Ευρώπη: το φάντασμα της διάσπασης και η τέχνη της επιβίωσης

Ivan Krastev, Μετά την Ευρώπη. Μετανάστευση, εθνικισμός, λαϊκισμός, μτφρ. Γιώργος Καράμπελας, Παπαδόπουλος, Αθήνα 2018, σελ. 152 Τo 1992, όταν ο Φράνσις Φουκουγιάμα διατύπωνε την περίφημη θεωρία του για το τέλος της Ιστορίας, η φιλελεύθερη δημοκρατία θριάμβευε χωρίς καμία εναλλακτική πρόταση να μπορεί να την αμφισβητήσει, έστω και δυνητικά. Οι διαχωριστικές γραμμές του Τείχους του Βερολίνου δεν υπήρχαν πια. Η άλλοτε κραταιά σοβιετική δυστοπία είχε καταρρεύσει και οι νέες δημοκρατίες που αναδύονταν ανά την Ευρώπη ήταν πιο πρόθυμες από ποτέ να μιμηθούν το δυτικό θεσμικό και πολιτισμικό πρότυπο πολιτικής οργάνωσης και προόδου. Ο φιλελευθερισμός δεν είχε λοιπόν επικρατήσει μόνον ως παράδειγμα πολιτικής συγκρότησης αλλά και ως σύστημα αρχών. Ήταν η μόνη επιδραστική ιδέα, η μόνη ιδεολογική βάση από την οποία μια κυβέρνηση μπορούσε να αντλήσει βιώσιμη νομιμοποίηση. Τoν Οκτώβριο του 2007, δημοσιεύεται στο αμερικανικό Journal of Democracy ένα δοκίμιο με τον προκλητικό, σχεδόν κινηματογραφικό, τίτλο “Ο παράξενος θάνατος της φιλελεύθερης συναίνεσης”.[1] «Η φιλελεύθερη εποχή που ξεκίνησε στην Κεντρική Ευρώπη μετά το 1989 έχει φτάσει στο τέλος της», παρατηρεί ο συγγραφέας, τονίζοντας ότι ο λαϊκισμός είχε πια αναδυθεί ξανά ως ιστορικό φάντασμα, ως παγκόσμιο φαινόμενο του οποίου η σημασία και η ένταση δεν πρέπει να παραβλεφθεί. Δώδεκα χρόνια αργότερα η δυτική μεταπολεμική τάξη αμφισβητείται ευθέως. Τα θεμέλια του δυτικού δημοκρατικού μοντέλου, όπως αυτό διαμορφώθηκε από το 1945 και εντεύθεν, μοιάζουν για πρώτη φορά μετά από δεκαετίες σχετικής σταθερότητας εύθραυστα. Οι Ηνωμένες Πολιτείες, από δύναμη δημιουργός κι εγγυητής της μεταπολεμικής συνθήκης μετατρέπονται σε δύναμη αναθεωρητική. Ο ρόλος της Κίνας ως ανερχόμενης υπερδύναμης γίνεται πιο διασπαστικός (disruptive) από ποτέ. Η ανάπτυξη των νέων τεχνολογιών αμφισβητεί τον τρόπο ζωής των πολιτών του κόσμου, σχεδόν σε κάθε πτυχή του. Το ευρωπαϊκό οικοδόμημα αντιμετωπίζει ουσιώδη, παρότι ίσως όχι πολύ άμεσο κι ευθύ, κίνδυνο αποσύνθεσης. Το φάντασμα του λαϊκισμού πλανάται πια για τα καλά πάνω από τον φιλελεύθερο κόσμο. Λαϊκιστικά κινήματα και αντιφιλελεύθερες κυβερνήσεις εδραιώνονται ταχύτατα. Και μπορεί να μην πιστεύουμε ότι είχε την ικανότητα να προβλέψει το μέλλον, όμως η λεπτότητα της κρίσης του, επέτρεψε στον Ιβάν Κράστεφ να συλλάβει σε εκείνο το άρθρο του 2007 τις προκλήσεις που αναμένονταν να απειλήσουν την φιλελεύθερη τάξη στον 21ο αιώνα. Ζούμε την παρακμή ενός κόσμου και την γέννηση μιας άλλης εποχής ή απλά μια συγκυρία-παρένθεση η οποία θα οδηγήσει σε μια εξελιγμένη μορφή της πολιτικής κανονικότητας η οποία κυριάρχησε μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου; Η απάντηση είναι δύσκολο να δοθεί. Όμως η σκέψη του Ιβάν Κράστεφ και