History Matters: Ο διαρκής αντίκτυπος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Ο Λόου φροντίζει να σκιαγραφήσει τον άμεσο αντίκτυπο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της έκβασής του σε επιμέρους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας και κατάστασης. Keith Lowe, Ο φόβος και η ελευθερία: Πώς μας άλλαξε ο Δεύτερος Παγκόσμιος Πόλεμος, μτφρ. Δημήτριος Σταυρόπουλος, Ψυχογιός, Αθήνα 2018, σελ. 638 (περιλαμβάνει βιβλιογραφία και ευρετήριο ονομάτων και όρων) «Αυτός που ελέγχει το παρελθόν ελέγχει το μέλλον»Τζορτζ Όργουελ, 1949 Ο Κηθ Λόου δεν διαθέτει ακαδημαϊκό τίτλο στην Ιστορία και δεν είναι πανεπιστημιακός. Έχει ενδιατρίψει, όμως, στο γνωστικό αυτό πεδίο εργαζόμενος επί δώδεκα χρόνια ως επιμελητής βιβλίων Ιστορίας για λογαριασμό του διεθνούς εκδοτικού οίκου Cassell, ο οποίος έχει στο ενεργητικό του μία σημαντική σειρά στρατιωτικής ιστορίας και αρκετούς τίτλους για την περίοδο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και του Ψυχρού Πολέμου. Για πρώτη φορά, ο Λόου δοκίμασε τις δυνάμεις του στη συγγραφή της Ιστορίας με τη μονογραφία Inferno: The Devastation of Hamburg (Κόλαση: H ερήμωση του Αμβούργου), που εκδόθηκε το 2007. Με το βιβλίο αυτό έδειξε τη διάθεσή του να ασχοληθεί με τα παραγνωρισμένα θύματα του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, δηλαδή με τους πληθυσμούς των δυνάμεων του Άξονα που βύθισαν την Ευρώπη και τον κόσμο στον όλεθρο, και ιδίως με τους Γερμανούς. Την τάση αυτή επιβεβαίωσε και στο επόμενο και πολύ σημαντικό βιβλίο του, που εκδόθηκε το 2012 με τίτλο Savage Continent: Europe in the Aftermath of World War II (Όλεθρος: Η Ευρώπη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο).[1] Στο έργο αυτό αναφέρεται στην καταστροφή γερμανικών πόλεων, στην εκδίωξη γερμανικών πληθυσμών από τις εστίες τους ανατολικά των μεταπολεμικών γερμανικών συνόρων, στη μεταχείριση που υπέστησαν τα εκατομμύρια των γερμανών αιχμαλώτων πολέμου, αλλά και στη μοίρα των γερμανών πολιτών στην κατεχόμενη από τις συμμαχικές δυνάμεις χώρα τους. Πρέπει να γίνει, όμως, σαφές ότι ο Λόου δεν ανήκει στη χορεία των λεγόμενων «αναθεωρητών» (revisionists) που από τη δεκαετία του 1970 επιχειρούν να «ξαναγράψουν» την ιστορία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου από τη σκοπιά των «χαμένων», με ακραίο παράδειγμα τους αρνητές του Ολοκαυτώματος των Εβραίων, όπως ο, μάλλον «ευπώλητος» στην Ελλάδα, βρετανός Ντέιβιντ Ίρβινγκ (David Irving). Σε αντίθεση με την κατηγορία αυτή συγγραφέων, ο Λόου σέβεται τις πηγές και αποφεύγει τις αυθαίρετες εικασίες (speculation). Επίσης, παραπέμπει σχολαστικά στα έργα των ιστορικών που συμβουλεύεται. Αυτά τα στοιχεία ακαδημαϊκής (με την ευρύτερη έννοια του όρου) δεοντολογίας, δυστυχώς, δεν είναι αυτονόητα μεταξύ αρκετών συγγραφέων που έχουν ως βασικό κίνητρο την απήχηση του έργου τους στο «ευρύ κοινό».