Ο αντιφατικός Λόρενς

ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Keith Sagar, The Life of D.H. Lawrence [Η ζωή του Ντ. Χ. Λόρενς], Pantheon, 256 pp. Η βίαιη επιτακτικότητα των μυθιστορημάτων του Ντ. Χ. Λόρενς έχει ξεπεραστεί από όσα έχουν μεσολαβήσει από την εποχή του μέχρι σήμερα. Θεωρώ πως τα διηγήματα και τα ποιήματά του είναι τα αριστουργήματά του, και οι χιλιάδες επιστολές του ξεχωρίζουν ως οι πιο ζωντανές και συναρπαστικές επιστολές στην Αγγλική γλώσσα. Αποκαλύπτουν όλες του τις αντιφάσεις: είναι στιγμιαίες αυτοπροσωπογραφίες, είτε με θετικό, είτε με αρνητικό πρόσημο. Αναβλύζουν από την ίδια πηγή που ανάβλυζε η ανάγκη του για θαρραλέους και άφοβους διαλόγους, που με τη σειρά τους ήταν ένα συνονθύλευμα σαγήνης, οραματισμού και ύβρεως, που τον κρατούσαν στη ζωή τόσο ως καλλιτέχνη, όσο και ως άνθρωπο. Πάντα ακουγόταν υπόκωφα το γέλιο του όταν η σιωπή έπεφτε σαν απόκριση στην χαρακτηριστική του υπερβολή. Πολλά από τα γράμματά του εμφανίστηκαν για πρώτη φορά το 1932 σε μια έκδοση με εισαγωγή του Άλντους Χάξλεϊ· τώρα υπάρχουν πολύ περισσότερα στη διάθεσή μας –5.000 στο σύνολο– και επίσης έχουμε πρόσβαση σε πολλές ειλικρινείς αναμνήσεις νεαρών γυναικών με τις οποίες υπήρξε ερωτευμένος ο Λόρενς όταν ήταν νέος, όπως και εξομολογήσεις αντρών και γυναικών που είχαν «παρασυρθεί» από τη μαγευτική του προσωπικότητα κατά τη διάρκεια της ζωής του. Ο κύριος Σάγκαρ, που επιμελείται την επτάτομη έκδοση των επιστολών του Λόρενς, τις χρησιμοποιεί δεξιοτεχνικά για να φτιάξει ένα βιογραφικό λεύκωμα για τον συγγραφέα. Έχει πάνω από 150 εικόνες, 16 έγχρωμες, με φωτογραφίες του Λόρενς, των φίλων του και του ευρύτερου κοινωνικού του κύκλου, τα σπίτια που έζησε και τους πίνακές του. (Όπως πολλοί συγγραφείς των οποίων το έργο έχει έντονη εικαστική διάσταση, ο Λόρενς κατέφευγε στην άμεση ικανοποίηση που προσφέρει η ζωγραφική όταν κουραζόταν με τις λέξεις· ήταν, σε κάθε περίπτωση, ενός είδους θεραπεία). Εκ πρώτης όψεως, το βιβλίο μοιάζει σαν ένας αγώνας δρόμου μέσα από βιογραφικά στοιχεία που είναι πλέον ευρέως γνωστά, αλλά στην πραγματικότητα είναι ένα ιδιοφυές μωσαϊκό αποσπασμάτων από επιστολές, στοιχεία τα οποία συνδέονται από τα εύστοχα σχόλια του Σάγκαρ. Δεν υπάρχει ούτε ένα στοιχείο που δεν συμβάλλει στο τελικό πορτραίτο του συγγραφέα. Ο κύριος Σάγκαρ παρατηρεί με οξύνοια το πώς η Αγγλία της εποχής είχε επηρεάσει τα πρώτα χρόνια της ζωής του Λόρενς, μια Αγγλία που μας φαίνεται πλέον κοινωνικά απομακρυσμένη. Αναπλάθει τα συναισθήματα της πυρετώδους αντιπαράθεσης του Λόρενς με τα Βικτωριανά ήθη, και την παθιασμένη προσπάθειά του να επινοήσει την ελευθερία του να είναι και να ζει κανείς όπως επιλέγει, δηλαδή οπουδήποτε