Σκέψεις για την Κλασική αρχαιότητα

Η οικονομική κρίση που διαρκεί στην Ευρώπη του 21ου αιώνα συνυπάρχει με έντονες τάσεις για κατά τόπους ιδιαιτερότητες και πολιτικό απομονωτισμό. Η οικονομική κρίση που διαρκεί στην Ευρώπη του 21ου αιώνα συνυπάρχει με έντονες τάσεις για κατά τόπους ιδιαιτερότητες και πολιτικό απομονωτισμό. Συγκρουόμενα οικονομικά συμφέροντα ενθαρρύνουν πολλές φορές προς την κατεύθυνση αυτή. Υπάρχει λοιπόν ένας κίνδυνος τουλάχιστον δυνάμει για την ενιαία Ευρώπη. «Όπου ωστόσο κίνδυνος, εκεί / Βλασταίνει αυτό που σώζει». Αυτοί είναι δύο μάλλον γνωστοί στίχοι ενός κορυφαίου Ευρωπαίου του 18/19. αι.[1], αλλά ξέρουμε πια ότι η έννοια της σωτηρίας πέρα από την πολυμορφία έχει και διάρκεια. Μπορεί λοιπόν κανείς εύλογα να αναρωτηθεί τι απαρτίζει για τους σύγχρονους Ευρωπαίους την Ευρώπη. Mια παλιά Μικρασιάτισσα μάνα έδωσε χωρίς να ξέρει μιαν απάντηση στο ερώτημα, λέγοντας στον γιο της: «Όταν έχεις μέσα σου το φως δε σε σταματάει κανείς». Εννοούσε τον Ξενοφώντα, τον Πλούταρχο, τον Αρριανό, αυτήν την γραμματεία. Είναι το ίδιο φως με το οποίο είδαν και συνεχίζουν να βλέπουν όλοι οι Ευρωπαίοι στην Κλασική αρχαιότητα, φυσικά με διαφορετικό ο καθένας φωτισμό, για να θυμηθούμε μια φράση του Φραγκίσκου Πετράρχη[2] (θαν. 1374). Ανάμεσα στα ερείπια της σύγχρονής του Ρώμης ο Πετράρχης αναρωτήθηκε αν η ρωμαϊκή εξουσία βρίσκεται σ’ αυτήν την πόλη, την Ρώμη. Η διαφορά από την Ρώμη της αρχαιότητας ήταν ριζική. Ο κόσμος του Πετράρχη δεν συνέχιζε άκριτα και αρνητικά τον αρχαίο κόσμο, αλλά γύρευε να διαλεχθεί μαζί του. Ούτε ο Απόλλων ήταν δυνατόν να γίνει επίσκοπος ούτε ο Άρης (Mars) ιππότης. Για τον Πετράρχη η αρχαία Ρώμη δεν μπορούσε να μεταφερθεί στην σύγχρονή του Ρώμη. Μπορούσε όμως να αποκαταστήσει την εξουσία της, το κύρος της, πνευματικά. Το μέσον για την αποκατάσταση ήταν η μελέτη της γραμματείας, της λογοτεχνίας της αρχαίας Ρώμης. Ο Πετράρχης έχει στείλει επιστολές στους μεγάλους συγγραφείς της αρχαιότητας (Εp. fam. XXIV) όπου συνομιλεί μαζί τους. Ταυτόχρονα έχει συνειδητοποιήσει πόσο απέχουν χρονικά. Για τον συνομιλητή, «ηγέτη και πατέρα του»[3] Όμηρο, αποδέκτη μιας επιστολιμαίας απάντησης, ο Πετράρχης γράφει: «είπα πολλά, σαν να ήταν παρών. Επανήλθα όμως από την κατάσταση εκείνη της εντονότατης φαντασίας και κατάλαβα πόσο μακριά απέχεις»[4]. Αυτός ο συνδυασμός λόγου προς τον αναγνώστη «είπα πολλά...» και προς τον Όμηρο «κατάλαβα πόσο μακριά απέχεις» δείχνει γιατί ο ίδιος ο Πετράρχης θεωρεί ότι βρίσκεται στο όριο των δύο κόσμων (αρχαίου-νεώτερου) και ότι βλέπει ταυτόχρονα εμπρός και πίσω[5]. Το έργο του Ομήρου, όπως ομολογεί, δεν γνωρίζει στο πρωτότυπο. Χωρίς δισταγμό, ωστόσο, απευθύνεται στον Όμηρο και τον καλεί στην Τοσκάνη: «η μικρoύλα