μεγάλο βαθμό εκατέρωθεν των ταξικών διαχωριστικών γραμμών. Κατά συνέπεια, αυτό που παρουσιάζεται ως ισότητα ευκαιριών θα οδηγήσει αναπόφευκτα στο οξύμωρο της κληρονομικής αξιοκρατίας. Κάνοντας μια συγκρατημένη προσπάθεια να ευθυγραμμίσει την ανάλυση του Γιανγκ με την κεντρική θέση του βιβλίου του, ο Άππια επισημαίνει έναν δεύτερο τρόπο διά του οποίου ο μύθος της αξιοκρατίας μάς παρασύρει να αποδίδουμε εύσημα εκεί που εύσημα δεν οφείλονται. Τα φυσικά χαρίσματα ή η ικανότητα ενός ανθρώπου να προσπαθεί δεν του αξίζουν περισσότερο από όσο του αξίζουν οι γονείς του. Επιβραβεύοντας την προσπάθεια και το ταλέντο, συνεπώς, καταλήγουμε σε μια ηθικά αυθαίρετη και αδικαιολόγητη απόδοση ωφελημάτων σε εκείνους που κέρδισαν σε μια γενετική λοταρία. Ως ενδελεχής φιλοσοφική ανάλυση όσων πραγματικά «αξίζει» ένα άτομο, η επιχειρηματολογία αυτή είναι άψογη. Εάν γινόταν, ωστόσο, γενικώς αποδεκτή, οι περισσότεροι πολιτισμικά (και νομικά) συνήθεις τρόποι με τους οποίους αποδίδουμε έπαινο ή μομφή θα έπαυαν να έχουν νόημα. Αυτό υποδεικνύει μια ενδεχόμενη αδυναμία στο σχέδιο του Άππια να ξεσκεπάσει ψεύδη σημαντικών κοινωνικών επιπτώσεων. Ακόμη και αν οι πιο βαθιές αλήθειες του θεωρητικά ευσταθούν, είναι μάλλον απίθανο να έχουν οποιοδήποτε πρακτικό αποτέλεσμα. Ο Άντονυ Άππια το 2003. © Steve Pyke / Getty Images / Ideal Image Η προσέγγιση του Άππια παρουσιάζει μερικά ακόμη προβλήματα. Μπορεί εύλογα να συνδέει την «ουσιοκρατία» με παρανoήσεις περί το ζήτημα της ταυτότητας χαρακτηριστικές του 19ου αιώνα, διακηρύσσοντας ταυτόχρονα ότι το ανθρώπινο είδος έρεπε πάντα, από αμνημονεύτων χρόνων, «προς την ουσιοκρατία». Αφήνει όμως τους αναγνώστες του με την απορία αν πολεμά μια πλάνη ορισμένης περιόδου ή την ίδια την ανθρώπινη φύση. Δεύτερο πρόβλημα: η απόφασή του να πραγματευθεί διαδοχικά τις πέντε ταυτότητες που εξετάζει σημαίνει ότι δεν αποδίδει τη δέουσα προσοχή στο αποφασιστικής σημασίας φαινόμενο των αλληλοτεμνόμενων ταυτοτήτων. Στο μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου παίρνει σαφή θέση υπέρ των ρευστών, διφορούμενων και διαρκώς «υποκείμενων σε επαναδιαπραγμάτευση» ταυτοτήτων, τις οποίες συνδέει με την ανοχή για τη διαφορετικότητα και την ανοιχτή στάση προς όλη την ανθρωπότητα. Μια κοινή θρησκεία όμως, για παράδειγμα, μπορεί να οδηγήσει ομόθρησκους να αγνοήσουν διαφορές εθνότητας, όπως ακριβώς μια κοινή στρατιωτική επιχείρηση εν καιρώ πολέμου μπορεί να οδηγήσει συστρατιώτες να παραβλέψουν φυλετικές διαφορές που υπό άλλες συνθήκες θα ήταν αγεφύρωτες. Στη λεπτομερή του παρουσίαση ο Άππια διασαφηνίζει αυτό το σημείο αρκετές φορές, εξηγώντας, για παράδειγμα, ότι κάθε ταυτότητα «συνοδεύεται από μηχανισμούς μέσω των οποίων τα μέλη αναγνωρίζουν το ένα το άλλο». Προκύπτουν έσω-ομάδες με πλήρη αυτοσυνειδησία, οι οποίες είναι ανοιχτές επειδή είναι κλειστές, όπως συμβαίνει λ.