αλλού εκτός από τη Μεγάλη Βρετανία της δεκαετίας του 1920. Αποδράσεις τέτοιου είδους έχουν πλέον γίνει είδος πολυτελείας. Στις μέρες μας έχουμε να επιλέξουμε ανάμεσα στα πακέτα διακοπών, στην περιθωριακή ζωή των χίπις, στα προβλήματα με το συνάλλαγμα ή στην επιβεβλημένη εξορία, για να μην αναφερθώ στην πιθανότητα νέων πολέμων ή επαναστάσεων. Οι βίλες και τα αγροκτήματα που ο Λόρενς συναντούσε με τέτοια ευκολία στο διάβα του και στα οποία έζησε είναι πια είτε υπό τη διαχείριση σπεκουλαδόρων ή παγίδες για απαχθέντες. Ο βιομηχανικός πολιτισμός που είχε οδηγήσει τον Λόρενς στην επανάσταση και την φυγή είναι πλέον πολύ πιο εδραιωμένος απ’ ό,τι στα δικά του, ηλιόλουστα χρόνια. Η αλλαγή προς το χειρότερο τον δικαιώνει, φυσικά, ως προφήτη. Όταν επέστρεψε στο Ίστγουντ, την πόλη των ανθρακωρύχων στην οποία είχε μεγαλώσει, λίγα χρόνια αφότου είχε εγκαταλείψει την Αγγλία «για τα καλά», τα τοπία της περιοχής είχαν ήδη αλλοιωθεί. Τα λιβάδια που κάποτε διέσχιζε, μαζεύοντας λουλούδια και κάνοντας πικ-νικ με τις φιλενάδες του είχαν μετατραπεί σε εργατικές πολυκατοικίες. Ο πατέρας του διέσχιζε τα ίδια ακριβώς λιβάδια γυρνώντας από το ανθρακωρυχείο στο οποίο δούλευε, και συχνά έπιανε και κανένα κουνέλι για το οικογενειακό τραπέζι: είχε εξίσου τον χαρακτήρα του εύθυμου θηροφύλακα, όσο και του μέθυσου εργάτη. Του γερο-πατέρα του άρεσαν οι χοροεσπερίδες. Στην περιγραφή του οικογενειακού του περιβάλλοντος, ξαφνιάζεται κανείς με τις λεπτές αποχρώσεις της ταξικής συνείδησης εντός της εργατικής τάξης. (Ο ιδιοκτήτης του ανθρακωρυχείου ήταν γιος ευγενών). Η μητέρα του Λόρενς σίγουρα θεωρούσε πως είχε παντρευτεί έναν άντρα χαμηλότερου επιπέδου από εκείνην, και προτιμούσε την επίσκεψη του Προτεστάντη πάστορα απ’ ό,τι μια κουβέντα με τους άξεστους γείτονές της. Η μητέρα ήταν που επέμενε στην εκλεπτυσμένη, πουριτανική φιλοσοφία της «επιμονής και υπομονής». Ντ. Χ. Λόρενς, Χορευτικό σχέδιο, πριν από τον Ιούλιο 1928. Μας κάνει επίσης εντύπωση το εύρος, και συχνά το τολμηρό περιεχόμενο, των αναγνωσμάτων των κοριτσιών που γνώριζε ο ευαίσθητος Λόρενς (τα αγόρια τον κορόιδευαν τραγουδώντας «ντίγκι-ντίγκι-ντιγκιτάνγκα» επειδή έκανε παρέα με κορίτσια). Η «αμάθεια» της εργατικής τάξης δεν ήταν ίδιον των κοριτσιών αυτών· ίσως να ήταν ένα σκαλί πάνω από το μέσο όρο. Κάποιες έγιναν δασκάλες. Ο Λόρενς ήταν κι αυτός μανιώδης αναγνώστης: τα έξυπνα αγόρια έπρεπε να μοχθήσουν για να κερδίσουν μια υποτροφία, αλλά μετά το Εκπαιδευτικό Νομοσχέδιο της δεκαετίας του 1870 η δυνατότητα αυτή είχε γίνει πολύ πιο απτή. Το πανεπιστήμιο ήταν μια πραγματική εναλλακτική για τον Λόρενς, όπως είναι σήμερα για τους αριστούχους: ο Λόρενς σταμάτησε να διαβάζει για το