Κασταλία σού άρεσε και ο ταπεινός Ελικώνας. Να σου αρέσουν πιστεύω ο Άρνος μας και οι λόφοι μας, όπου εκλεκτοί πίδακες πνευμάτων αναπηδούν και γλυκόλαλα αηδόνια φτιάχνουν την νεοσσιά τους. Λίγα υπάρχουν βέβαια, ομολογώ, αλλά αν, όπως λένε, τριγύρω κοιτάξεις, κοντινά όσο και απόμακρα, είναι πολλά»[6]. Ζήτημα ενιαίας Ευρώπης δεν τίθεται βέβαια από τον Πετράρχη, τίθεται ωστόσο ως ζήτημα πρόσβασης στην κοινή γλώσσα και γραμματεία των μορφωμένων Ευρωπαίων, στην λατινική. Στον Βεργίλιο απευθύνεται με τα λόγια: και να, μαζί σου περπατά ομόθυμος ο Όμηρος[7]. Με τις σκέψεις του αυτές ο Πετράρχης έθιξε ένα πάντοτε επίκαιρο ζήτημα: Αφού δεχόμαστε την διαφορά ανάμεσα στην εποχή του (του Πετράρχη, αλλά και στην σύγχρονη) με την αρχαιότητα, πώς μπορεί να φωτισθεί η διαφορά αυτή, με ποιον φωτισμό να την πλησιάσει κανείς, πώς να την αξιολογήσει, και, γιατί όχι, πώς να αξιοποιήσει την διαφορά αυτήν. Εξαρτάται πρώτα-πρώτα από την ορισμένη προσωπικότητα εκείνου που πλησιάζει την αρχαιότητα, άρα και από το πότε την πλησιάζει, με την βασική προϋπόθεση, ότι η Κλασική αρχαιότητα δεν είναι «κλειστό» κληρονομημένο μέγεθος, αλλά μοναδικό ολοκλήρωμα στο οποίο κυκλοφορούν πολιτιστικές ποιότητες (ή, αν θέλουμε, αξίες). Τις ποιότητες αυτές ο Πετράρχης βλέπει αισθητηριακά (αισθητικά, θα λέγαμε), συναισθηματικά και φαντασιακά στα κείμενα των αρχαίων, όταν συνομιλεί με τους αρχαίους συγγραφείς. Η συνομιλία μαζί τους είναι (θα έλεγε κανείς) και αξιολόγησή τους, την οποία ο Πετράρχης εκφράζει στην κοινή ευρωπαϊκή γλώσσα, την λατινική, και αποκαθιστά ευρύτερα την υψηλή ποιότητα της αρχαίας γραμματείας. Ο μελλοντικός συγγραφέας για τον Πετράρχη, χωρίς να χάνει την ιδιαιτερότητά του, ας υπερέχει, αν γίνεται, και από τα έργα της Κλασικής αρχαιότητας ώστε να γίνει και το έργο του, που (θα) προέρχεται από πολλά και ποικίλα, διαφορετικό και καλύτερο.[8] Ο Πετράρχης φωτίζει έτσι τον δρόμο κυρίως σε λόγιους ομότεχνούς του, σε ποιητές αλλά και σε πεζογράφους, για τους οποίους η γνώση της λατινικής και σε μικρότερο βαθμό της αρχαίας ελληνικής ήταν αυτονόητη. Ο Πετράρχης είναι ποιητής. Η προσέγγισή του στον κόσμο της αρχαιότητας έχει συνήθως την μορφή σύντομης παρέμβασης. Σε εποχές με επιτακτική ανάγκη επαναπροσδιορισμού του συστήματος αξιών της Ευρώπης η προσέγγιση αυτή λαβαίνει την μορφή εκτεταμένης ερμηνευτικής αναζήτησης για να φανεί το νόημα και η σημασία του κόσμου της αρχαιότητας. Το νόημα και η σημασία θα χρησιμέψουν παραδειγματικά για τις ανάγκες της παιδείας, της τέχνης, της κοινωνίας, ενδεχομένως για νέο προσδιορισμό της κρατικής ιδεολογίας, στην Ευρώπη της νεώτερης εποχής. Χρειάζεται ωστόσο έρευνα και μελέτη γιατί στο μεταξύ έχουν προκύψει νέα δεδομένα για την αρχαιότητα, σε