χ. όταν Αμερικανοί αφοσιωμένοι αποκλειστικά στα δικαιώματα των ομοφυλοφίλων ενώνουν τις δυνάμεις τους με τους υποστηρικτές της κοινότητας ΛΟΑΤ σε πολιτισμικά απόμακρες χώρες. Ιδιαίτερες ταυτότητες, ως αποτέλεσμα, «είναι δυνατόν να επεκτείνουν τον ορίζοντά μας σε κοινότητες ευρύτερες από εκείνες στις οποίες κατοικεί ο καθένας μας προσωπικά», συνδέοντας «τη μικροκλίμακα όπου διαβιούμε πλάι σε συγγενείς και φίλους με ευρύτερα κινήματα, στόχους και ανησυχίες». Τέτοια αποσπάσματα περιέχουν μια έμμεση παραδοχή ότι ιδιαίτερες και ανελαστικά παγιωμένες ταυτότητες όχι μόνο «μας διαιρούν και στρέφουν τον έναν εναντίον του άλλου», αλλά μπορούν επίσης να μας συνδέουν με γεωγραφικά απόμακρα μέλη τής στενά ορισμένης ταυτοτικής μας ομάδας. Ότι ο Άππια αντιλαμβάνεται πολύ καλά την αντι-παρωπιδική δυναμική που είναι εγγενής στις επιμέρους ταυτότητες συνάγεται από τον ήπιο κομπασμό του ότι «διανοούμενοι σαν κι εμένα» έχουν αναγνώστες «μορφωμένους ανθρώπους σε κάθε ήπειρο». Δεν κατορθώνει όμως να εντάξει πειστικά την ιδέα αυτή στη γενική του θεωρία. Το σχέδιό του να φιλελευθεροποιήσει και να χαλαρώσει όλες τις αλαζονικές, παγιωμένες, δογματικές, επιθετικές και περιχαρακωμένες ταυτότητες, δείχνοντας πως δεν βασίζονται σε τίποτε ουσιαστικό, προσκρούει σε ένα ακόμη πρόβλημα. Χωρίς να ομαδοποιούμε τον εαυτό μας και τους άλλους με τρόπους που παραβλέπουν την ενδοομαδική ποικιλία και μεταβολή, παραδέχεται ο Άππια, οι άνθρωποι δεν θα μπορούσαν ποτέ να λύσουν προβλήματα συλλογικής δράσης ή να κινητοποιήσουν την πίστη στην επιδίωξη σημαντικών κοινών στόχων. Τι θα συνέβαινε, λοιπόν, εάν ο Άππια πετύχαινε να αντικαταστήσει τα ψεύδη που δεσμεύουν με εικόνες που είναι «εγγύτερα στην αλήθεια»; Φανταστείτε μια ταυτότητα χαλυβδωμένη στην παράνομη αντίσταση και στα ανθρωποκυνηγητά, όπως εκείνη των ανταρτών της δεκαετίας του 1950, για παράδειγμα, που πολεμούσαν την αποικιοκρατία στη Δυτική Αφρική. Εάν η ταυτότητα αυτή είχε υπάρξει λιγότερο αδιάλλακτη και επιθετική, εάν δεν είχε διαποτίσει τα μέλη της ομάδας με έναν στρατευμένο ορισμό του κοινού τους καθήκοντος και σκοπού, θα είχε υπάρξει εξίσου επιτυχημένη; Είναι αλήθεια ότι παραθέτει δύο φορές τη θέση του Ερνέστ Ρενάν ότι το ιστορικό λάθος «είναι ουσιώδες στοιχείο στη δημιουργία ενός έθνους». Αλλά εάν τα «λάθη», στην αποκάλυψη των οποίων είναι αφιερωμένο το βιβλίο αυτό, διαδραματίζουν «επίσης καθοριστικό ρόλο στον τρόπο με τον οποίο οι ταυτότητες σήμερα μας ενώνουν», ποιο τίμημα πρέπει να πληρώσουμε για να τα διορθώσουμε; Το να είσαι φορέας μιας συγκεκριμένης ταυτότητας σημαίνει να αποδέχεσαι ένα σύνολο αξιολογήσεων σχετικά με τον κόσμο: καλό ή κακό, κατάλληλο ή ακατάλληλο, ωραίο ή άσχημο κ.ο.κ. Πείθοντας κανείς τους ανθρώπους ότι οι ισχυρισμοί τους περί ταυτότητας είναι εμπειρικά αβάσιμοι δεν εξασθενίζει, κατ’ ανάγκην, την επίδραση τέτοιων αξιολογήσεων στην αντίληψη και τη συμπεριφορά τους; Το σημείο όπου ο Άππια φαίνεται να αντιμετωπίζει σε κάποιο βαθμό αυτό το πρόβλημα είναι όταν, διόλου πειστικά, δηλώνει την επιθυμία του να συντελέσει στην αναθεώρηση των εσφαλμένων αντιλήψεών μας περί ταυτότητας· όχι να τις ευθυγραμμίσει απολύτως με την αποκαρδιωτική αλήθεια· απλώς να τις προσαρμόσει «κατά προσέγγιση» στη ρευστότητα και την ετερογένεια