[2] Επιπλέον, και πάλι σε αντίθεση με τους «αναθεωρητές», ο Λόου εντάσσει στο οπτικό του πεδίο τους πληθυσμούς και άλλων χωρών και περιοχών της Ευρώπης, οι οποίες υπέστησαν τις οδυνηρές συνέπειες του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου, συμπεριλαμβανομένων των μειονοτήτων. Εκτός από τους Εβραίους, στο μεταπολεμικό δράμα των οποίων αφιερώνει τη δέουσα προσοχή, εντάσσει στο πλαίσιο της μεταπολεμικής «αγριότητας» και ξεχασμένες ή, πάντως, εν πολλοίς άγνωστες, περιπτώσεις πληθυσμών που έπεσαν θύματα εθνοκάθαρσης, όπως, για παράδειγμα, οι Πολωνοί της Σοβιετικής Ένωσης και οι Ουκρανοί και οι Ρουθηνοί της Πολωνίας. Εξίσου τον απασχολούν οι εμφύλιες διενέξεις που ξέσπασαν ήδη κατά τη διάρκεια του πολέμου σε πολλές περιοχές της Ευρώπης, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την Ελλάδα. Αν μη τι άλλο, στο έργο του Savage Continent, ο Λόου κατόρθωσε να φωτίσει αρκετές από τις «γκρίζες ζώνες» της πρώιμης μεταπολεμικής ιστορίας της Ευρώπης, τις οποίες η δημόσια ιστορία των επιμέρους κρατών επέμενε να αγνοεί επί δεκαετίες.[3] Τα στοιχεία αυτά, ιδίως το ενδιαφέρον για «παραμελημένες» πτυχές της ιστορίας της περιόδου που σηματοδότησε ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, παραμένουν ευδιάκριτα και στο τρίτο, εξίσου σημαντικό, έργο του Λόου, το Ο φόβος και η ελευθερία. Η αξιοσημείωτη διαφορά με τα προηγούμενα έγκειται στην προσπάθεια του συγγραφέα να διευρύνει την οπτική του: Θεματικά, αναφέρεται στην πολιτική, στην επιστήμη, στην οικονομία, στο διεθνές δίκαιο, στο εθνικό φαινόμενο, στην κοινωνική ψυχολογία· γεωγραφικά, επεκτείνεται και στην πέραν της Ευρώπης υφήλιο· και, χρονολογικά, επιχειρεί να ανιχνεύσει τον αντίκτυπο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου μέχρι τις ημέρες μας. Ο τίτλος του βιβλίου The Fear and the Freedom (Ο φόβος και η ελευθερία) παραπέμπει ευθέως στο βιβλίο του γερμανοεβραϊκής καταγωγής αμερικανού κοινωνικού ψυχολόγου και ψυχαναλυτή Έριχ Φρομ (Erich Seligmann Fromm) που πρωτοκυκλοφόρησε στις Ηνωμένες Πολιτείες το 1941 με τίτλο Escape from Freedom και έγινε γνωστό στον υπόλοιπο αγγλόφωνο κόσμο ως Fear of Freedom.[4] Στο κεφάλαιο «Ελευθερία και αίσθηση του ανήκειν», ο Λόου πλαισιώνει το κεντρικό θέμα της δικής του ιστορικής έρευνας με την ψυχαναλυτική προσέγγιση του Φρομ. Μπροστά «στην τρομακτική συνειδητοποίηση της ελευθερίας» τους, όπως αυτή που επέφερε ο τερματισμός των εχθροπραξιών και, ιδίως, η απελευθέρωση από τις συνθήκες της κατοχής ή της αιχμαλωσίας, οι άνθρωποι έχουν, κατά τον Φρομ, δύο επιλογές: Είτε να αντικρίσουν κατάματα και να αποδεχτούν την