σχέση με την εποχή του Πετράρχη. Από τις αρχές ως τα μέσα του 20ού αιώνα η προσωπικότητα που κυριαρχεί πανευρωπαϊκά στην μελέτη της αρχαιότητας είναι ο γερμανός κλασικός φιλόλογος Ούλριχ φον Βιλαμόβιτς-Μέλεντορφ (1848-1931). Το νόημα και η σημασία της αρχαιότητας, προβάλλονται τώρα, κατά κύριο λόγο, με τον τρόπο που ο Βιλαμόβιτς τα αντιλαμβάνεται. Ο τρόπος αυτός είναι η ανα-βίωση του αρχαίου κόσμου. Καθήκον του φιλολόγου είναι (κατά τον Βιλαμόβιτς) να δώσει πάλι πνοή σε μια ζωή (στην ζωή της αρχαιότητας) η οποία έχει εκπνεύσει[9]. Η ιδέα της ανα-βίωσης προϋποθέτει βέβαια την συνέχιση του αρχαίου κόσμου, την (ζωντανή) μεταφορά του στον σύγχρονο κόσμο. Πρόκειται για ένα είδος μετεμψύχωσης, όρο με τον οποίο ο ίδιος ο Βιλαμόβιτς έχει χαρακτηρίσει τις μεταφράσεις του από αρχαία κείμενα.[10] Βέβαια, όποιος επιχειρεί αυτήν την ανα-βίωση/μετεμψύχωση πρέπει, σύμφωνα τουλάχιστον με τα κριτήρια της εποχής μας, να έχει χαρισματική προσωπικότητα. Και ο Βιλαμόβιτς ασφαλώς είχε. Ήθελε να προβάλλει τον ψυχισμό, τα (συν)αισθήματα του ανθρώπου της αρχαιότητας σε εξαιρετικά σημαντικές στιγμές που σχετίζονταν με τον αρχαίο δημόσιο, αλλά και θρησκευτικό βίο. Αυτόν τον ψυχισμό, στην πραγματικότητα ένα κράμα της δικής του (του Βιλαμόβιτς) δύναμης από (συν)αισθήματα, ενόραση και φαντασία[11], τον τοποθετούσε πάνω από την ενασχόληση με τις λέξεις, από την λογιοσύνη, από το αφηρημένο εννοιολογικό κατασκεύασμα.[12] Ένας στίχος (ακριβέστερα: ένα μέρος στίχου) από το πρώτο μέρος του Φάουστ του Γκαίτε, εκφράζει για τον Βιλαμόβιτς τον ανώτατο βαθμό ψυχικής πλήρωσης που αισθάνεται ο φιλόλογος από την ερμηνευτική προσπάθεια και προσδιορίζει αποφασιστικά την σχέση του Βιλαμόβιτς με την Κλασική αρχαιότητα: Gefühl ist alles.[13] Η συναίσθηση είναι το παν. Ο Βιλαμόβιτς κατά καιρούς χρησιμοποίησε τον στίχο σε διαφορετικά συμφραζόμενα (και με διαφορετική χροιά) ως το 1931[14], δηλαδή σχεδόν ώς το τέλος της ζωής του. Μέσα από τις αρχαίες μαρτυρίες πίστευε ότι έβρισκε τις ρίζες του (αρχαίου) ψυχισμού και τον ζωντάνευε πρώτα στον εαυτό του[15], έπειτα τον μετέδιδε με προφορική και γραπτή διδασκαλία ως ένα θεϊκό και ρωμαλέο οδηγό προς την αλήθεια[16]. Ο ίδιος συνόψιζε την πορεία αυτή με τον στίχο 143 από την Ποιητική Τέχνη του Ορατίου (ex fumo dare lucem), όπου ωστόσο πρόκειται για τον ποιητή «που τίποτε αδέξια δεν φτειάχνει» … «φως δίνει… από τον καπνό.»[17] Η χαρισματική προσωπικότητα του Βιλαμόβιτς ίσχυσε ως μέτρο επάρκειας για όλους τους σπουδαίους φιλολόγους στην Ευρώπη του μεσοπολέμου, όπως έγραψε ο φιλόσοφος Χανς-Γκέοργκ Γκάνταμερ.