Η υπόθεση Σερβέ

Το τέταρτο κεφάλαιο από το έργο του Τσβάιχ Καστελιόν κατά Καλβίνου, υπό έκδοση από την Athens Review of Books Κάποιες φορές μέσα στον χρόνο η Ιστορία επιλέγει από τα εκατομμύρια των ανθρώπων ένα συγκεκριμένο άτομο, στο πρόσωπο του οποίου θα απεικονισθεί ανάγλυφα μια οικουμενικής εμβέλειας ιδεολογική αντιπαράθεση. Το άτομο αυτό δεν χρειάζεται να είναι πάντα κάποια ιδιοφυΐα ύψιστης βαθμίδας. Συχνά το πεπρωμένο αρκείται στο να τραβήξει από τον σωρό ένα πέρα για πέρα τυχαίο όνομα, το οποίο θα αποτυπωθεί ανεξίτηλα στη μνήμη των επερχόμενων γενεών. Αυτή ακριβώς είναι η περίπτωση του Μιχαήλ Σερβέ, ο οποίος οφείλει τη φήμη του αποκλειστικά στο φρικτό του τέλος. Πολύπτυχη προσωπικότητα, με πλήθος ταλέντα, που όμως δεν εναρμονίζονται δημιουργικά μεταξύ τους, γερό, ανήσυχο, ισχυρογνώμον μυαλό, που μεταπηδάει ωστόσο άτακτα από το ένα πρόβλημα στο άλλο, ενώ χαρακτηρίζεται από ασίγαστη δίψα για την αλήθεια, αλλά και από αδυναμία δημιουργίας μιας γόνιμης διαύγειας. Σε καμιά επιστήμη δεν ριζώνει το φαουστικό αυτό πνεύμα, μολονότι καταπιάνεται με πολλές. Ένας ελεύθερος σκοπευτής ταυτόχρονα σε φιλοσοφία, ιατρική, θεολογία, εντυπωσιάζει κάποιες φορές με τολμηρές παρατηρήσεις, άλλοτε πάλι προκαλεί δυσφορία με επιπόλαιους τσαρλατανισμούς. Κάποια στιγμή, πάντως, λάμπει στο βιβλίο του με τις προφητικές διακηρύξεις ένα διαμαντάκι· μια πραγματικά κεφαλαιώδης παρατήρηση είναι η ιατρική ανακάλυψη της ονομαζόμενης μικρής κυκλοφορίας του αίματος. Όμως ο Σερβέ δεν εννοεί να αξιοποιήσει συστηματικά το εύρημά του και να εμβαθύνει επιστημονικά σ’ αυτό· σαν ανοιξιάτικη αστραπή λάμπει εκτυφλωτικά, για να σβήσει αμέσως μετά αυτή η ιδιοφυής ιδέα στον σκοτεινό ουρανό του αιώνα του. Πνευματική δύναμη μεγάλη κρύβεται μέσα σ’ αυτόν τον μονήρη διανοητή, όμως μόνο η ισχυρή εσωτερική προσήλωση στον στόχο μετατρέπει ένα μεγάλο πνεύμα σε μορφή δημιουργική. Το ότι σε κάθε Ισπανό υπάρχει μια δόση από Δον Κιχώτη έχει ειπωθεί επανειλημμένα, σε βαθμό υπερβολής· ωστόσο η παρατήρηση αυτή μοιάζει να επαληθεύεται με τρόπο καταπληκτικό στην περίπτωση του Μιχαήλ Σερβέ. Όχι μόνο φυσιογνωμική είναι η ομοιότητα του λιπόσαρκου, με το μυτερό γενάκι, αναιμικού Αραγονέζου με τον ξερακιανό ιππότη της Μάντσας, αλλά και εσωτερικά φλέγεται κι αυτός από το ίδιο υπέροχο όσο και γκροτέσκο πάθος, που τον κάνει να παλεύει για το παράλογο και να εφορμά με τον αλόγιστο ιδεαλισμό του σε κάθε εμπόδιο που του βάζει η πραγματικότητα. Στερούμενος παντελώς του στοιχείου της αυτοκριτικής, ανακαλύπτοντας ή ισχυριζόμενος συνεχώς κάτι καινούργιο, ο περιπλανώμενος αυτός ιππότης της Θεολογίας επιτίθεται έφιππος σε όλα τα οχυρά και τους ανεμόμυλους της εποχής. Μόνο η