ιδιαίτερα το τελευταίο του βιβλίο, Μετά την Ευρώπη, που πρόσφατα κυκλοφόρησε και στα ελληνικά, μπορεί να μας δώσει τα απαραίτητα εργαλεία για να καταλάβουμε τα παράδοξα και τις συγκρούσεις οραμάτων εκείνες που κάνουν το πολιτικό τοπίο στην Ευρώπη αυξανόμενα ασταθές κι επικίνδυνο. Ο Ιβάν Κράστεφ, Πρόεδρος του Κέντρου Φιλελεύθερης Στρατηγικής της Σόφιας και κάτοχος της έδρας Χένρυ Κίσιντζερ στην Βιβλιοθήκη του Κογκρέσου είναι, όπως λέει ο Τζορτζ Σόρος, ένας από τους λίγους ανθρώπους που μπορούν να αμφισβητήσουν βαθιά και τεκμηριωμένα τις συμβατικές πεποιθήσεις της σύγχρονης δημοκρατίας. Τολμηρός, υποστηρίζει ότι τρεις βασικές εκδοχές της Ευρώπης, όπως την ξέραμε, σήμερα καταρρέουν ταυτόχρονα: η Ευρώπη ως ειρηνοποιό έργο, η Ευρώπη των δικαιωμάτων των μειονοτήτων και η Ευρώπη όπου το δυτικό μοντέλο ήταν παράδειγμα προς μίμηση για την ανατολική της επικράτεια[2]. Βαθιά ευρωπαϊστής, πιστεύει ότι η Ευρώπη έχει τη δυνατότητα να μετατρέψει τις έως τώρα αποτυχίες της σε πολιτική πρόοδο. Απαισιόδοξος, ο Κράστεφ φοβάται όμως ότι «αν το τραίνο της αποσύνθεσης φύγει από τον σταθμό των Βρυξελλών, θα είναι σχεδόν αδύνατον να το σταματήσουμε». Όταν η Σοβιετική Ένωση κατέρρεε, ο Ιβάν Κράστεφ ήταν τελειόφοιτος της Φιλοσοφικής Σχολής του Πανεπιστημίου της Σόφιας. Έγραφε την διπλωματική του εργασία για την Ουτοπία του Mουρ, ενώ την ίδια στιγμή η οριστική εξαφάνιση μιας δυστοπίας έγινε η εμπειρία που θα προσδιόριζε τόσο την προσωπική του αντίληψη όσο και συλλογικά τη γενιά του. «Μια κατάσταση η οποία το 1985 θεωρείτο αδιανόητη, το 1995 κηρύχθηκε αναπόφευκτη», γράφει για την αποσύνθεση της Σοβιετικής Ένωσης. Και υποστηρίζει ότι αυτό ακριβώς το άλμα από το αδιανόητο στο αναπόφευκτο είναι που κάνει την εμπειρία του σοβιετικού κατακερματισμού χρήσιμο σημείο αναφοράς στις σύγχρονες συζητήσεις για το μέλλον της Ένωσης και τα διλήμματα που καλούνται να δουν και να αντιμετωπίσουν οι Ευρωπαίοι ηγέτες. Έχοντας στο μυαλό του, λοιπόν, την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης και την αποσύνθεση της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, ο Ιβάν Κράστεφ στοχάζεται και γράφει, στο βιβλίο του Μετά την Ευρώπη, πάνω στην ανθεκτικότητα και την ευθραυστότητα του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Η επανάσταση του 21ου αιώνα και η άνοδος του λαϊκισμού Το προσφυγικό, η μετανάστευση, κατά τον Κράστεφ η «επανάσταση του 21ου αιώνα», είναι ίσως η κομβικότερη πρόκληση, μια πρόκληση που απειλεί την ίδια την επιβίωση του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Γράφει στο Μετά την Ευρώπη: «Η προσφυγική κρίση έχει αλλάξει θεμελιωδώς την κατάσταση πραγμάτων στην Ευρώπη. Δεν μπορεί να εξηγηθεί αποκλειστικά από την μαζική εισροή προσφύγων ή οικονομικών μεταναστών. Πρόκειται, μεταξύ άλλων, για μετανάστευση επιχειρημάτων, συναισθημάτων, πολιτικών