Η ερωτική επιστολογραφία του Αρισταίνετου

Ἀρισταίνετος, Ἐρωτικαὶ Ἐπιστολαί. Εἰσαγωγή - Κείμενο - Μετάφραση - Σχόλια Βασίλειος Π. Βερτουδάκης, Gutenberg, Αθήνα 2018, σελ. 401 Ο εκδοτικός οίκος Gutenberg εξέδωσε στο τέλος του 2018 το βιβλίο του Βασίλη Βερτουδάκη, το οποίο αναφέρεται στην ερωτική επιστολογραφία που αποδίδεται στον Αρισταίνετο. Πρόκειται για μια καλαίσθητη έκδοση τετρακοσίων περίπου σελίδων. Προτάσσεται μια εκτενής εισαγωγή εβδομήντα σελίδων, ακολουθεί το αρχαίο κείμενο με μετάφρασή του και έπονται τα ερμηνευτικά σχόλια. Στο τέλος φυσικά παρατίθεται η βιβλιογραφία και το ευρετήριο, στο οποίο περιλαμβάνονται συγκεντρωτικοί πίνακες ονομάτων, όρων και αρχαίων συγγραφέων. Πριν από την εισαγωγή, σε ένα σύντομο πρόλογο, ο συγγραφέας εξηγεί τους λόγους που τον ώθησαν να ασχοληθεί με το συγκεκριμένο θέμα. Γράφει λοιπόν ότι εντυπωσιάζει κάποιον το γεγονός ότι «ένας ελληνόφωνος λόγιος της ύστερης Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας, κοντά στο λυκόφως του αρχαίου κόσμου, όταν ο χριστιανισμός έχει επιβληθεί ως επικρατούσα θρησκεία, γράφει επιστολική λογοτεχνία, ακολουθώντας παλαιά μανιέρα και γλώσσα, με θεματικό άξονα τον έρωτα· και μάλιστα σε μια ποικιλία εκδοχών που βρίσκονται επί το πλείστον στο εκτός γάμου και μονογαμίας πεδίο. Πραγματεύεται δηλαδή έναν από τους σκληρούς πυρήνες που διαφοροποιούν ιδεολογικά τον ελληνικό κόσμο από εκείνον του χριστιανισμού». Ο συγγραφέας θεωρεί ότι εκεί έγκειται και η μεγάλη σημασία αυτής της επιτομής, ότι δηλαδή αποτελεί μια σημαντική μαρτυρία, τόσο για τη λογοτεχνική αισθητική, όσο και για την ερωτική ηθική της ύστερης αρχαιότητας, την οποία ο συγγραφέας θεωρεί καθοριστική για τη διαμόρφωση της δυτικής θεώρησης σχετικά με τα ερωτικά θέματα. Στην εισαγωγή, ως είθισται σε μια ερμηνευτική έκδοση αρχαίου κειμένου, ο συγγραφέας παραθέτει στοιχεία σχετικά με την ιστορία του μοναδικού χειρογράφου που διασώζει τη συλλογή και ασχολείται με ζητήματα πατρότητας και χρονολόγησης. Οι πενήντα επιστολές, λοιπόν, κατανέμονται σε δύο βιβλία και σώζονται σε έναν περγαμηνό κώδικα με 64 φύλλα, γραμμένα recto-verso, που φέρει τον τίτλο Codex Vindobonensis philologicus graecus 310 και χρονολογείται στον 12ο- 13ο αιώνα. Όσοι ασχολούνται με την κριτική έκδοση κειμένων γνωρίζουν τον κόπο που απαιτεί η συλλογή στοιχείων αναφορικά με την ιστορία που φέρει κάθε χειρόγραφο. Το συγκεκριμένο χειρόγραφο «ανακαλύφθηκε» από τον Ιανό Λάσκαρι στην Απουλία της Ιταλίας και ο ίδιος το κατέγραψε ως «επιστολαί αρισταινέτου ερωτικαί». Το 1561 ο κώδικας περιήλθε στα χέρια του Ούγγρου λογίου και συλλέκτη βιβλίων, γνωστού με το εκλατινισμένο όνομα Γιοχάννες Σαμπούκους (Johannes Sambucus), και κατέληξε στην αυτοκρατορική βιβλιοθήκη της Βιέννης. Η πρώτη έκδοση (editio princeps) έγινε από τον Σαμπούκους και τυπώθηκε στην Αμβέρσα το 1566. Το κείμενο είχε μεγάλη αναγνωστική επιτυχία και μεταφράστηκε στα Λατινικά, Αγγλικά, Γαλλικά, Γερμανικά και Ιταλικά, αλλά όχι στα Νέα Ελληνικά. Μόνο ο Πολυζώης Κοντός εξέδωσε το 1803 στη Βιέννη τις επιστολές, χωρίς μετάφραση και χωρίς σημειώσεις[1] και το 1950 ο Δημήτριος Τσιρίμπας δημοσίευσε ένα άρθρο για τις παροιμίες που απαντούν στη συλλογή.