ελευθερία τους «μαζί με το άγχος και την ευθύνη που συνεπάγεται», είτε να κάνουν πίσω «από φόβο» και να εναποθέσουν την ευθύνη και την τύχη τους «σε κάποια “ανώτερη” δύναμη – τον Θεό, τη μοίρα, την κοινωνία», ή, θα πρόσθετα, έναν ηγέτη ή/και ένα κόμμα-φορέα μεσσιανικής ιδεολογίας. «Δυστυχώς», σημειώνει ο Λόου, «από τα δύο σενάρια το τελευταίο είναι πολύ πιο συνηθισμένο» (σ. 192). Σε σχέση με τα προηγούμενα έργα του, ο Λόου εισάγει μια στιλιστική καινοτομία, την οποία έχουν υιοθετήσει και άλλοι ιστορικοί, ιδίως από τότε που η «Ιστορία από τα κάτω» (History from below, απλούστερα: προφορική Ιστορία), άρχισε να κερδίζει έδαφος απέναντι στην πιο «απρόσωπη» Ιστορία των αρχειακών πηγών: Στην αρχή κάθε κεφαλαίου προτάσσει την προσωπική ιστορία ενός ανθρώπου, άλλοτε διάσημου στην εποχή του, συνηθέστερα όμως ενός από το πλήθος των «ασήμων», η μοίρα των οποίων σφραγίστηκε, συνήθως αρνητικά, από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Τις ιστορίες αυτές ο Λόου παρουσιάζει ως εμβληματικές της εκάστοτε θεματικής του. Ορισμένες από αυτές συνταράσσουν, με χαρακτηριστικό παράδειγμα την περίπτωση της Κορεάτισσας Τσόι Μιεόνγκ-σουν, η οποία σε ηλικία 19 ετών υποχρεώθηκε να θητεύσει ως «γυναίκα αναψυχής»,[5] στην υπηρεσία των ενόπλων δυνάμεων της Ιαπωνίας. Μία από τις συνέπειες της τραυματικής αυτής εμπειρίας ήταν να προσβληθεί από σύφιλη και να μεταδώσει το βακτήριο στον γιο της. Άλλη συνέπεια ήταν η ψυχοσωματική της κατάρρευση, με αποτέλεσμα να μείνει κλεισμένη στο σπίτι της για τριάντα χρόνια, μπουσουλώντας (σ. 447). Το τραύμα και το αίσθημα ανημποριάς που βίωσε η Τσόι Μιεόνγκ-σουν συμβολίζουν, σύμφωνα με τον Λόου, τη μοίρα του λαού της Κορέας, ο οποίος, την επομένη της ιαπωνικής αποικιοκρατίας, βρέθηκε διαιρεμένος ανάμεσα σε μια σοβιετική και μια αμερικανική ζώνη κατοχής, κατάσταση που με τη σειρά τους διαδέχτηκαν ένας καταστροφικός εμφύλιος πόλεμος και η παρατεινόμενη διαίρεση της χερσονήσου σε δύο κράτη, κατά μήκος του 38ου παραλλήλου. Το πολυσέλιδο αυτό βιβλίο διαιρείται σε έξι μέρη και 26 κεφάλαια, αν προσμετρήσει κανείς την Εισαγωγή και τον Επίλογο. Ο Λόου φροντίζει να σκιαγραφήσει τον άμεσο αντίκτυπο του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου και της έκβασής του σε επιμέρους τομείς της ανθρώπινης δραστηριότητας και κατάστασης. Παρακολουθεί την αρχική, ελπιδοφόρο, περίοδο της ειρήνης, όταν, κατά την άποψή του, ο κόσμος «ήταν πιθανώς πιο ενοποιημένος από ποτέ». Ανάγει τον φόβο και την ελευθερία στις δύο «πιο σημαντικές κινητήριες δυνάμεις στη δημιουργία του μεταπολεμικού κόσμου». (σ. 510) Όπως θα αντιληφθεί ο αναγνώστης, στην πλάστιγγα τείνει να βαραίνει ο φόβος. Στο πολυθεματικό πλαίσιο της ανάλυσής του, ο Λόου εστιάζει την προσοχή στις μεταπολεμικές