[18] Χωρίς όμως την χαρισματική προσωπικότητα, ή μάλλον και χωρίς το πολιτικό και κοινωνικό περιβάλλον της κυριαρχίας της, η προσέγγιση αυτή στην Κλασική αρχαιότητα δύσκολα μπορεί να σταθεροποιηθεί. Μετά το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, όταν ο εκγερμανισμός της Ευρώπης, τουλάχιστον πρόσκαιρα, απομακρύνεται, μέσα στο κλίμα πολιτιστικού πεσιμισμού στην ίδια την Γερμανία, δημιουργούνται αμφιβολίες για την ανα-βίωση που επιδίωκε ο Βιλαμόβιτς. Η προσέγγιση στην Κλασική αρχαιότητα δεν μπορούσε να είναι υπόθεση της μοναδικής προσωπικότητας ούτε να βασίζεται σε ανιστόρητες προϋποθέσεις. Για να δεις παράσταση της Λυσιστράτης του Αριστοφάνη δεν χρειαζόταν να έχεις τον ψυχισμό του ακροατηρίου την πρώτης (αθηναϊκής) παράστασης του έργου. Αρχίζει να αναγνωρίζεται ευρύτερα ότι η σπουδαιότητα της Κλασικής αρχαιότητας έγκειται στον πολύμορφο κόσμο των ιδεών της, οι οποίες είναι γόνιμες όχι όμως αυτούσια επαναλήψιμες. Η ανάγκη για κοινή ευρωπαϊκή πνευματική συνεργασία και στο πεδίο αυτό, χωρίς ηγεμονισμούς, προβάλλει έντονα, μετά τα δεινά του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Κύκλοι λογίων στην Γερμανία αρχίζουν να αντιλαμβάνονται πού μπορεί να οδηγήσει ο εθνικιστικός ρεβανσισμός των ναζί, μέσα στην καθολική ανέχεια του πληθυσμού. Αναζητούν στην Κλασική αρχαιότητα την οδό ανάμεσα στα δύο πολιτικά άκρα, ή πιο σωστά, ανάμεσα στην πολυδιάσπαση ολόκληρου του πολιτικού φάσματος. Ενδεικτικά, ο πολύ γνωστός γερμανός ρωμανιστής, αλσατός την καταγωγή, Ερνστ Ρόμπερτ Κούρτιους (1886-1956), ζητούσε συνεννόηση, πνευματική «φιλία» με την Γαλλία, για μια κοινή συνειδητή αναγωγή στην κλασική και χριστιανική παράδοση της (δυτικής) Ευρώπης και την δημιουργία ενός υπερ-εθνικού ευρωπαϊκού πνεύματος, στα όρια περίπου της παλιάς ρωμαϊκής αυτοκρατορίας. Επίκεντρο στις σκέψεις του Κούρτιους ήταν η αρχαία Ρώμη, η ρωμαϊκότητα. Ο ίδιος ονόμαζε τον εαυτό του Γερμανο-Ρωμαίο. Στην σύγχρονή του Ρώμη ωστόσο ερχόταν ο φασισμός και στην Γερμανία οι ναζί επικρατούσαν.[19] Με την λήξη του πολέμου (Μάιος ’45) η προπαγανδιστική/μυθοποιητική προσέγγιση στην Κλασική αρχαιότητα που είχαν προσπαθήσει να επιβάλουν οι ναζί και ο φασισμός δεν ήταν ανεκτή. Το δημοκρατικό πνεύμα που άρχισε να κυριαρχεί στην Ευρώπη αναζητούσε πέρα από την εκτεταμένη ερμηνευτική αφήγηση, η οποία ως μορφή ερχόταν από το παρελθόν, και φωτισμό για άλλες επιμέρους λιγότερο γνωστές πτυχές της Κλασικής αρχαιότητας, ικανές να ανταποκριθούν στις πνευματικές ανάγκες του κάθε ενδιαφερόμενου. Ο ειδικός, ο κλασικός φιλόλογος, ο μεθοδολόγος της επιστήμης της λογοτεχνίας ή ακόμη ο φιλόσοφος είχαν να αντιμετωπίσουν και τις ανάγκες που δημιουργούσε «η ανάσταση του πολιτισμού» στο μεταπολεμικό περιβάλλον. Εδώ ανήκει το έργο του Μπρούνο Σνελ, καθηγητή στο πανεπιστήμιο του Αμβούργου, Die Entdeckung des Geistes (H ανακάλυψη του πνεύματος) που ήδη το 1948 αριθμούσε την δεύτερη γερμανική του έκδοση και μεταφράσθηκε σχεδόν αμέσως στις κυριότερες ευρωπαϊκές γλώσσες.