[2] Το παρόν βιβλίο του Βερτουδάκη έρχεται επομένως να καλύψει αυτό το κενό στην ελληνική βιβλιογραφία, αφού αποτελεί την πρώτη μετάφραση και τον πρώτο σχολιασμό στην ελληνική γλώσσα. Όταν ένα κείμενο σώζεται σε ένα μόνο χειρόγραφο, άλλοτε δυσκολεύουν τα πράγματα και άλλοτε απλοποιούνται. Στην περίπτωση αυτής της επιτομής, η ύπαρξη ενός μόνο χειρογράφου, σε συνδυασμό με την έλλειψη φιλολογικών μαρτυριών αναφορικά με τον Αρισταίνετο, δημιουργούν πολλά προβλήματα σχετικά με την πατρότητα αλλά και την χρονολόγηση αυτών των επιστολών. Αρισταίνετος ως συγγραφέας επιστολών δεν μαρτυρείται. Παπυρικά σπαράγματα σχετικά δεν έχουν βρεθεί, ο Φώτιος, ο Ψελλός και η Σούδα δεν τον αναφέρουν. Επιπλέον, το μοναδικό χειρόγραφο σώζεται ακρωτηριασμένο. Απουσιάζει το αρχικό εξώφυλλο και η τελευταία επιστολή διακόπτεται απότομα, στο μέσον λέξεως, χωρίς να υπάρχει συνέχεια. «Θα μπορούσε να υποθέσει κανείς ότι στον κολοφώνα, που πιθανώς βρισκόταν στο τελευταίο φύλλο, θα δηλωνόταν το όνομα του συγγραφέα», σημειώνει ο Βερτουδάκης. Το εγχείρημα είναι απαιτητικό, αλλά ο συγγραφέας καταφέρνει να καταγράψει όλες τις υποθέσεις που έχουν διατυπωθεί κατά καιρούς σχετικά με την πατρότητα του έργου. Δεν περιορίζεται όμως μόνο σε αυτό. Προτείνει ο ίδιος κάτι νεοφανές σχετικά με την ταυτότητα του Αρισταίνετου. Αν υποθέσουμε ότι πρόκειται για ψευδώνυμο, τότε αυτό έχει αλιευθεί από τον Λουκιανό και μάλιστα από τους Εταιρικούς Διαλόγους. Γενικά ο συγγραφέας βλέπει πολλά δάνεια από τον Λουκιανό, τόσο στα ονόματα, όσο και σε φράσεις και μοτίβα. Παρόμοιες δυσκολίες ενέχει και η χρονολόγηση του έργου. Από εσωτερικές ενδείξεις ο συγγραφέας καταλήγει στη χρονολόγηση του έργου ανάμεσα στο β΄ μισό του πέμπτου και το πρώτο τέταρτο του έκτου αιώνα. Η συλλογή ανήκει στο είδος της λογοτεχνικής ή, όπως ακριβέστερα γράφει ο Βερτουδάκης, της μυθοπλαστικής επιστολογραφίας. Ο συγγραφέας εισάγει για πρώτη φορά στην ελληνική βιβλιογραφία τον όρο μυθοπλαστική επιστολογραφία ως αντίστοιχο του όρου fictional epistolography / fiktive Epistolographie, και τεκμηριώνει την πρότασή του επαρκώς (στην περιεκτική σημείωση 47, σσ. 31-32). Ο όρος αυτός είναι ακριβέστερος και ορθότερος από όσους έχουν προταθεί ως τώρα: πλαστές, μιμητικές, ψευδείς, φανταστικές, επινοημένες. Το είδος αυτό συνδυάζει τη νουβέλα σύντομης έκτασης με την επιστολογραφία, με καταλύτη τη ρητορική