περιπέτεια τον ελκύει, το παράλογο, το αλλόκοτο και επικίνδυνο, και συγκρούεται μανιασμένα με όλους τους άλλους θερμοκέφαλους, χωρίς να εντάσσεται σε καμιά παράταξη, χωρίς να ανήκει σε κάποια φατρία, πάντα μοναχικός, ευφάνταστος και φανταστικός συγχρόνως, μορφή μοναδική και εκκεντρική. Εκείνος που με αδιάλλακτη υπερεκτίμηση των δυνάμεών του αντιπαρατίθεται μόνιμα σε όλους, είναι νομοτελειακά καταδικασμένος να έχει μόνο εχθρούς. Περίπου συνομήλικος με τον Καλβίνο, ο Σερβέ, αμούστακο ακόμη αγόρι, είχε την πρώτη του σύγκρουση με τον κόσμο· δεκαπέντε μόλις χρονών αναγκάζεται, για να γλιτώσει από την Ιερή Εξέταση, να εγκαταλείψει την πατρίδα του Αραγονία και να καταφύγει στη Τουλούζη, όπου και συνεχίζει τις σπουδές του. Από το πανεπιστήμιο τον παίρνει ο εξομολογητής του Καρόλου Δ΄ μαζί του στην Ιταλία ως γραμματέα του και αργότερα στο συνέδριο του Άουγκσμπουργκ. Εκεί ο νεαρός ουμανιστής προσβάλλεται, όπως όλοι οι σύγχρονοί του, από το μικρόβιο του πάθους για τη μεγάλη θρησκευτική διένεξη. Το ανήσυχο πνεύμα του διεγείρεται στη θέα της κοσμοϊστορικής σύγκρουσης ανάμεσα στις παλιές και τις νέες διδασκαλίες. Όταν όλοι φιλονικούν, θέλει κι αυτός να φιλονικήσει, όταν όλοι πασχίζουν να αναμορφώσουν την Εκκλησία, θέλει κι αυτός να κάνει το ίδιο, και με τον ριζοσπαστισμό της ηλικίας του ο θερμοκέφαλος νεαρός θεωρεί όλες τις μέχρι τότε λύσεις και όλα τα μέτρα απαλλαγής από την παλαιά Εκκλησία σπασμωδικά, χλιαρά και ατελέσφορα. Ακόμη και ο Λούθηρος, ο Ζβίγγλιος και ο Καλβίνος φαντάζουν στα μάτια του παράτολμου αυτού νεωτεριστή όχι αρκετά επαναστατικοί στην κάθαρση του Ευαγγελίου, καθώς διατηρούν το δόγμα της ομοούσιας Τριάδας στη νέα τους διδασκαλία. Αυτός όμως, με την αδιαλλαξία ενός εικοσάχρονου, κηρύσσει απλούστατα άκυρη τη Σύνοδο της Νίκαιας και ασύμβατο με την ενότητα της θεϊκής οντότητας το δόγμα περί των τριών αιωνίων υποστάσεων. Βέβαια, μια ριζοσπαστική αντίληψη αυτού του είδους δεν θα είχε και κανέναν ιδιαίτερο αντίκτυπο σε μια τόσο εξημμένη, από θρησκευτική άποψη, εποχή. Πάντα όταν όλες οι αξίες και όλοι οι νόμοι κλονίζονται, ο καθένας διεκδικεί το δικαίωμά του να σκέφτεται αυτόνομα και έξω από τις παραδεδομένες αντιλήψεις. Ατυχώς όμως ο Σερβέ παίρνει από όλους αυτούς τους μαχητικούς θεολόγους όχι μόνο την έφεση για συζήτηση και αντιπαράθεση, αλλά και τη χειρότερη ιδιότητά τους, τη φανατική αξίωση της αποκλειστικότητας στην ορθότητα των απόψεων. Από την πρώτη στιγμή εννοεί ο εικοσάχρονος άνδρας να αποδείξει στους ηγέτες της Μεταρρύθμισης ότι έχουν αναμορφώσει με τρόπο ανεπαρκή την Εκκλησία και ότι μόνον αυτός, ο Μιχαήλ Σερβέ, κατέχει την αλήθεια. Η αδημονία του είναι φανερή όταν επισκέπτεται τους μεγάλους