[20] Ο Σνελ παρουσίαζε με ευφυΐα, γνώση και λεπτό χιούμορ επιμέρους πτυχές της κλασικής αρχαιότητας και τις πρόσφερε σε ευχάριστα αναγνώσιμο κείμενο για τον κάθε ενδιαφερόμενο, όχι αποκλειστικά για τον ειδικό. Η αρχαιότητα δεν είναι εδώ ιδανικό ούτε πιεστική ιδεολογία, αλλά μια έγκυρη δυνατότητα για να συγκροτήσει ο αναγνώστης τον δικό του κόσμο κατανόησης του κοινού πολιτιστικού παρελθόντος της Ευρώπης. Να διαπιστώσει χωρίς δογματισμό και ακατάσχετους ρητορισμούς τι διαφοροποιείται όπως συνεχίζεται. Ο Σνελ ονόμασε αλλού (1954) την τάση αυτή «ανανήψασα επιστήμη» (ernüchterte Wissenschaft).[21] Προηγουμένως ο Σνελ είχε εισηγηθεί την υφηγεσία (1943) ενός νέου κλασικού φιλολόγου (ελληνιστή) που μόλις τότε είχε γυρίσει από το μέτωπο με βραχύχρονη άδεια, του Ούβο Χέλσερ (γεν. 1914). Ο Χέλσερ έμελλε να κινηθεί επιστημονικά με ευρύτερο προβληματισμό στο πνεύμα αυτό. Η υφηγεσία έγινε τελικά δεκτή, αλλά ο μηχανισμός των ναζί καταλόγισε στον Χέλσερ ελλείπουσα «πολιτική παρέμβαση» και τον ανάγκασε να υπογράψει δήλωση ότι ποτέ δεν θα υπέβαλε υποψηφιότητα για ενεργό υφηγεσία. Ο Χέλσερ είχε και από τους δύο γονείς του, τον θεολόγο νησιώτη πατέρα (Φριζιανά νησιά) και την νορβηγή/δανή μητέρα, μιαν ακοίμητη αγάπη για την κλασική αρχαιότητα, για την (αρχαία) Ελλάδα. Στην μετέπειτα πανεπιστημιακή του σταδιοδρομία ο Χέλσερ διεύρυνε την κλίση του για την ελληνική σκέψη με την έρευνα της επιβίωσης της αρχαίας γραμματείας στην γερμανική λογοτεχνία (Χαίλντερλιν) όπως και με την μελέτη της νεώτερης φιλοσοφίας (Χέγκελ, Νίτσε, Γκάνταμερ). Έτσι, το αίτημα που αργότερα ο ίδιος έθεσε (1969), η Κλασική φιλολογία να επιχειρήσει άνοιγμα προς το παρελθόν, σε λιγότερο γνωστές πλευρές της αρχαιότητας, αλλά και προς το μέλλον, προς την ευρωπαϊκή (υπερ-τοπική, κοσμοπολιτική) γραμματεία,[22] είχε στέρεη εννοιολογική συγκρότηση. Αναρωτιέται, μάλιστα, κανείς αν εδώ απηχεί και η αμφίδρομη οπτική του Πετράρχη (simul ante retroque respiciens).[23] O Πετράρχης είναι βέβαια ποιητής και λόγιος, εικονοποιεί ό,τι βλέπει να έρχεται εμπρός του μαζί με ό,τι έχουν φέρει στην διάθεσή του τα κλασικά κείμενα. Η έννοια του χρόνου εδώ μεταμορφώνεται σε εικόνα της φαντασίας/έμπνευσης του μεγάλου ποιητή και ουμανιστή. Ο σύγχρονος κλασικός φιλόλογος όμως πώς μπορεί να τιθασέψει ένα κείμενο που προέρχεται από την αρχαιότητα μέσα στις επιτακτικές απαιτήσεις ενός μεταβαλλόμενου (και μάλιστα μελλοντικού) χρόνου; Ο Χέλσερ δεν αναζητεί στην αρχαιότητα «την όψη του τέλειου» (Νίτσε) και δεν έχει απαντήσεις κανονιστικές και αξιωματικές. Παραθέτει στην «Συνομιλία με τον εαυτό του για τον ουμανισμό»[24] μιαν άλλη φράση του Νίτσε, η οποία κίνησε, όπως φαίνεται, την σκέψη του: «δεν θα ήξερα ‒λέει ο Νίτσε‒ ποιο νόημα έχει η Κλασική φιλολογία στον καιρό μας, παρεκτός το να δρα μέσα σ’ αυτόν ανεπίκαιρα».