τέχνη. Και τα δύο αυτά είδη εντάσσονται σε μια μακρά λογοτεχνική παράδοση. Στις Ιστορίες του Ηροδότου απαντούν νουβέλες σε πρώιμη μορφή, ενώ η πρώτη λογοτεχνική μαρτυρία επιστολής εμφανίζεται στην Ιλιάδα. Ο συγγραφέας εξετάζει ενδελεχώς τη σχέση των Επιστολών του Αρισταίνετου με προγενέστερα αντίστοιχα λογοτεχνικά είδη και προσφέρει στον αναγνώστη την ευκαιρία να διαπιστώσει την εξέλιξη του είδους. Διαπιστώνει ότι το είδος της ερωτικής επιστολογραφίας υπήρξε πολύ δημοφιλές κατά την αυτοκρατορική περίοδο και εξής. Εδραιωτές του είδους υπήρξαν ο Αλκίφρων, ο Φιλόστρατος και ο Αιλιανός, και τη σκυτάλη παραλαμβάνει δυόμισι με τρεις αιώνες μετά ο Αρισταίνετος. Αποδείχθηκε βαθύς γνώστης των έργων των προκατόχων του, αλλά και γενικότερα της αρχαίας ελληνικής γραμματείας, τόσο σε επίπεδο θεματολογίας όσο και γλώσσας. Όπως χαρακτηριστικά σημειώνει ο Βερτουδάκης, ο Αρισταίνετος «έχει πίσω του όλο το λογοτεχνικό παρελθόν, ενώ στο δικό του παρόν βιώνει ακόμη το πνεύμα του αρχαίου κόσμου, έστω στην αποδρομή του». Η γλώσσα επηρεάζεται από τον Αττικισμό. Στο πλαίσιο αυτό μιμείται, αναπλάθει, αλιεύει και συνθέτει. Θα πρέπει εδώ να εξηγήσουμε ότι η μίμηση παλαιών προτύπων δεν εκλαμβάνεται ως κάτι μεμπτό, με την έννοια της δουλικής αντιγραφής, αλλά αντίθετα ως κάτι που ωθεί στο ωραίο. Αττικισμός στη γλώσσα, κλασικισμός στην τέχνη, ήταν το σύνθημα στην εποχή του Αυγούστου και ο Οράτιος προέτρεπε τους λογοτέχνες να έχουν πάντα στα χέρια τους τα ελληνικά πρότυπα. Αξίζει να σημειωθεί στο σημείο αυτό η άποψη ενός ελληνόφωνου ιστορικού του 1ου αιώνα π.Χ. σχετικά με το θέμα της μίμησης. Γράφει λοιπόν ο Διονύσιος Αλικαρνασσεύς στο έργο του Περί μιμήσεως (1.1-3) ότι πρέπει να διαβάζει κάποιος τα συγγράμματα των αρχαίων, για να αντλεί έμπνευση τόσο για την υπόθεση, όσο και τη γλωσσική μορφή. Γιατί με τη συνεχή παρατήρηση η ψυχή του αναγνώστη απορροφά την ομοιότητα του χαρακτήρα, όπως στο ανέκδοτο με τη γυναίκα του χωρικού. Ένας πολύ άσχημος στην όψη χωρικός είχε έντονο φόβο ότι τα παιδιά που θα γεννηθούν θα πάρουν την ασχήμια του. Ο φόβος αυτός του δίδαξε την τέχνη «της ευπαιδίας». Έβαλε να ζωγραφίσουν ωραίους πίνακες και υποχρέωσε τη γυναίκα του να τους κοιτάζει καθημερινά. Έτσι, σμίγοντας στον κατάλληλο καιρό με τη γυναίκα του, πέτυχε το επιδιωκόμενο κάλλος. Κατά τον ίδιο τρόπο, από τη μίμηση των λόγων γεννιέται μια εσωτερική ομοιότητα, υπό τον όρο ότι θα στοχεύσει ο νέος συγγραφέας σε ό,τι καλύτερο διαθέτει ένας παλαιός συγγραφέας και θα φροντίσει να ποτίσει με το ρεύμα αυτό (σαν να ήταν νερό) την ψυχή του. Έτσι και ο Αρισταίνετος αντλεί από τον Όμηρο, τον Πλάτωνα, τον Μένανδρο, τον Λουκιανό και άλλους πολλούς. Ο Βερτουδάκης εικάζει ότι θα πρέπει να άντλησε και από χαμένα σήμερα έργα. Ωστόσο, δεν είναι δουλικός μιμητής, αφού