πνευματικούς ανθρώπους της εποχής του, στο Στρασβούργο τον Μαρτίνο Μπούτσερ και τον Κάπιτο, στη Βασιλεία τον Οικολαμπάδιο, για να τους ζητήσει να εξαλείψουν παραχρήμα το «εσφαλμένο» δόγμα περί αδιαιρέτου και ομοουσίου Τριάδος της Ευαγγελικής Εκκλησίας. Εύκολα μπορεί τώρα να φανταστεί κανείς τη φρίκη των σεβαστών και ηλικιωμένων ιεροκηρύκων και καθηγητών, που βλέπουν ξαφνικά έναν αμούστακο Ισπανό σπουδαστή να εμφανίζεται στο κατώφλι τους και να απαιτεί, με όλο το θράσος ενός ισχυρού και υστερικού ταμπεραμέντου, να αποκηρύξουν πάραυτα όλες τις μέχρι τότε αντιλήψεις τους και να συνταχθούν πειθήνια με τη ριζοσπαστική του θέση. Κάνουν τρομοκρατημένοι τον σταυρό τους μπροστά στον αγροίκο αιρετικό, σαν να τους έχει στείλει ο ίδιος ο διάβολος μέσα από την κόλαση έναν υπηρέτη του. Ο Οικολαμπάδιος τον πετάει με τις κλωτσιές από το σπίτι του, τον αποκαλεί «Ιουδαίο, Τούρκο, βλάσφημο και δαιμονισμένο», ο Μπούτσερ τον κατακεραυνώνει από τον άμβωνα ως όργανο του διαβόλου και ο Ζβίγγλιος κρούει δημοσίως τον κώδωνα του κινδύνου για αυτόν τον «βλάσφημο Ισπανό, του οποίου η λανθασμένη και κακόβουλη διδασκαλία αποσκοπεί στο να αφανίσει ολόκληρη τη χριστιανική μας θρησκεία.» Όμως, όπως οι κατσάδες και τα ξυλοφορτώματα δεν βάζουν μυαλό στον ιππότη της Μάντσας, έτσι και τα επιχειρήματα και οι μύδροι εναντίον του δεν πτοούν τον θεολόγο συμπατριώτη του στον αγώνα του,. Αν οι ηγέτες δεν τον καταλαβαίνουν, αν οι σοφοί και οι φωστήρες δεν τον δέχονται στα σπουδαστήριά τους, τότε ο αγώνας πρέπει απλούστατα να συνεχιστεί σε ανοιχτή, δημόσια αντιπαράθεση. Τώρα θα γνωρίσει ολόκληρος ο χριστιανικός κόσμος τις αποδείξεις του σε μορφή βιβλίου! Στα είκοσι δύο του ο Σερβέ μαζεύει ό,τι έχει και δεν έχει και δίνει τις απόψεις του για εκτύπωση στο Χάγκεναου. Τώρα όμως ξεσπά ανοιχτά η θύελλα εναντίον του. Ο Μπούτσερ διακηρύσσει από άμβωνος ούτε λίγο ούτε πολύ ότι του βλάσφημου αυτού του αξίζει «να του ξεριζωθούν τα εντόσθια από το κορμί ζωντανό», ενώ σε ολόκληρο τον χώρο του Προτεσταντισμού ο Σερβέ από τη στιγμή εκείνη στιγματίζεται ως ο εκλεκτός απεσταλμένος του ίδιου του σατανά. Γιγιέρμο Πέρες Μπάιλο, Μιχαήλ Σερβέ, 1960, ελαιογραφία. Ινστιτούτο Μιχαήλ Σερβέ. Είναι ευνόητο ότι για έναν άνδρα που με τόσο προκλητικό τρόπο τίθεται αντιμέτωπος με όλον τον κόσμο και προσάπτει συνολικά πλάνη τόσο στην Καθολική όσο και στην Προτεσταντική Εκκλησία, δεν υπάρχει πλέον γωνιά σε όλη τη χριστιανική Δύση, δεν υπάρχει σπιτικό να τον δεχθεί, δεν υπάρχει στέγη να τον σκεπάσει. Από τη στιγμή που ο Μιχαήλ Σερβέ στιγματίστηκε με το βιβλίο του για «Αρειανισμό», καταδιώκεται παντού σαν άγριο θήραμα. Μια λύση μόνο του μένει για να σωθεί: να εξαφανισθεί χωρίς ίχνη, να