εξελίξεις, οι οποίες, σε μεγάλο βαθμό, χαρακτηρίστηκαν από τη συνολική ή μερική διάψευση των προσδοκιών που είχαν γεννήσει η απελευθέρωση από τον ζυγό του Άξονα και η έλευση τις ειρήνης. Η ματαίωση αυτή άλλοτε επήλθε απότομα και βίαια, όπως με την αναίρεση της ελευθερίας και της δημοκρατίας σε πρώην αποικίες Δυτικών δυνάμεων, σε χώρες της Λατινικής Αμερικής και στα κράτη-δορυφόρους της σοβιετικής αυτοκρατορίας· άλλοτε υπήρξε σταδιακή, όπως συνέβη με τα οράματα για μια παγκόσμια διακυβέρνηση, την κατίσχυση του διεθνούς δικαίου, τη διεθνή εκμετάλλευση της πυρηνικής ενέργειας ή την προαγωγή της ειρήνης μέσω της αυτοδιάθεσης των λαών. Από το έργο του Λόου αναδύεται μάλλον ξεκάθαρα ο εθνικισμός ως η σημαντικότερη τροχοπέδη σε κάθε προσπάθεια –και υπήρξαν αρκετές και σημαντικές– όχι μόνο να επουλωθούν τα τραύματα του πολέμου, αλλά και να αντιμετωπιστούν τα γενεσιουργά του αίτια σε παγκόσμια ή περιφερειακή κλίμακα. Αντιμέτωπα με τις αποχρώσεις του γκρίζου πρόσφατου παρελθόντος τους, τα έθνη που ενεπλάκησαν στον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και τις συρράξεις που ακολούθησαν, ιδίως στον «Τρίτο Κόσμο» των πρώην αποικιών, επέλεξαν να φιλοτεχνήσουν εικόνες «ηρώων» και «μαρτύρων» για τον εαυτό τους, και, αντίστοιχα, «τεράτων» για τους εχθρικούς «άλλους». Οι επιστήμονες στα νέα πεδία αιχμής, με χαρακτηριστικότερο παράδειγμα την ατομική ενέργεια, επέλεξαν να υπηρετήσουν πιστά τα προγράμματα των εθνικών τους κυβερνήσεων, ενώ εκείνοι που διατύπωσαν ενστάσεις ή επιφυλάξεις από μια πανανθρώπινη σκοπιά αντιμετωπίστηκαν περίπου ως προδότες. Ακόμα και υπερεθνικές ιδεολογίες, όπως ο κομμουνισμός, κατόρθωσαν να επιβιώσουν στον βαθμό που συνυφάνθηκαν με μια κυρίαρχη εθνική ιδεολογία. Ο ίδιος ο Οργανισμός Ηνωμένων Εθνών εξαρχής «εδραίωσε τον εθνικισμό ως τη μοναδική σημαντικότερη πολιτική φιλοσοφία που κυβερνά τη ζωή μας», σύμφωνα με την επιχειρηματολογία που αναπτύσσει ο Λόου, στις σελίδες 237-242. Και συμπεραίνει πιο κάτω: Κάτω απ’ όλη αυτή τη ρητορεία περί ελευθερίας, δικαιοσύνης και παγκόσμιας ειρήνης ήταν η ίδια δύναμη που αποτελούσε κίνητρο για τις ΗΠΑ, τη Σοβιετική Ένωση και πολλά άλλα μέρη του κόσμου: ο εθνικισμός. Ο εθνικισμός είχε οδηγήσει όλους τους αγώνες ανεξαρτησίας του κινήματος (των Αδεσμεύτων), ο εθνικισμός τους ενέπνεε να εργαστούν μαζί για να αποκτήσουν δυνατότερη φωνή στις παγκόσμιες υποθέσεις. … η ίδια δύναμη που είχε τόσο απαξιωθεί από τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο κέρδισε νέα πνοή ζωής μετά το τέλος του πολέμου από τα αναδυόμενα έθνη του κόσμου. (σ. 330) Βέβαια, ο Λόου δεν παραλείπει να αναδείξει τις ευθύνες των ισχυρότερων δυνάμεων, οι οποίες απέφυγαν ή απέτυχαν να αντιμετωπίσουν τα προβλήματα που έθετε το