ταυτοτήτων και ψήφων. Η προσφυγική κρίση αποδείχθηκε η 11η Σεπτεμβρίου της Ευρώπης.» Η μετανάστευση όντως θέτει υπό ευθεία αμφισβήτηση ένα βασικό χαρακτηριστικό της Ευρώπης όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά το 1968: την Ευρώπη των ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ιδιαίτερα των δικαιωμάτων των μειονοτήτων. Οι αθρόες προσφυγικές ροές έχουν πυροδοτήσει ένα είδος «δημογραφικού πανικού», ιδιαίτερα στις χώρες της Κεντρικής και Ανατολικής Ευρώπης. Ο φόβος της απώλειας των συλλογικών ταυτοτήτων, εθνικών, θρησκευτικών και άλλων, ισοδυναμεί για μεγάλο μέρος των Ευρωπαίων με έναν φόβο «εξόδου από την ιστορία», με μια διάχυτη υπαρξιακή μελαγχολία η οποία είναι θεμελιωδώς μεταφυσική. Και ως τέτοια είναι αδύνατον να καμφθεί με λογικά επιχειρήματα για τη σημασία των προσφύγων σε μια Ευρώπη που γερνάει ταχύτατα. Ο Κράστεφ υποστηρίζει ότι η απροθυμία (ή και η ανικανότητα) των φιλελεύθερων ελίτ να αντιμετωπίσουν ανοιχτά τη μετανάστευση και τις συνέπειές της, καθώς και η επιμονή τους στη θετική αποτίμηση των ασκούμενων πολιτικών είναι αυτό που ταυτίζει τόσο τον φιλελευθερισμό με την υποκρισία. Το προσφυγικό πυροδότησε την πολιτική των απειλούμενων πλειοψηφιών (politics of threatened majorities), που αισθάνονται και δρουν ως καταδιωκόμενες μειοψηφίες των οποίων τα δικαιώματα και ο τρόπος ζωής είναι υπό εξαφάνιση. Και εδώ εμφανίζονται οι λαϊκιστές για να τους προσφέρουν ό,τι η ευρωπαϊκή δημοκρατία δεν μπόρεσε: μια αίσθηση ασφάλειας και νίκης, μια εγγύηση ότι η πλειοψηφική τους κουλτούρα θα προστατευθεί και η ταυτότητά που πάνε να τους στερήσουν οι «Άλλοι» μπορεί ακόμα να επιβιώσει. Και εν τέλει να τους δώσουν ξανά το δικαίωμα να αποφασίζουν ποιος ανήκει και ποιος όχι στην πολιτική κοινότητα που αντιλαμβάνονται ως δική τους. Η μεταναστευτική κρίση αμφισβητεί όμως και την ενωμένη Ευρώπη όπως αυτή διαμορφώθηκε μετά το 1989. Ο Kράστεφ θεωρεί ότι δεν είναι η οικονομική και δημοσιονομική κακοδιαχείριση ή το έλλειμμα δημοκρατίας και λογοδοσίας, ούτε το Brexit και η στάση της Ρωσίας που πρωτίστως απειλούν την μελλοντική επιβίωση της Ένωσης. Είναι κυρίως η διαίρεση Ανατολής και Δύσης που εμφανίστηκε εκ νέου με την προσφυγική κρίση. Η μετανάστευση έφερε στο φως ένα εσωτερικό σχίσμα μεταξύ Δυτικής και Ανατολικής Ευρώπης αναφορικά με τις αντιλήψεις για την εθνική και πολιτισμική ομοιογένεια. Η προσπάθεια μίμησης των δυτικών θεσμών και τρόπων που ακολούθησε η Ανατολή μετά την πτώση του κομμουνισμού έχει πια σταματήσει. Την ίδια στιγμή που η Δυτική Ευρώπη πασχίζει για την ενσωμάτωση και την πολυπολιτισμικότητα, η Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη προσπαθεί να αποτρέψει τη φυγή των νέων της (braindrain) προς τη Δύση και την πληθυσμιακή μείωση, η οποία φτάνει σε διψήφια ποσοστά[3]. Είναι αλήθεια, όπως μας θυμίζει