έχει την ικανότητα να παραλλάσσει, να ανασυνθέτει και να ενσωματώνει με παιγνιώδη τρόπο τα δάνειά του. Δεν διστάζει ο συγγραφέας να θέσει καίρια ερωτήματα, όπως γιατί επιλέγει να γράψει ο Αρισταίνετος σε επιστολική μορφή ή κατά πόσο το έργο του εκφράζει μια ηθική της εποχής απέναντι σε ερωτικά θέματα. Για παράδειγμα, ο Αρισταίνετος εξοβελίζει από τις ιστορίες του το θέμα της ομοφυλοφιλίας. Λαμβάνοντας υπόψη τα πρότυπα αλλά και την περιρρέουσα ατμόσφαιρα της εποχής, ο Βερτουδάκης τολμά να απαντήσει σε αυτά τα ερωτήματα, προσφέροντάς μας μια ιστορική ανάλυση, με κοινωνιολογικού τύπου αναφορές. Ένα από τα πιο ενδιαφέροντα κεφάλαια της εισαγωγής αφιερώνεται στην επιλογή του επιστολογράφου να αποκλείσει από το έργο του τον ομοφυλοφιλικό έρωτα, ενώ συμπεριλαμβάνει λ.χ. ιστορίες μοιχείας, πορνείας κ.τ.ό. Η πραγμάτευση του Βερτουδάκη επί του ζητήματος αυτού είναι από τα πιο πρωτότυπα και εμπεριστατωμένα σημεία της εισαγωγής του (κάνοντας μία σύγκριση και με τα δύο πιο πρόσφατα σχολιαστικά έργα της Τιτσιάνα Ντράγκο[3] και των Πήτερ Μπινγκ και Ρεγγίνα Χαίσελε).[4] Στη συνέχεια, ο συγγραφέας σχολιάζει τη γλώσσα και το ύφος των επιστολών και θέτει έναν ιδιαίτερο προβληματισμό σχετικά με το αν μια επιτηδευμένη και αρχαΐζουσα γραφή είναι συμβατή με την αποτύπωση του συναισθήματος και δη του ερωτικού. Την απάντηση μάς την προσφέρει παραλληλίζοντας με τη γλώσσα του ερωτικού Παπαδιαμάντη και του Ανδρέα Εμπειρίκου. Η εισαγωγή κλείνει με τη λεπτομερή αναφορά της χειρόγραφης παράδοσης, των εκδόσεων και των μεταφράσεων που έχουν εκπονηθεί. Το κείμενο βασίζεται σε εκείνο της έκδοσης του Όττο Μάτσαλ (Teubner).[5] Ακολουθεί ένας κατάλογος διαφοροποιήσεων και διορθώσεων του συγγραφέα στο κείμενο της στερεότυπης έκδοσης, στην οποία βασίστηκε. Σημειώνεται ότι ο κατάλογος αυτός περιλαμβάνει 32 διορθώσεις και αλλαγές γραφών, ενώ η πιο πρόσφατη έκδοση (2014) των Μπινγκ - Χαίσελε (που βασίζεται επίσης στο κείμενο του Μάτσαλ) περιλαμβάνει 13· το βιβλίο της Ντράγκο δεν παραθέτει καθόλου παρόμοιο κατάλογο. Κατόπιν, σε ένα εύρος 160 σελίδων, προσφέρεται το αρχαίο κείμενο με γλαφυρή μετάφραση. Ο Βερτουδάκης στη μετάφρασή του σέβεται τη δομή του αρχαίου λόγου, αλλά τηρεί και το κριτήριο της απόδοσης σε ένα ωραίο και λειτουργικό κείμενο της νέας ελληνικής, οδηγώντας τον αναγνώστη πραγματικά στην «απόλαυση του κειμένου». Ο συνδυασμός της άψογης μετάφρασης με τα ποικίλα σχόλια που ακολουθούν, δίνουν την ευκαιρία στον αναγνώστη να κάνει ένα μαγευτικό ταξίδι στον χρόνο και να απολαύσει το μεγαλείο της αρχαίας ελληνικής γραμματείας: Γνωστά μοτίβα που συνδέονται με τον έρωτα και που απαντούν σε όλο το εύρος της γραμματείας, από το έπος, τη λυρική ποίηση, το δράμα, την κωμωδία, τους μιμιάμβους, μέχρι την ερωτική επιστολογραφία της