γενικευμένο αίτημα της αυτοδιάθεσης την επομένη του πολέμου, ιδίως την αιματοχυσία που συνόδευσε τη δημιουργία νέων εθνών-κρατών. Ψηλαφεί, επίσης, τα αίτια της μετααποικιακής αστάθειας και των εμφύλιων διενέξεων που συνεχίζουν να πλήττουν πολλά από τα κράτη αυτά σε Ασία και Αφρική. Αφήνει δε να εννοηθεί ότι τα φαινόμενα αυτά οφείλονται όχι μόνο στη βαριά σκιά του αποικιακού παρελθόντος και στις επεμβάσεις των πρώην αποικιοκρατών, αλλά και σε καταστροφικές επιλογές των γηγενών ελίτ. Πόσο μας άλλαξε, λοιπόν, ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος, πόσο άλλαξε τις κοινωνίες, συμπεριλαμβανομένων εκείνων των εθνών-κρατών της Γηραιάς Ηπείρου; Ο λονδρέζος Κηθ Λόου έχει κάθε λόγο να στοχάζεται για το κεντρικό ερώτημα του βιβλίου του, καθώς το συνέγραψε σε μια περίοδο που η πλειοψηφία των συμπατριωτών του εκλογέων ψήφισε υπέρ της εξόδου της Βρετανίας από την Ευρωπαϊκή Ένωση. Άλλωστε, οι θιασώτες αυτής της επιλογής συχνά προσέφευγαν στα εθνικά στερεότυπα που ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος εξέθρεψε για τους Βρετανούς, όπως το ακατάβλητο «πνεύμα της Δουνκέρκης», ή η «μοναδικότητα» του απόρθητου νησιού. Ο Λόου αντιλαμβάνεται το Brexit ως πισωγύρισμα, «επειδή αντέστρεψε μία πολιτική που είχε εγκαθιδρυθεί στη χώρα [του] τα τελευταία πενήντα χρόνια». Ωστόσο, ο τόνος του για τα αρνητικά συναισθήματα που του γέννησε η ψήφος της 23ης Ιουνίου 2016 είναι απολογητικός. Ως ιστορικός που γνωρίζει «ότι τα παλιρροϊκά ρεύματα της Ιστορίας σπανίως αντιστρέφονται μέσα σε μία στιγμή όπως αυτή» (του Brexit), δηλώνει πως έπρεπε να παραμείνει αποστασιοποιημένος. Απ’ ό,τι φαίνεται, μάλλον το κατόρθωσε, αφού τις αντιρρήσεις του για το Brexit και, ιδίως για την παραπλανητική προπαγάνδα που το προώθησε, τις κράτησε για τον εαυτό του. Μάλιστα, ψέγει 380 βρετανούς ιστορικούς, οι οποίοι δημόσια τάχθηκαν υπέρ της παραμονής της χώρας τους στην Ευρωπαϊκή Ένωση: Οι προειδοποιήσεις τους, ισχυρίζεται, σχετικά με τις αρνητικές επιπτώσεις της εξόδου, και ιδίως το ενδεχόμενο επιστροφής στις συνθήκες «εθνικής αντιπαλότητας και ανασφάλειας που βασάνισαν την ευρωπαϊκή ιστορία πριν από το 1945», συνέβαλαν ώστε η εκστρατεία του Bremain να χαρακτηριστεί «Σχέδιο φόβος» (σ. 435-6). Τι κι αν ο ίδιος ο Λόου περιγράφει το υπερεθνικό εγχείρημα της Ευρωπαϊκής Ένωσης ως την «ισχυρότερη έκφραση» του μεταπολεμικού οράματος για να έναν κόσμο απαλλαγμένο από τις εθνικές έριδες και συγκρούσεις;[6] Τι κι αν θεωρεί ότι «οι δημαγωγοί και οι επαναστάτες», εκμεταλλευόμενοι τα συναισθήματα θυμού, δυσπιστίας και, εν τέλει, τον φόβο που γεννούσε τότε η νεωτερικότητα[7] (όπως σήμερα η παγκοσμιοποίηση), επαγγέλθηκαν λύσεις που είχαν ως συνέπεια τον πόλεμο; Σε περιστάσεις όπως αυτές, όταν η