[25] Τι σημαίνει αυτή η «ανεπίκαιρη δράση», αν μπορεί κανείς να εκφρασθεί έτσι, ανέπτυξε ο Χέλσερ με την χαρακτηριστική πυκνότητα του ύφους του[26]: Ρώμη και Ελλάδα είναι για μας (το κείμενο είναι τού 1965) το πλησιέστερο Ξένο και το κατεξοχήν διαμορφωτικό σ’ αυτές είναι … ότι εκεί έρχεται και μας συναντά το ιδιαίτερο σε μία άλλη δυνατότητα, σε ετοιμότητα μάλιστα για (άλλες) δυνατότητες. Αυτή η συνάντηση, όπως διευκρινίζει εν συνεχεία ο Χέλσερ, σημαίνει για τον προερχόμενο από κλασικές σπουδές, ένα σημαντικό πλεονέκτημα, την λειτουργία ενός είδους κριτικής φαντασίας, την ικανότητα να σκέπτεται ο ίδιος δημιουργικά τις δυνατότητές του και να παίρνει αποστάσεις από τον εξαναγκασμό του δεδομένου. Τo δεδομένο γίνεται εύκολα αυτονόητο, αναλλοίωτο και τελικά ανενεργό. Εδώ παρεμβαίνει η σύλληψη της ιδέας του ξενισμού (Verfremdung), την οποία οφείλουμε οι νεώτεροι Ευρωπαίοι στον Μπέρτολτ Μπρεχτ. Ο ξενισμός του Μπρεχτ δεν σημαίνει απλά αλλοτρίωση, αλλά εύρεση και λειτουργία μέσων που επενεργούν αποτελεσματικά και προκαλούν συμμετοχή για την τροπή του κοινωνικά ακίνητου σε ζωντανό και συμμετοχικό. Ασφαλώς υπάρχει η πολιτική χροιά στην σκέψη του Μπρεχτ. Ποια σχέση όμως μπορεί να έχουν όλα αυτά με την Κλασική φιλολογία; Πρώτα-πρώτα ο Χέλσερ παραθέτει από την σειρά κειμένων του Μπρεχτ[27], στα οποία γίνεται λόγος για την διαδικασία του ξενισμού. Αν τώρα χαρακτηρίσεις Ρώμη και Ελλάδα ως το «πλησιέστερο Ξένο», αυτό σημαίνει ότι η αρχαιότητα περιέχει εγκατεστημένη στο σώμα της μια ανανεώσιμη (και αναγνωρίσιμη) ιδιαιτερότητα σε προσπελάσιμη απόσταση από τον δικό μας τρόπο σκέψης. Το πόσο «Ξένο» εξαρτάται βέβαια από τις συνθήκες κάθε εποχής. Η απόσταση ωστόσο μπορεί να θεωρηθεί (με ορολογία Μπρεχτ) ως μέσον ξενισμού, ως δείξη μιας νέας πτυχής στην αρχαιότητα, όπου η δείξη δείχνει ό,τι ως τότε δεν είχε δειχθεί. Δείξη και (νέα) πτυχή χρησιμεύουν για να προσέξουμε εμείς οι νεώτεροι πώς κάθε φορά τοποθετείται η αρχαία σκέψη σε ανοιχτά πιεστικά ερωτήματα του εκάστοτε παρόντος. Πώς δηλαδή διαφοροποιείται και όχι ποιες απαντήσεις δίνει. Τις απαντήσεις διαμορφώνει αποφασιστικά η κοινή πολιτιστική μνήμη των Ευρωπαίων, κύριο συστατικό της οποίας είναι η παιδεία και η αίσθηση συνέχειας: να ξέρουμε κάθε στιγμή από πού ερχόμαστε (και πώς) και σε τι διαφέρουμε από αυτό που θέλουμε να συνεχίζουμε. Πρόκειται για διαρκώς ανανεούμενη ευθύνη, συλλογική (της κοινωνίας, της πολιτείας), και ατομική, του καθενός, να εκφραζόμαστε χωρίς βουή και κραυγή για την αρχαιότητα, η οποία να μας προσεγγίζει ως κίνητρο κριτικής σκέψης, όχι ως πρότυπο ταύτισης. Αυτό ήταν το αίτημα του Χέλσερ (το 1965) για το πλησιέστερο Ξένο που συνεχίζει να βρίσκει απήχηση στην Ευρώπη, όπως δείχνουν ενδεικτικά δύο πρόσφατες ανασκοπήσεις του ζητήματος από κλασικούς φιλολόγους σε έγκυρα γερμανικά έντυπα.