ο Κράστεφ, ότι οι Ανατολικοευρωπαίοι που μετανάστευσαν στην Δυτική Ευρώπη λόγω της οικονομικής κρίσης είναι περισσότεροι από όλους τους πρόσφυγες που έφτασαν στην γηραιά ήπειρο λόγω του πολέμου στη Συρία. Ο διάχυτος δημογραφικός πανικός που παρατηρείται στην Κεντρική και Ανατολική Ευρώπη βρίσκει την πολιτική του έκφραση στις αντιμεταναστευτικές σταυροφορίες ηγετών όπως ο Βίκτορ Ορμπάν, που υποστηρίζουν ότι ύψιστο ηθικό καθήκον της Ένωσης είναι η εγγύηση της ασφάλειας των πολιτών της και όχι η σωτηρία των προσφύγων. Για τις απειλούμενες μειοψηφίες, οι πρόσφυγες είναι το συμβολικό ισοδύναμο του περιορισμού τους, της ήττας τους, του επικείμενου αφανισμού τους. Και η φιλελεύθερη δημοκρατία, ο ιστορικός παράγοντας που καθιστά αυτήν την ήττα, πραγματικότητα. Όταν λοιπόν ο ούγγρος πρωθυπουργός κηρύσσει ότι «ο κίνδυνος που αντιμετωπίζουμε προέρχεται από τη Δύση, από τους πολιτικούς των Βρυξελλών, του Βερολίνου και των Παρισίων» και μιλά για τη Δύση ως «έναν κόσμο μικτών πληθυσμών που βαδίζει σε διαφορετική κατεύθυνση από τον δικό μας»[4], απευθύνεται στα υπαρξιακά ένστικτα και τη μεταφυσική μελαγχολία των απειλούμενων πλειοψηφιών. Και το αποτέλεσμα είναι κάτι περισσότερο από την εκλογική συσπείρωση στο εσωτερικό του ή την ψυχολογική αποξένωση του ακροατηρίου του από τις φιλελεύθερες ιδέες και δομές. Είναι η επαναφορά της Σμιτιανής αντίληψης της δημοκρατίας, όπου καμιά ιδέα και έκφραση δεν αξίζει νομιμοποίησης αν δεν υιοθετείται από τις πλειοψηφίες, όπου η πολιτική νίκη έναντι των «Άλλων», που απειλούν τον κόσμο μας, δικαιολογεί την κατάλυση της διάκρισης των εξουσιών και την υπονόμευση των δημοκρατικών θεσμών, όπου στον βωμό της απόλυτης νίκης η διάλυση του εχθρού, τεχνητού ή όχι, είναι απολύτως θεμιτή. Μια εξελιγμένη εκδοχή του γνώριμου σε εμάς «Ή τους τελειώνουμε ή μας τελειώνουν». Άλλωστε αυτή η απαίτηση για πραγματική νίκη, μας λέει ο Κράστεφ, είναι το στοιχείο-κλειδί για να εξηγήσουμε την ελκυστικότητα των λαϊκιστικών κομμάτων. Η κρίση της αξιοκρατίας και οι σύγχρονες ελίτ Η μεταναστευτική κρίση καταλήγει να σημαίνει κρίση του κοσμοπολιτισμού, της φιλελεύθερης δημοκρατίας και, κατά συνέπεια, κρίση νομιμοποίησης του ευρωπαϊκού οικοδομήματος. Η δημόσια σφαίρα αντιμετωπίζει ακραία πόλωση και η ανοιχτή κοινωνία γίνεται θύμα διαχωρισμών και σχισμάτων. Η αντίθεση μεταξύ κοσμοπολιτών και «πατριωτών» βρίσκεται ξαφνικά στην καρδιά της δημόσιας συζήτησης. Και η κρίση του αξιοκρατικού κοινωνικού οράματος στην καρδιά των προκλήσεων που καλείται να αντιμετωπίσει η Ευρώπη, σήμερα. Και αυτή η κρίση, μας λέει ο Κράστεφ, δεν αποτυπώνεται πουθενά καλύτερα από την κρίση εμπιστοσύνης προς τις αξιοκρατικές ελίτ, πανευρωπαϊκά. Οι λαμπρές σπουδές, το ταλέντο, η σκληρή δουλειά, η επιζήτηση της ακαδημαϊκής και εργασιακής αριστείας. Η Ευρώπη, ο παγκοσμιοποιημένος κόσμος