γίνει αόρατος, ώστε κανείς να μην μπορεί να τον βρει, να ξεκολλήσει από πάνω του το όνομά του σαν ρούχο που πήρε φωτιά. Έτσι ως Μισέλ ντε Βιλλνέβ επιστρέφει στη Γαλλία και με το ψευδώνυμο αυτό βρίσκει μια θέση σε ένα τυπογραφείο στη Λυών ως διορθωτής κειμένων. Η ατίθαση φύση του βρίσκει σύντομα και στην ενασχόληση αυτήν νέα ερεθίσματα για τη δημιουργία προστριβών. Κατά την επιμέλεια έκδοσης της Γεωγραφίας του Πτολεμαίου αποκτά μέσα σε μια νύχτα την ιδιότητα του γεωγράφου και εμπλουτίζει το έργο αυτό με μια εκτενή εισαγωγή. Διορθώνοντας ιατρικά βιβλία, το ανήσυχο αυτό πνεύμα αυτοαναγορεύεται σε εξπέρ της Ιατρικής και μετά από λίγο καιρό ξεκινά σπουδές στη Θεραπευτική. Στη συνέχεια πηγαίνει για μετεκπαίδευση στο Παρίσι, όπου εργάζεται με τον Βεσάλιο ως παρασκευαστής σε παραδόσεις Ανατομίας. Όμως και πάλι, όπως και με τη Θεολογία, ο ασυγκράτητος νέος αρχίζει, χωρίς να έχει ακόμη εκπαιδευτεί επαρκώς και πιθανότατα χωρίς να έχει αποκτήσει τον τίτλο του διδάκτορα, να θέλει να δασκαλεύει και να επισκιάζει τους πάντες ακόμη και σε αυτό το πεδίο. Με περίσσιο θράσος οργανώνει στην Ιατρική Σχολή του Παρισιού έναν κύκλο μαθημάτων στα μαθηματικά, τη μετεωρολογία, την αστρονομία και την αστρολογία, όμως το πάντρεμα αυτό της μελέτης των ουράνιων σωμάτων με τη θεραπευτική επιστήμη, καθώς και ορισμένες από τις αγύρτικες μεθόδους του εξοργίζουν τους γιατρούς· ο Σερβέ-Βιλλανόβους έρχεται σε σύγκρουση με τους ιθύνοντες και σύρεται τελικά στο κοινοβούλιο με την κατηγορία ότι η Αστρολογία του αποτελεί αναίσχυντη παρεκτροπή από μια επιστήμη που έχει καθορισθεί από τους ουράνιους και τους κοσμικούς νόμους. Για μια ακόμη φορά ο Σερβέ σώζεται βουλιάζοντας στην αφάνεια, καθώς κατά καλή του τύχη η ταυτότητα του καταζητούμενου αιρετικού δεν αποκαλύφθηκε κατά την υπηρεσιακή έρευνα. Εν ριπή οφθαλμού ο υφηγητής Βιλλανόβους εξαφανίζεται από το Παρίσι, όπως παλιότερα ο θεολόγος Σερβέ από τη Γερμανία. Για πολύ καιρό δεν δίνει σημεία ζωής. Και όταν εμφανίζεται και πάλι, φορά μια νέα μάσκα: ποιος θα μπορούσε ποτέ να φανταστεί ότι ο καινούργιος προσωπικός γιατρός του αρχιεπίσκοπου Πωλμιέ της Βιεν[1], αυτός ο ευσεβής Καθολικός που κάθε Κυριακή πηγαίνει στη Θεία Λειτουργία, είναι ένας προγραμμένος αρχιαιρετικός και καταδικασμένος από το κοινοβούλιο ως τσαρλατάνος; Πάντως τώρα ο Μισέλ ντε Βιλλνέβ αποφεύγει συνετά να διατυπώνει αιρετικές θέσεις. Μένει απόλυτα σιωπηλός, αποφεύγει να τραβά την προσοχή επάνω του, επισκέπτεται και γιατρεύει ασθενείς, κερδίζει πολλά χρήματα, ενώ με σεβασμό και εντελώς ανυποψίαστοι ανεμίζουν οι γενναιόφρονες πολίτες της Βιεν το καπέλο τους όταν βλέπουν στον δρόμο να περνάει αγέρωχος και με την ισπανική του χάρη ο