πτυχίο του για να αφοσιωθεί στα διαβάσματά του εκτός του εκπαιδευτικού συστήματος. Ένας αριστούχος στις μέρες μας αποκλείεται να είχε επιλέξει το ίδιο. Φυσικά ο Λόρενς ήταν πεπεισμένος για την ιδιοφυΐα του. Δεν είχε ιδιαίτερη πίστη στη δημοκρατία, ούτε απέκτησε ποτέ, ακόμα και όταν έγινε ενός είδους σοσιαλιστής. Είναι αξιοσημείωτο πως όταν εργαζόταν ως δάσκαλος –μια μοίρα συνηθισμένη την εποχή εκείνη– σε ένα προάστιο του Λονδίνου, κατάφερε να επιβληθεί στο απείθαρχο πλήθος των αγοριών χρησιμοποιώντας τη βίτσα και κάνοντάς την να «σιγομουρμουρίσει». Μισούσε τα «φτωχοντυμένα» αγόρια, αλλά είχε καταγοητευτεί από την μικρή και ευγενική ομάδα παιδιών «από ένα καθωσπρέπει Ίδρυμα για γόνους ηθοποιών». Όπως φαντάζεται κανείς, ήταν ένας εξαιρετικός και γεμάτος φαντασία δάσκαλος. Διαβάζοντας για τον συντηρητισμό του Ίστγουντ και την ασφυκτική αγάπη της πικραμένης του μητέρας (σκεφτόταν, συχνά επώδυνα, πως η αγάπη αυτή τον οδηγούσε στην ερωτική διαστροφή και τον μεταμόρφωνε σε ναρκισσιστή ηθικολόγο), ο κύριος Σάγκαρ σχολιάζει την ισχυρή θρησκευτική επιρροή στο μεγάλωμά του: «Το Προτεσταντικό πλαίσιο στο οποίο μεγάλωσε βοήθησε τον Λόρενς να διαμορφώσει κάποιες από τις πιο χαρακτηριστικές του ποιότητες – την ανεξαρτησία («Τολμήστε να γίνετε σαν τον Δανιήλ, τολμήστε να υψώσετε παράστημα»), την ειλικρίνεια, την ολοψυχία, τον ενθουσιασμό, μια αίσθηση βαθιάς ευθύνης τόσο για τον εαυτό του, όσο και για τους άλλους, και εκείνο το προφητικό, ευαγγελικό, προτρεπτικό, μαχητικό, αλλά και αυτάρεσκο, πνεύμα που ξεκινάει μια εκστρατεία για να βρεθεί αντιμέτωπο με τον εχθρό του, παρότι, όταν ο Λόρενς μεγάλωσε, ο βασικός εχθρός του έγινε ο συντηρητικός εκείνος άνθρωπος για τον οποίον τα πάντα είναι ανήθικα (ένας μάλλον ασυνήθιστος τύπος ανθρώπου για τους Προτεστάντες εκείνους που κήρυσσαν την ανεξαρτησία από την επίσημη Αγγλικανική Εκκλησία).» Η δυσκολία της σεξουαλικής απελευθέρωσης είχε να κάνει τόσο με εκείνον, όσο και με τον «ιδεαλισμό» των κοριτσιών που του άρεσαν, παρά το γεγονός πως δεν του πήρε πολύ χρόνο να ρίξει το φταίξιμο στις ευτελείς αξίες του βιομηχανικού καπιταλισμού. Είχε πει στην Τζέσι Τσέιμπερς πως ήταν «καλόγρια» και πως ο ίδιος ήθελε μια γυναίκα που θα μπορούσε να την φιλάει και να την κάνει τη μητέρα των παιδιών του· αργότερα όμως είχε πει πως σε έναν γάμο όπως εκείνη τον επιθυμούσε, «θα είχα μια ζωή εύκολη, σχεδόν τα πάντα θα πήγαιναν όπως θα ήθελα εγώ και, αργά ή γρήγορα, το πνεύμα μου θα καταστρεφόταν ολοσχερώς.» Μάλλον δεν είχε άδικο. Είχε πλήρη επίγνωση για το πνεύμα και την ιδιοφυΐα του. Αυτό που χρειαζόταν ήταν μια ισχυρή, απελευθερωμένη από ηθικολογίες, οκνηρή, και πάνω από όλα, ξένη αριστοκράτισσα, γεμάτη