που ελλοχεύει κάτω από κάθε επιφανειακή ετικέτα. Μια τέτοια μη-λύση πιθανότατα εξηγεί τη χαλαρή του δέσμευση «να ξεκινά συζητήσεις, όχι να τις τελειώνει». Σύμφωνα με τον Άππια, τέλος, η «κοσμοπολιτική παρόρμηση» σήμερα «έχει γίνει αναγκαιότητα». Ότι αυτή η δήλωση είναι μάλλον αυτοβιογραφική παρά κοινωνιολογική συνάγεται από το συμπέρασμά του ότι οι αμερικανικές προεδρικές εκλογές του 2016 ήταν εν μέρει μια «έκφραση αποστροφής για […] ανθρώπους κοσμοπολίτες, φορτωμένους πτυχία». Κι έτσι φθάνουμε σε μια από τις πιο γοητευτικές λεπτομέρειες αυτού του βιβλίου: μια έμμεση σύγκριση του Μανχάταν του Άππια, από τη μια –«της υπέροχης πόλης όπου ζω»–, και, από την άλλη, της Τεργέστης του Ίταλο Σβέβο και της Αλεξάνδρειας του Κ.Π. Καβάφη. Το μέρος όπου ζεις μπορεί να είναι περισσότερο ή λιγότερο «φιλόξενο» για μια κοσμοπολίτικη ταυτότητα. Η σημαντικότερη καμπή στη δική του ζωή, αναφέρει ο Άππια, ήταν η μετακόμισή του στη Νέα Υόρκη, ένα «πολιτισμικό συνονθύλευμα που μπορούσε να προσφέρει τον χώρο» για έναν τρόπο ζωής που δεν περιορίζεται από πατριαρχικές αντιλήψεις και που μπορεί να βιώνεται ως «ένας χορός με τις αμφισημίες». Υπογραμμίζοντας την ανάγκη ενός ευνοϊκού περιβάλλοντος το οποίο να καθιστά δυνατή την κοσμοπολίτικη ταυτότητα, καταλήγει: «Εάν είχα μείνει στην Γκάνα […] θα […] είχα μπροστά μου ακόμα μακρύ δρόμο να ταξιδέψω». Εκείνο που το απόσπασμα αυτό και, στην πραγματικότητα, ολόκληρο το βιβλίο καθιστούν σαφές είναι ότι ο ίδιος ο Άππια κατέχει μια χαρακτηριστική προσωπική ταυτότητα που αφορά μάλλον σταθερές (όχι διαρκώς υπό επαναδιαπραγμάτευση) ηθικές δεσμεύσεις αξιοθαύμαστου και αναμφίβολα ευγενούς είδους. Η κοσμοπολίτικη ταυτότητά του δεν παύει να είναι και αυτή μια «ετικέτα», και δεν είναι πιο στέρεα εδραιωμένη στις πραγματικότητες της ανθρώπινης κατάστασης από τις παρωπιδοφόρες ταυτότητες που ο ίδιος, όπως ο Καβάφης και ο Σβέβο, θα έβρισκε προσωπικά ανυπόφορες. Ο αναγνώστης όμως δεν είναι ανάγκη να δεχτεί οποιαδήποτε πρόταση περί του αντιθέτου για να εκτιμήσει το εύρος της γνώσης και τον πλούτο των εμπνεύσεων που περιέχονται σε αυτή την έξοχη περιήγηση στους πολλούς προβληματικούς, αλλά και ελπιδοφόρους σύγχρονους ορίζοντες της ταυτότητας. © NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2020 — Μετάφραση – σημειώσεις: Μάνος Βασιλάκης [1] Francis Fukuyama, Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος, μτφρ. Αχιλλέας Φακατσέλης, Εκδοτικός Οργανισμός Λιβάνη, Αθήνα 1992. [2] Δημαγωγική χρήση συμβόλων. Βλ. Murray Jacob Edelman, The Symbolic Uses of Politics, University of Illinois Press, Ουρμπάνα 1964. [3] «Acids of modernity»: φράση του Walter Lippmann από το βιβλίο A Preface to Morals, Macmillan, Νέα Υόρκη 1929. [4] Έκφραση του Alexis de Tocqueville από το έργο του Η δημοκρατία στην Αμερική (1850). [5] Michael Young, The Rise of the Meritocracy: 1870-2033. An Essay on Education and Equality [Η άνοδος της αξιοκρατίας: 1870-2033. Δοκίμιο για την εκπαίδευση και την ισότητα], Thames and Hudson, Λονδίνο 1958.

Η ψευδαίσθηση της ταυτότητας

Σύνδεση