[28] Με το αίτημα αυτό ο Χέλσερ αναφέρεται στους Ευρωπαίους συλλογικά, ίσως γιατί και ο ίδιος, όταν ήταν νεώτερος, είχε βιώσει την υποχρεωτική μεταμφίεση της κλασικής αρχαιότητας σε ιδεολογία των ναζί. Όπως και να έχει, από τις αρχές της δεκαετίας του 1980 η συλλογική, γενικευτική λογική δείχνει να υποχωρεί στην Ευρώπη, ή πιο σωστά να μετατρέπεται σε λογική υποδομής και να έρχεται στο προσκήνιο η λογική της ιδιαιτερότητας. Αυτό, στον βαθμό που ισχύει, μπορεί να οδηγήσει σε άκρατο εγωκεντρισμό και τελικά σε εθνικό κράτος αντιμέτωπο με την ιδέα της Ευρώπης. Μια κοινωνία ωστόσο χρειάζεται μέλη με μόρφωση και χειραφέτηση, τα οποία ξέρουν να αξιοποιούν την γνώση για την δημιουργία συσχετισμών με το πολιτισμικό παρελθόν της Ευρώπης. Σ’ αυτό οφείλει την ύπαρξή της, σε μεγάλο βαθμό, η σημερινή Ευρώπη. Η κλασική αρχαιότητα μας έμαθε να κατανοούμε ότι συνέχεια δεν σημαίνει επανάληψη ομοιότητας. Σημαίνει αντίθετα την συμμετοχή ενός είδους σύνθετης φαντασίας (Χέλσερ), που οδηγεί σε νέα δημιουργία. [1] Του Friedrich Hölderlin, Ύμνοι, ελεγεία και αποσπάσματα, μτφρ.-σχόλια Θ. Λάμπρου, Αθήνα 2006, 80. [2] Από το έργο του De sui ipsius et multorum ingorantia IV, σ. 58 στην έκδοση Philosophische Bibliothek 455 των A. Buck (επιμ.) - K. Kubusch (μτφρ.), 1993 (…luce non altera, verum aliter illustrante). [3] Εp. fam. XXIV,12,42. Προηγουμένως τον έχει αποκαλέσει optime dux noster (ό.π., 18) και praeceptor meus (ό.π., 35). [4] Εp. fam. XXIV,12,42. [5] Βλ. στο έργο του Rerum memorandarum l. 1,19,4. [6] Εp. fam. XXIV,12, 36. [7] Εp. fam. XXIV,11 Et simul unanimis tecum spatiatur Homerus. [8] Ad Fam. 23,19,14 ut ex multis et variis fiat idque aliud et melius. [9] Αυτά λέγονται σε διάλεξή του στην Οξφόρδη (1908), λεπτομέρειες: W.C. Calder III, “Ecce homo…” στον συλλογικό τόμο των H. Flashar - Th. Lindken (επιμ.), Wilamowitz nach 50 jahren, 1985, 81. [10] Για την μετεμψύχωση αυτή βλ. τον πρόλoγο του Βιλαμόβιτς “Was ist Übersetzen?” στην έκδοση του Ιππόλυτου του Ευριπίδη, 1891, πβ. και Μ. Landfester, “U.v.Wil. Moellendorff und die hermeneutische Tradition…”, στον τόμο H. Flashar - K. Gründer - A. Horstmann (επιμ.), Philologie und Ηermeneutik… 1979, 170 κ. 173. [11] Bλ. στην επιστολή του προς τον Mommsen της 12.5.1889, W.M. Calder III κ. R. Kirstein (επιμ.), “Aus dem Freund ein Sohn”, Th. Mommsen und U.v. Wil.