τόλμη, μια Φρίντα φον Ρίχτχόφεν, για να τον ταρακουνήσει σε τέτοιο βαθμό ώστε να ξεπεράσει το ναρκισσισμό του. Ήταν σαφές πως δεν ήθελε παιδιά και ζήλευε τα δικά της. (Είχε ήδη διαλύσει έναν δεσμό επειδή, όπως είχε πει, ένας γιατρός τον είχε συμβουλέψει πως η προδιάθεσή του στη φυματίωση καθιστούσε την πατρότητα παρακινδυνευμένη). Υπάρχει μια ασυνήθιστη λεπτομέρεια που ρίχνει φως στα σεξουαλικά του διλήμματα: είχε δει τη Σάρα Μπερνάρ να παίζει την Κυρία με τις καμέλιες στο επαρχιακό Νότινγκχαμ, και είχε προειδοποιήσει ένα από τα πιο απελευθερωμένα κορίτσια με τα οποία σχετιζόταν να μην δει την παράσταση – «εκτός αν τα μυαλά σου είναι στη θέση τους»: «[Η Σάρα Μπερνάρ] αντιπροσωπεύει τα αρχέγονα πάθη των γυναικών. ... Θα μπορούσα να αγαπήσω μια τέτοια γυναίκα, να την αγαπήσω μέχρι παραφροσύνης· μόνο και μόνο για να αισθανθώ το αγνό, άγριο πάθος. ... Όταν τη σκέφτομαι τώρα, αισθάνομαι ακόμα το βάρος που πίεζε το στήθος μου για πολλές μέρες... τις τρομακτικές κραυγές πάνθηρα που έβγαζε....» Η Κυρία με τις καμέλιες έπασχε από φυματίωση, και σίγουρα δεν ήταν καμιά αγία: μια δόση ξενόφερτης μοιχείας ήταν ό,τι έπρεπε για να σπάσει τον πουριτανισμό του. Οι περισσότερες επιστολές του Λόρενς δείχνουν μια διάθεση να επιβληθεί όχι μόνο στις γυναίκες, αλλά και στους φίλους του. Θα γινόταν ο δάσκαλος και ο αρχηγός τους, με την προϋπόθεση πως όλοι θα υπέκυπταν στη θέλησή του, και θα σκέφτονταν και θα αισθάνονταν όπως αυτός. Κήρυττε την επιτακτική ανάγκη για έναν αριστοκρατικό ηγέτη, και οι θεωρίες του αυτές φέρνουν στο μυαλό την ιδέα του Γουέλς περί των Σουμαράι[1]. Ανάλογες σκέψεις προκύπτουν στο χαοτικό του κείμενο Φαντασία του ασυνειδήτου: «Όταν οι ηγέτες αναλαμβάνουν την ευθύνη, απομακρύνουν το βάρος της επιλογής από αυτούς που τους ακολουθούν. ... Ο λαός είναι πια ελεύθερος και χαρούμενος και αυθόρμητος. ... Ούτε εφημερίδα – οι μάζες των ανθρώπων δεν χρειάζεται να μάθουν να διαβάζουν.» Όμως οι ηγέτες σχετίζονται αποκλειστικά με τη «ζωή». Η σύγχρονη γνώση είναι βασισμένη στον στείρο, μηχανιστικό ρασιοναλισμό. «Πρέπει να ανακαλύψουμε, αν μπορούμε, το πραγματικό ασυνείδητο, εκεί όπου η ζωή αναβλύζει και φουσκώνει μέσα μας, πριν μεσολαβήσει η συνειδητή επεξεργασία». Λέξεις ξέφρενες. Ο Σάγκαρ υποστηρίζει πως όσο πιο κοντά πλησίαζε ο Λόρενς την εκπλήρωση των επιθυμιών μιας ηγετικής αρρενωπότητας, τόσο πιο αδύναμη γινόταν η τέχνη του. Παρ’ όλα αυτά, Η κούκλα του λοχαγού είναι μια εντυπωσιακή νουβέλα και μια από τις καλύτερες που έγραψε ποτέ: προκύπτει από την σύγκρουση του στιβαρά συντηρητικού Λόρενς με την αθεράπευτα άπιστη Φρίντα, μια μάχη συχνά βάναυση, αλλά που την ίδια στιγμή, μεταμορφωνόταν σε μακροχρόνια αγάπη, παρά