προσωπικός γιατρός του Σεβασμιότατου Αρχιεπισκόπου, ο monsieur le docteur Michel de Villeneuve: πόσο ευγενής, πόσο ευσεβής, πόσο καλλιεργημένος και μετριόφρων άνδρας! Στην πραγματικότητα πάντως ο αιρετικός κάθε άλλο παρά έχει πεθάνει μέσα στον άμετρα φιλόδοξο αυτόν άνδρα· στα βάθη της ψυχής του Μιχαήλ Σερβέ ζει αμετακίνητο το παλιό ανήσυχο και ερευνητικό πνεύμα. Είναι τώρα γεγονός πως, όταν μια ιδέα εισχωρήσει σε έναν άνθρωπο, ριζώνει μέχρι και στην τελευταία ίνα του μυαλού και της καρδιάς του και προκαλεί έναν διαρκή εσωτερικό πυρετό. Μια ζωντανή ιδέα δεν συμβιβάζεται ποτέ ώστε να ζήσει μέσα σε έναν και μόνο θνητό και να πεθάνει μαζί του· χρειάζεται ευρυχωρία και ελευθερία. Έρχεται λοιπόν πάντοτε για κάθε διανοητή η στιγμή, κατά την οποία η ιδέα της ζωής του πετιέται προς τα έξω, όπως το πύον από το απόστημα, σαν το παιδί από την κοιλιά της μάνας του, σαν τον καρπό από το τσόφλι του. Ένας άνδρας με το πάθος και την αυτοπεποίθηση του Σερβέ δεν θα αντέξει για πολύ να κρατά φυλακισμένες μέσα του τις ιδέες του· αναπόφευκτα θα θελήσει να τις μοιραστεί κάποια στιγμή με όλο τον κόσμο. Όπως και παλιότερα, αποτελεί γι’ αυτόν καθημερινό συνειδησιακό μαρτύριο το να βλέπει τους Ευαγγελιστές ηγέτες να διακηρύσσουν το κατά τη γνώμη του λανθασμένο δόγμα για τη βάπτιση και για την Αγία Τριάδα, να παρακολουθεί τη σπίλωση του Χριστιανισμού από αυτές τις «αντιχριστιανικές» πλάνες. Δεν είναι λοιπόν καθήκον του να βγει επιτέλους μπροστά και να φέρει σ’ ολόκληρο τον κόσμο το άγγελμα της νέας Πίστης; Πόσο φοβερά πρέπει να υπέφερε ο Σερβέ όλα αυτά τα χρόνια της αναγκαστικής σιωπής. Από τη μια ο άρρητος λόγος κοχλάζει μέσα του, από την άλλη, ως καταζητούμενος, είναι υποχρεωμένος να σφίγγει τα χείλη και να σιωπά. Ασφυκτιώντας μέσα στη δεινή αυτή κατάσταση, επιχειρεί τελικά –μια απόλυτα κατανοητή ανάγκη– να βρει τουλάχιστον κάπου μακριά έναν ομοϊδεάτη, με τον οποίο θα μπορεί να έχει πνευματική επικοινωνία. Και καθώς δεν τολμά να το κάνει αυτό με κανέναν στην πόλη που ζει, διατυπώνει τις θρησκευτικές του πεποιθήσεις σε επιστολές. Και ποιον επιλέγει να εμπιστευθεί τυφλά, ο αφελής; Τον ίδιο τον Καλβίνο! Από αυτόν τον ριζοσπάστη και τολμηρό αναμορφωτή της Ευαγγελικής διδασκαλίας ο Σερβέ προσδοκά κατανόηση για μια ακόμη πιο αυστηρή και παράτολμη ερμηνεία της Γραφής. Ίσως με τον τρόπο αυτόν θέλει να ανανεώσει μια συζήτηση που οι δυο τους είχαν κάνει παλιότερα, όταν είχαν συναντηθεί ως φοιτητές στο Παρίσι. Και να που μετά από χρόνια, τώρα που ο Καλβίνος έχει γίνει κύριος της Γενεύης και ο Μισέλ ντε Βιλλνέβ προσωπικός γιατρός του Αρχιεπισκόπου της Βιεν, αρχίζει με τη μεσολάβηση ενός βιβλιοπώλη της Λυών μια αλληλογραφία μεταξύ των δύο. Η