-Moellendorff, Briefwechsel 1872-1903, τ. 2., 2003, 490 κ. στην επιστολή του προς τον Ε. Norden της 2.7.1910, W. Calder III - B. Huß, “Sed serviendum…”, 1997, 68. [12] Σε επιστολή του προς τον Η. Usener, Usener und. Wil. ein Briefwechsel 1870-1905, 21994, 56 (με επιλεγόμενα και πίνακες από τον W.M. Calder III) όπου ο Βιλαμόβιτς παραθέτει τον στίχο Ι, 3457 από τον Φάουστ του Γκαίτε: Name ist Schall und Rauch, με τη διευκρίνιση ότι “…ich (sc. Wilamowitz) das Wort so hoch nicht schätze”. [13] Βλ. Faust I, στ. 3455 εξ. [14] Aristoteles u. Athen I, 1893, 338, τέλος στο Der Glaube der Hellenen, τ. I, 31959 (=1931-32), 11. [15] Βλ. στο έργο του Pindaros, 1922, 201, όπου ο λόγος για την ετυμολογία της λ. Θεία (η μητέρα του Ηλίου, Ισθ. 5,1). Ο Βιλαμόβιτς σχολιάζει Gelehrsamkeit tuts nichts, Gefühl ist alles (Η λογιοσύνη δεν λέει τίποτε, όλα είναι συναίσθηση) και βεβαιώνει ότι αισθάνεται αυτό που ο Πίνδαρος είχε αισθανθεί για να ονομάσει έτσι τη μητέρα του Ηλίου. [16] Στην επιστολή προς τον E. Norden, της 2.7.1910, βλ. W. Calder III - B. Huß, “Sed serviendum…”, 1997, 68. [17] Kατά σειράν είναι οι στίχοι 140 κ. 143 σε μτφρ. Γ.Ν. Γιατρομανωλάκη, 1980. Για τον Βιλαμόβιτς βλ. ενδεικτικά Α. Bierl - W.M. Calder III - R.L. Fowler (επιμ.), The Prussian and the Poet…1991, 111 (επιστ. 55. της 17.9.1912). [18] Βλ. H.-G. Gadamer, “Philosophie und Philologie…”, Gesammelte Werke, τ. 6, 1985, 275. [19] Λεπτομέρειες: Anne Kraume, Das Europa der Literatur, Schriftsteller blicken auf den Kontinent, 2010, 19 κ.ε. [20] Ιταλικά 1951, αγγλικά 1953, ισπανικά 1965. Στα νέα ελληνικά το μετέφρασε από την τέταρτη γερμανική έκδοση ο Δανιήλ Ι. Ιακώβ, MIET 1981. [21] Βλ. Uvo Hölscher, “Strömungen der deutschen Gräzistik” στον τόμο H. Flashar (επιμ.), Altertuswisseschaft in den 20er Jahren, 1995, 85. [22] Βλ. στον εναρκτήριο λόγο του στην Ακαδημία Επιστημών της Χαϊδελβέργης, τώρα στον τόμο Uvo Hölscher, Das nächste Fremde... με επιμ. των M. Kraus - J. Latacz, 1994, 397 (το κείμενο είναι του 1969/70). [23] Εδώ, σημ. 5. [24] “Selbstgespräch über den Humanismus”, ό.π. (σημ. 22), 278 (του 1965/4 ). [25] Η περίφημη αυτή φράση (του 1874) προέρχεται από τις “Unzeitgemässe Betrachtungen II, Vom Nutzten und Nachteil der Historie”, F. Nietzsche, Werke, Kritische Gesamtausgabe, τ. 3.1, 1972, 243. [26] Για το ύφος του Ηölscher βλ. και M. Kraus - J. Latacz, ό.π. (σημ. 22), σ. Χ. [27] “Selbstgespräch über den Humanismus”, ό.π. (σημ. 22), 267, σημ. 13. Τα κείμενα του Μπρεχτ: Schriften zum Theater: Über eine nicht-aristotelische Dramatik, I Die Dialektik auf dem Theater, Gesammelte Werke, τ. 17, 1967. [28] Στην εφημερίδα FAZ, 9.4.2015 από την Melanie Möller και στο περιοδικό Merkur 72, 2018, τεύχος 824, από τον Jonas Grethlein.

Σκέψεις για την Κλασική αρχαιότητα

Σύνδεση