ύστερης αρχαιότητας. Αισθαντικές περιγραφές γυναικών, αλλά και ανδρών, εξωσυζυγικές σχέσεις, ίντριγκες, αθέμιτοι ερωτικοί πόθοι, μαστροπεία, παρθενοφθορία, ερωτικά τρίγωνα είναι μερικά από όσα συνθέτουν τον λογοτεχνικό κόσμο του Αρισταίνετου. Ένας κόσμος που βρίθει από κοινούς λογοτεχνικούς τόπους, όπως είναι, για παράδειγμα, η παρουσίαση του έρωτα ως τοξότη, η παρομοίωση του πόθου με το πυρ, η προσφορά του μήλου ως ερωτικού δώρου. Ένας κόσμος με διάχυτο ερωτισμό και χιούμορ: ένας ψαράς θαυμάζει μια γυμνή κοπέλα στη θάλασσα, μια νεαρή γυναίκα φλερτάρει ανερυθρίαστα με τον εραστή της αδελφής της, μια υπηρέτρια συντρέχει την κυρά της στις ερωτοδουλειές της, μια σύζυγος παρουσιάζει τον εραστή ως ληστή στον σύζυγό της, ένας προαγωγός παριστάνει τον μάγο σε έναν εραστή, ένας νέος αγαπά εξίσου τη σύζυγο και την ερωμένη του, ένας άλλος αγωνιά για τον άστατο χαρακτήρα της αγαπημένης του. Θέματα οικεία και διαχρονικά. Ο έρωτας αναδεικνύεται ως κινητήρια δύναμη του ανθρώπινου βίου στις επιστολές του Αρισταίνετου, γράφει ο Βερτουδάκης. Κι έχει δίκιο. Ένα είναι σίγουρο: είτε διαβάσουμε τις επιστολές αυτές ως απλοί αναγνώστες που τέρπονται με διασκεδαστικές ερωτικές ιστορίες, είτε ως φιλόλογοι που αναζητούν κείμενα πολυεπίπεδης αναγνωστικής πρόσληψης, θα ανταμειφθούμε πλουσιοπάροχα. Αξίζει να σημειωθεί ότι στην πραγμάτευση των λογοτεχνικών μοτίβων που επεξεργάζεται ο Αρισταίνετος, ο Βερτουδάκης, πέραν της διερεύνησης των πηγών και των δανείων του επιστολογράφου από την προγενέστερη ελληνική λογοτεχνία, δεν διστάζει να εντοπίζει παραλληλισμούς με τα κείμενα της βιβλικής γραμματείας και επιβιώσεις σε έργα της νεότερης ελληνικής και ευρωπαϊκής λογοτεχνίας. Επίσης, στον σχολιασμό του αναλύει διεξοδικά και αναδεικνύει την τεχνική του Αρισταίνετου να επαναχρησιμοποιεί πλατωνικά χωρία με ομοερωτικό περιεχόμενο σε συμφραζόμενα ετεροφυλόφιλου έρωτα. Τέλος, ακολουθεί η επικαιροποιημένη βιβλιογραφία η οποία περιλαμβάνει έργα σε επτά γλώσσες. Θεωρώ ότι τόσο η επιστημονική κοινότητα όσο και το ευρύ ελληνικό αναγνωστικό κοινό θα απολαύσουν αυτό το βιβλίο. [1] Πολυζώη Κοντοῦ, Ἀρισταινέτου Ἐπιστολαὶ τανῦν ἑλληνιστὶ μόνον ἐκδίδονται. Διὰ φιλοτίμου δαπάνης καὶ προτροπῆς τῶν τιμιωτάτων πραγματευτῶν ΚΡ, ΤΡ, ΖΚ καὶ ΠΣ, μεθ’ ὅσης οἷοντε ἐπιμελείας διορθωθεῖσαι, Βιέννη 1803. [2] Δ. Α. Τσιρίμπας, «Παροιμίαι καὶ παροιμιώδεις φράσεις παρὰ τῷ ἐπιστολογράφῳ Ἀρισταινέτῳ», Πλάτων 2 (1950), 25-85. [3] A. Tiziana Drago, Aristeneto, Lettere d’amore, Introduzione, testo, traduzione e commento, Lecce 2007. [4] Aristaenetus, Erotic Letters. Introduced, translated and annotated by Peter Bing and Regina Höschele, Atlanta 2014. [5] Aristaeneti Epistolarum libri II, edidit Otto Mazal, Stuttgart 1971.

Η ερωτική επιστολογραφία του Αρισταίνετου

Σύνδεση