μας, δεν έδωσε στους άριστους μόνο τη δυνατότητα κοινωνικής ανέλιξης και την ευκαιρία να βρεθούν στην κορυφή. Τους έδωσε κυρίως το προνόμιο της διεθνούς κινητικότητας. Έτσι, «επιτυχημένοι Ολλανδοί τραπεζίτες μετακινούνται στο Λονδίνο, ικανοί Γερμανοί γραφειοκράτες μετακομίζουν στις Βρυξέλλες. Ευρωπαϊκοί θεσμοί και Τράπεζες, ακριβώς όπως και οι ομάδες ποδοσφαίρου, δαπανούν κολοσσιαία ποσά για την απόκτηση των καλύτερων παικτών.» Είναι ακριβώς αυτή η ρευστότητα, αυτή η δυνατότητα εναλλαγής θέσεων και περιβάλλοντος, χωρίς τους περιορισμούς των εθνικών συνόρων, που έχει πυροδοτήσει την αντίληψη ότι οι σύγχρονες ελίτ είναι κερδοσκοπικές, μισθοφορικές (mercenary), ελίτ που διακατέχονται από αδυναμία αφοσίωσης σε οποιαδήποτε συλλογική ταυτότητα, σε οποιοδήποτε συλλογικό στόχο, ελίτ που δεν ανήκουν σε καμία πολιτική κοινότητα. Κι είναι ακριβώς αυτή τους η ευελιξία που κάνει τους Ευρωπαίους πολίτες δύσπιστους ή και καχύποπτους απέναντι στις αξιοκρατικές ελίτ του 21ου αιώνα. Ο Κράστεφ υποστηρίζει πως ο φόβος των πολιτών ότι σε κατάσταση ανάγκης οι αξιοκρατικές ελίτ θα προτιμήσουν να φύγουν παρά να βιώσουν το βάρος των συνεπειών που θα συνεπαγόταν η επιλογή της παραμονής, είναι βαθιά αποξενωτικός. Αντίθετα, η λαϊκιστική υπόσχεση της άνευ όρων παραμονής και αφοσίωσης στα επιμέρους εθνικά, θρησκευτικά και κοινωνικά ιδανικά φαίνεται πολύ ελκυστική και αλληλέγγυα. Αυτό που προσφέρουν τα λαϊκιστικά κινήματα δεν είναι αριστεία ή αντικειμενική πρόοδος, είναι μια επίφαση κατανόησης των ανησυχιών των απειλούμενων πλειοψηφιών. Δεν είναι το ταλέντο και η ικανότητα που ελκύουν τους Ευρωπαίους πολίτες, είναι η οικειότητα, η αφοσίωση και η αίσθηση ότι γίνονται κατανοητοί. Ο Κράστεφ έχει επομένως δίκιο να υποστηρίζει ότι «η μάχη για τη φύση και τις υποχρεώσεις των ελίτ βρίσκεται στην καρδιά της λαϊκιστικής πρόκλησης». Είναι τελικά η Ευρώπη καταδικασμένη να αποσυντεθεί ή θα καταφέρει, όπως έκανε τόσες φορές στο παρελθόν, να μετατρέψει τις κρίσεις, τις εσωτερικές συγκρούσεις και τις αποτυχίες της σε εστία πολιτικής προόδου και βαθύτερης ενοποίησης; Μάλλον το πρώτο. Ωστόσο, όπως καταλήγει ο Κράστεφ, «η επιβίωση είναι λίγο σαν να γράφεις ποίηση. Ούτε καν ο ίδιος ο ποιητής δεν ξέρει πώς θα τελειώσει το ποίημα.» [1] Ivan Krastev, “The Strange Death of The Liberal Consensus”, Journal of Democracy 4 (Οκτώβριος 2007). [2] Ivan Krastev, “3 Versions of Europe Are Collapsing at the Same Time”, Foreign Policy, 10.7.2018, https://bit.ly/2NvRbv0 [3] Aamna Mohdin, “The fastest shrinking countries on earth are in Eastern Europe”, Quartz, 24.1.2018, https://bit.ly/2yanryn [4] Marton Dunai, “Hungary's Orban calls for global anti-migrant alliance with eye on 2018 elections”, Reuters, 18.2.2018, https://reut.rs/2EACRgx

Ευρώπη: το φάντασμα της διάσπασης και η τέχνη της επιβίωσης

Σύνδεση