τα φλιτζάνια και τα τηγάνια που εκσφενδόνιζαν ο ένας στον άλλον μέσα στην κουζίνα τους. Η οργή του σχετικά με τον εξευτελισμό και την καταστροφή που επέφερε ο πόλεμος του 1914 τον οδήγησε κοντά στην παραφροσύνη. Ο Μπέρτραντ Ράσελ είχε πει πως αγαπούσε τον Λόρενς «ολοένα και περισσότερο», πως η διαισθητική του αντίληψη ήταν «καταπληκτική», αλλά πως υπέφερε από μια «τάση προς παρανοϊκές υπερβολές». Όταν ο Λόρενς προσπαθούσε να πείσει τον Ράσελ να ασπαστεί μια νέα εκδοχή σοσιαλισμού που είχε επινοήσει, ο Ράσελ επαναστάτησε: «Του θύμισε πως δεν ήταν πλέον δάσκαλος και εγώ δεν ήμουν μαθητής του.» Μεγαλώνοντας, ο Λόρενς τροποποίησε τις απόψεις του περί ηγεμονίας. Ο μεγάλος αριθμός από φιλίες που ξεκινούσαν μέσα στον ενθουσιασμό και κατέληγαν με τσακωμούς, προσβολές και σαρδόνια απογοήτευση υποδηλώνουν κατά τον Σάγκαρ πως ο συγγραφέας βιαζόταν να συνάψει φιλίες – ο «εξ αίματος φίλος» γινόταν από τη μια στιγμή στην άλλη «σκουλήκι». Για ένα μεγάλο χρονικό διάστημα, η Φρίντα, που τον είχε απελευθερώσει, ήταν για τον Λόρενς «η καταστροφική μητρική φιγούρα». Το «πρωτόγονο προσκύνημα» στη Μεσόγειο, την Κεϋλάνη, την Αυστραλία, την Αμερική, το νέο και το παλαιό Μεξικό λειτουργεί ανακουφιστικά για τον αναγνώστη, γιατί τα ταξίδια πυροδοτούσαν τη φαντασία και τη διορατικότητά του. Η εναρκτήρια περιγραφή της Αυστραλίας στο Καγκουρό είναι καταπληκτική: μόνο ένα εξαιρετικό διήγημα θα μπορούσε να επινοήσει τόσο πολλά, σε τόσο σύντομο χρονικό διάστημα. Περιέργως, ο Λόρενς είχε πάρει χαμπάρι την ημι-φασιστική συνωμοσία πρώην στρατιωτικών στην Αυστραλία, την οποία πολλοί ντόπιοι αγνοούσαν. Ηγείται των έντονων επικλήσεων της φαντασίας του, παρότι παραδέχεται πως οι επικλήσεις αυτές είναι αποκυήματα ενός ανθρώπου που θα καταλήξει να μισεί ό,τι θεωρούσε πως αγαπούσε: «Μου αρέσει να δοκιμάζω πράγματα και να ανακαλύπτω πως τα απεχθάνομαι.» Η μόνη χώρα στην οποία ήταν πραγματικά χαρούμενος ήταν η Ιταλία, και ειδικότερα, η Τοσκάνη, παρότι το πρώιμο Λυκόφως στην Ιταλία είναι πολύ καλύτερο βιβλίο από τα κείμενά του για την Τοσκάνη. Στην Ιταλία ήταν ένας εύθυμος νοικοκύρης και μάγειρας που έσφυζε από ζωή, όσο η Φρίντα τεμπέλιαζε στο κρεβάτι καπνίζοντας τα τσιγάρα που ο Λόρενς απεχθανόταν. Ήταν ένα τρυφερό, οικείο θέαμα να τον βλέπει κανείς να κάθεται κάτω από ένα δέντρο στον ήλιο, να γράφει ασταμάτητα, και να παρατηρεί τα μικρά ζώα, τα πουλιά και τα λουλούδια. Το Ίστγουντ, παραδόξως, τον είχε μετατρέψει σε ποιητή-φυσιολάτρη. Και οι εικόνες που γεννούσε η φαντασία του θυμίζουν πάντα φυσικά σύμβολα – οι χιονισμένες κορυφές των Άλπεων ως σύμβολα του θανάτου· η γεντιανή της φυσικής ολότητας. Η σαρδόνια αίσθηση της κωμωδίας που τον χαρακτήριζε