αναλογία με ένα αρνητικό παρελθόν καθίσταται έκδηλη, μάλλον δεν αρκεί η επανάληψη του κλισέ ότι αν δεν συμφιλιωθούμε με το παρελθόν μας «θα είμαστε καταδικασμένοι να επαναλάβουμε τα λάθη του». Η επιφύλαξή μου για τη στάση του συγγραφέα στο συγκεκριμένο ζήτημα, που θα επηρεάσει βέβαια το μέλλον της χώρας του και της Ευρώπης, δεν επηρεάζει τον θαυμασμό μου για το συνθετικό επίτευγμα του Λόου. Αναγνώστες που αναζητούν απαντήσεις στους γρίφους της διεθνούς επικαιρότητας δύσκολα θα αντισταθούν στον πειρασμό να γυρίσουν και την επόμενη σελίδα. Ο Λόου συνδέει με μαεστρία το παγκόσμιο, το εθνικό και το προσωπικό, είτε πρόκειται για τις πολεοδομικές ουτοπίες, είτε για τα δικαιώματα των γυναικών, είτε για τη διαχείριση της μνήμης στις κοινωνίες που αναδύθηκαν από τη δοκιμασία του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το έργο αυτό είναι ευπρόσδεκτο ως ευανάγνωστη υπόμνηση της θέσης ότι «η Ιστορία έχει σημασία» (History matters). [1] Keith Lowe, Όλεθρος. Η Ευρώπη μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, μτφρ. Ιωάννης Χαλαζιάς, Ψυχογιός, Αθήνα 2014. [2] Είναι κοινός τόπος ότι οι παραπομπές απλώς «κουράζουν» μεγάλη μερίδα του αναγνωστικού κοινού. [3] Είχε προηγηθεί κατά τρία χρόνια το βιβλίο του αμερικανού καθηγητή της Ιστορίας William I. Hitchcock με τίτλο The Bitter Road to Freedom: The Human Cost of Allied Victory in World War II Europe (Free Press, Νέα Υόρκη 2009). Το έργο αυτό επικεντρώνεται στη μοίρα των πληθυσμών, εχθρικών και μη, που βρέθηκαν υπό τη στρατιωτική διοίκηση των Συμμάχων κατά τα τελευταία στάδια του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Ο τίτλος του Επιλόγου του βιβλίου αυτού είναι ιδιαίτερα εύγλωττος: «Η αγνοούμενη απελευθέρωση» (The Missing Liberation). [4] Αυτή τη βρετανική εκδοχή απηχούν και οι μεταφράσεις του βιβλίου στα ελληνικά: Ο φόβος μπροστά την ελευθερία, από τις εκδόσεις Μπουκουμάνη και Διόπτρα, το 1971 και το 2017, αντίστοιχα. [5] Στα αγγλικά ο όρος αποδίδεται ως comfort woman. Είναι ευφημισμός για την καταναγκαστική πορνεία αμέτρητων γυναικών, κυρίως από την Κορέα και την Κίνα. [6] Βλ. σ. 109. Ο Λόου αφιερώνει το εισαγωγικό μέρος του κεφαλαίου 20, που αναφέρεται στο υπερεθνικό όραμα και την επιβίωση των ευρωπαϊκών εθνικισμών, στον ιταλό κομμουνιστή Αλτιέρο Σπινέλι (Altiero Spinelli), εμβληματική μορφή του αντιφασιστικού αγώνα στη χώρα του, αλλά και φλογερό υπέρμαχο της ευρωπαϊκής ενοποίησης, μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. [7] Βλ. σ. 509. Μία από τις ελάχιστες αδυναμίες της μετάφρασης αποτελεί η απόδοση του όρου modernity ως «μοντερνισμός» αντί του ορθού «νεωτερικότητα».

History Matters: Ο διαρκής αντίκτυπος του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου

Σύνδεση