είναι τόσο Βρετανική σε σημείο που μας θυμίζει την καυστικότητα της Τζέιν Όστεν. Συχνά κατέληγε σ’ έναν περιπαιχτικό θαυμασμό. Μπορεί να κορόιδευε τα μεταξωτά πουκάμισα του Κόμπτον Μακένζι[2], τον δανδισμό του και την κοσμική ζωή του στο Κάπρι, αλλά όταν οι δυο άντρες επισκέφθηκαν παρέα τα νησιά του Σκάι, η ιδέα περί ηγεμονίας είχε πια εξανεμιστεί: «Ο ήρωας είναι είδος υπό εξαφάνιση, και ο ηγεμόνας των ανθρώπων έχει ξεπεραστεί. ... Οι νέες σχέσεις θα χαρακτηρίζονται από κάποιου είδους τρυφερότητα, μια ευαισθησία μεταξύ ανδρών και ανδρών, και μεταξύ ανδρών και γυναικών, και όχι ο ένας πάνω κι ο άλλος κάτω, πήγαινε μπροστά εσύ κι εγώ ακολουθώ, μια κατάσταση ich dien[3].» Στα νησιά του Σκάι, Ο άνθρωπος που αγαπούσε τα νησιά[4] δεν ήταν μόνο ο Μακένζι αλλά κι ο ίδιος ο Λόρενς· ο Λόρενς παρίστανε τον εαυτό του στους πάντες. Απεχθανόταν την αποστασιοποίηση του Φλομπέρ. Για τα νησιά αυτά, ο Λόρενς είχε γράψει: «Υπάρχει κάτι από την Οδύσσεια εκεί πέρα, ανάμεσα στα νησιά και τις σιωπηλές λίμνες· σαν τη χαραυγή του κόσμου, με τους ερωδιούς να ψαρεύουν ανενόχλητοι δίπλα στο νερό, και τη θάλασσα να μπαίνει βαθιά μέσα στην ενδοχώρα, για μίλια, ανάμεσα στους υγρούς, κελαρυστούς λόφους, όπου τα αγροκτήματα στέκουν χαμηλά, σχεδόν αόρατα, λες και βγαίνουν απ’ το έδαφος.» Η γοητεία των καλοφτιαγμένων προτάσεων του Λόρενς έχει να κάνει με το ότι καταφέρνουν να ζωντανέψουν την εσωτερικότητα και την εξωτερικότητα των τόπων και των ανθρώπων. Οι κακές προτάσεις που εν τέλει εξασθενούν και χάνονται είναι μέρος μιας ασυνάρτητης υστερίας που προέκυπτε λόγω των συγκρούσεων της ζωής του. Για την ανάγκη του για σοβαρές συζητήσεις, ο Σάγκαρ κάνει ένα σημαντικό σχόλιο. Ο Λόρενς δεν άντεχε τις άσκοπες κουβέντες. Στην άστατη ζωή του «...ήταν ταυτόχρονα ανακούφιση και βάσανο για τον Λόρενς να οδηγείται σε μια συνθήκη συζυγικής απομόνωσης: ανακούφιση όταν απομακρυνόταν από τη συντροφιά όλων εκείνων που είτε δεν μπορούσαν είτε δεν ήθελαν να τον καταλάβουν και να είναι προσηνείς μαζί του και να συζητούν μαζί του καλή τη πίστη, αλλά και βάσανο να μην έχει κανέναν άλλον να κουβεντιάσει πέραν της Φρίντα, γεγονός που ήταν βάσανο και για την ίδια. ... Εξ ου και ο ηθικολογικός τόνος στον οποίο πολλές φορές ολισθαίνουν τα μυθιστορήματά του.» Παρεμπιπτόντως, όταν πια είχε μεγαλώσει, ο Μακένζι συνήθιζε να μιμείται την προφορά του Λόρενς σε διάφορα πάρτι με μια όχι ιδιαιτέρως πειστική μισο-Κόκνεϊ διάλεκτο, και να υποστηρίζει πως ο Λόρενς έκανε συχνά λάθος τα ονόματα των διαφορετικών λουλουδιών. Φυσικά, ο Μακένζι είχε ενοχληθεί από τον Άνθρωπο που αγαπούσε τα νησιά. Ίσως το είδος ματαιοδοξίας και διεστραμμένου χλευασμού που χαρακτήριζε τον Μακένζι δεν ήταν ξένο στο ιδιαίτερο είδος διαστροφής που έφερε και ο Λόρενς. Το 1926, έχοντας επιστρέψει στην Αγγλία, τέσσερα χρόνια πριν πεθάνει, φανερά αρνητικός στην απεργία των ανθρακωρύχων, ο Λόρενς χαλιναγώγησε το επικριτικό ύφος που τον χαρακτήριζε μέχρι τότε. Είχε βαθιά συναισθήματα για την περιοχή στην οποία γεννήθηκε: «Μου δίνει δύναμη: και είναι σαν να υπάρχει μια περίεργη, αλλόκοτη αίσθηση δυνατότητας στους ανθρώπους, ειδικότερα στους κοινούς ανθρώπους. Αισθάνεται κανείς πως υπάρχει μέσα τους κάτι σαν αλλόκοτος ψαλμός που αναδύεται ολόλαμπρος. Δεν είναι ολοκληρωμένοι. Και έχουν ένα ιδιαίτερο είδος αγνότητας και ευγένειας, και την ίδια στιγμή, κάτι άθραυστο που τους κάνει τόσο γοητευτικούς.» Συγχρόνως όμως, αισθανόταν πως η χώρα βρισκόταν στο χείλος ενός ταξικού πολέμου – όπως μοιάζει και σήμερα, αλλά τώρα ο πόλεμος διεξάγεται εντός της εργατικής τάξης. Η λαίδη Τσάτερλι του προέκυψε ως μύθος γεφύρωσης του χάσματος αυτού – αν μου επιτραπεί η λέξη αυτή. Ο Σάγκαρ προτείνει κάτι ενδιαφέρον ως πηγή έμπνευσης για το βιβλίο. Στη Φλωρεντία, ο Λόρενς είχε συνομιλήσει με τον επιβλητικά εκκεντρικό σερ Τζορτζ Σίτγουελ, τον πατέρα του Όζμπερτ, ο οποίος προσπαθούσε να διασώσει το σπίτι του, χτισμένο τον 18ο αιώνα, στο Σάτον Σκάρσντεϊλ στην κομητεία του Ντάρμπι. Ο Λόρενς ήξερε καλά την περιοχή. Το σπίτι φιλοξενούσε την οικογένεια Άρκραϊτ, μια από τις πιο εξέχουσες οικογένειες κατά τη διάρκεια της βιομηχανικής επανάστασης. Τον τελευταίο Άρκραϊτ τον είχαν ρίξει από το άλογό του και είχε τραυματιστεί πολύ σοβαρά: οι γιατροί αναγκάστηκαν να του βάλουν μια ασημένια λάμα στο κρανίο. Επέζησε, ξεκίνησε να γράφει βιβλία και εξελίχθηκε σε έναν μάλλον αξιόλογο γλωσσολόγο, αλλά το ατύχημα τον είχε καταστήσει σεξουαλικά ανίκανο. Παρά τις συμβουλές της οικογένειάς του, παντρεύτηκε, και προφανώς η μετέπειτα έγγαμη ζωή του δεν ήταν χαρούμενη. Ο Λόρενς επισκέφθηκε το σπίτι και το χρησιμοποίησε στον Εραστή της λαίδης Τσάτερλι: δεν ήταν ο Όζμπερτ Σίτγουελ έμπνευση για το μυθιστόρημα (όπως υποστήριζε η Ίντιθ Σίτγουελ), αλλά η οικογένεια Άρκραϊτ που «μάλλον ήταν η πηγή έμπνευσης του βιβλίου». Γνωρίζοντας το συνήθειο του Λόρενς να «αναμιγνύει» πολλαπλές πηγές για να διαμορφώσει τα πορτραίτα των χαρακτήρων του, όπως οι περισσότεροι συγγραφείς, η υπόθεση του Σάγκαρ ακούγεται πειστική. Το πιθανότερο είναι πως ο Λόρενς είχε χρησιμοποιήσει στοιχεία από την έπαυλη στο Ίστγουντ, όπου ο κληρονόμος του ιδιοκτήτη των ανθρακωρυχείων είχε εισάγει την νεωτεριστική έννοια της «παραγωγικότητας» στην βιομηχανία ‒ αλλά και η εμπειρία του ίδιου του Λόρενς εισβάλλει στο μυθιστόρημα ως γιος του ανθρακωρύχου πατέρα του, δουλειά ανάλογη με εκείνη του θηροφύλακα στο βιβλίο. Ο Λόρενς έγραφε κυρίως εκτός σπιτιού. Δούλεψε τα Ετρουσκικά τοπία[5] και την πρώτη εκδοχή της Λαίδης Τσάτερλι κάτω από ένα τεράστιο πεύκο στην Ιταλία. Καθόταν και έγραφε μανιωδώς σε ένα φτηνό τετράδιο – λες και προσπαθούσε να προλάβει τα λόγια του μυαλού του, και καθόταν τόσο ακίνητος που συχνά σαύρες σκαρφάλωναν πάνω του, και τα πουλιά τον πλησίαζαν άφοβα. Δεν είχε καμία διάθεση να διασχίσει τη Γαλλία ή την Ιταλία με τα γρήγορα αυτοκίνητα του Άλντους Χάξλεϊ για να δει τα αξιοθέατα. Η ταχύτητα που ενδιέφερε τον Λόρενς είχε να κάνει με το γράψιμο. Όταν ο Τζορτζ Μπέρναρντ Σω είχε δει ένα από τα θεατρικά έργα του Λόρενς είχε πει πως το κείμενο ξεχυνόταν σαν «ένας χείμαρρος φλύαρου, αλλά εξαιρετικά αποτελεσματικού και ζωντανού διαλόγου» που έκαναν τα δικά του να φαντάζουν απαρχαιωμένα. Τα έργα του Λόρενς δεν κλείνουν μέσα τους μόνο την ιδιαίτερη λαλιά του χαρακτήρα· ολόκληρη η προσωπικότητά του γεμίζει τις λέξεις με νόημα. Στα τελευταία του, όταν σταδιακά αλλά φανερά γινόταν όλο και πιο αδύναμος και πέθαινε από φυματίωση, είχε δώσει σκληρή μάχη με την πλήρη ακινητοποίησή του στο κρεβάτι· όπως πάντα, ήταν ο αεικίνητος εχθρός του επικείμενου θανάτου. Ήξερε καλά πως δεν θα ζούσε για πολύ, αλλά αποφάσισε να αγνοήσει την διάγνωση των γιατρών. Θεωρούσε πως η ασθένειά του είχε «κάτι από οργή», και είχε πει πως δεν μπορούσε να «φάει τα σωθικά του στην Ευρώπη». Ακόμη και τότε, μιλούσε για μια επιστροφή στο Μεξικό. Ήταν συχνά δυστυχισμένος, αλλά η Φρίντα είχε πει πως πολεμούσε την αρρώστια «με τρόπο εξαίσιο – πολεμούσε σπιθαμή τη σπιθαμή... και όταν πέθανε φαινόταν ολοκληρωμένος και ανυπότακτος». Το βιογραφικό λεύκωμα του Σάγκαρ έχει το πλεονέκτημα ότι παρουσιάζει όλες τις διαφορετικές πτυχές του Λόρενς και τις αφήνει να φανούν καθαρά. Χωρίς τις αντιφάσεις που κινητοποιούσαν τον Λόρενς, και που συχνά του έκαναν κακό, δεν θα είχαμε ολόκληρο τον καλλιτέχνη μπροστά στα μάτια μας. («Το art for my sake», είχε πει, «είναι το σύνθημά μου.»). Ποτέ μου δεν τον είχα συναντήσει, αλλά ένα βράδυ το 1930, είδα στο εξώφυλλο μιας εφημερίδας στο Λονδίνο την ανακοίνωση του θανάτου του, και δεν κατάφερα να συγκρατήσω τα δάκρυά μου. © NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2020 — Μετάφραση: Θέμελης Γλυνάτσης [1] Οι ευγενείς ηγέτες από το μυθιστόρημα του Γουέλς Μια σύγχρονη ουτοπία (1905). [2] Sir Edward Montague Compton Mackenzie (1883-1972), Σκοτσέζος συγγραφέας. [3] «Υπηρετώ», Γερμανικά στο πρωτότυπο. [4] Ένα από τα καλύτερα διηγήματα του Λόρενς (1928). [5] Sketches of Etruscan Places and other Italian Essays, συλλογή ταξιδιωτικών κειμένων του Λόρενς, που εκδόθηκαν μετά τον θάνατο του συγγραφέα (1932).

Σύνδεση