πρωτοβουλία ανήκει στον Σερβέ. Με φοβερή επιμονή, σε βαθμό που να γίνεται ενοχλητικός, απευθύνεται στον Καλβίνο, με στόχο να πάρει με το μέρος του αυτόν τον μέγιστο θεωρητικό της Μεταρρύθμισης στον αγώνα του κατά του δόγματος της Αγίας Τριάδος. Τον βομβαρδίζει λοιπόν με επιστολές. Αρχικά ο Καλβίνος απαντά σε ύφος δογματικά αποτρεπτικό· το καθήκον που έχει επωμισθεί, το οποίο απαιτεί από αυτόν να συμμορφώνει τους πλανημένους και να επαναφέρει τους διασκορπισμένους στο ασφαλές μαντρί, του επιβάλλει να καταδείξει στον Σερβέ τα σφάλματά του. Ώσπου να χάσει όμως τελικά την υπομονή του και να εξοργιστεί φοβερά τόσο με την αιρετική θέση, όσο και με τον επηρμένο και επιτακτικό τρόπο, με τον οποίο ο Σερβέ την εκφράζει. Το να γράψει κανείς σε έναν τόσο αυταρχικό άνθρωπο σαν τον Καλβίνο, τον οποίο βγάζει εκτός εαυτού ακόμη και η παραμικρή αντίρρηση στην πιο ασήμαντη λεπτομέρεια: «Επανειλημμένα σου επέστησα την προσοχή στο γεγονός ότι βρίσκεσαι σε λάθος δρόμο με το να επικροτείς τις τεράστιες διαφορές των τριών θεϊκών υποστάσεων» – αυτό και μόνο αρκεί για να εξερεθίσει έναν τόσο επικίνδυνο αντίπαλο με τον πιο επικίνδυνο τρόπο. Όταν όμως ο Σερβέ φτάνει τελικά στο σημείο να στείλει ένα αντίτυπο του Institutio Religionis Christianae (Θεσμοί της χριστιανικής θρησκείας) στον ίδιο τον διάσημο συγγραφέα του έργου, μέσα στο οποίο έχει σημειώσει στα περιθώρια των σελίδων, όπως ο δάσκαλος για τον μαθητή, τα υποτιθέμενα λάθη, τότε μπορεί κανείς εύκολα να φανταστεί την αντίδραση του άρχοντα της Γενεύης μπροστά στην απίστευτη αυτήν αυθάδεια ενός ερασιτέχνη θεολόγου. «Ο Σερβέ ρίχνεται στα βιβλία μου και τα μουντζουρώνει με προσβλητικές παρατηρήσεις, σαν ένας σκύλος που προσπαθεί να δαγκώσει μια πέτρα», γράφει ο Καλβίνος περιφρονητικά στον φίλο του Φαρέλ. Για ποιον λόγο να χάνει τον χρόνο του και να συνομιλεί με ένα τέτοιο αγύριστο κεφάλι; Με μια κλωτσιά ξεμπερδεύει με τα επιχειρήματα του Σερβέ: «Δε δίνω περισσότερη σημασία στα λόγια αυτού του ατόμου από ό,τι στο γκάρισμα ενός γαϊδάρου (“le hin-han d’ un âne”).» Όμως ο φουκαράς Δον Κιχώτης, αντί να διαισθανθεί έγκαιρα ενάντια σε ποια σιδερόφραχτη αυτοπεποίθηση εφορμά με το λιανό του δόρυ και να υποχωρήσει, επιμένει. Αυτόν ακριβώς τον άνθρωπο, τον άνθρωπο που δεν θέλει να ακούει ούτε το όνομά του, ονειρεύεται να κερδίσει με κάθε τίμημα για την ιδέα του, και τίποτα δεν στέκεται ικανό να τον πτοήσει· είναι πραγματικά σαν να κατέχεται από έναν δαίμονα, όπως γράφει ο Καλβίνος. Αντί λοιπόν να προφυλάξει τον εαυτό του από τον Καλβίνο, ως τον πλέον επικίνδυνο αντίπαλο, του στέλνει να διαβάσει τα ατύπωτα ακόμη χειρόγραφα του θεολογικού έργου που έχει στα σκαριά, του οποίου και μόνο ο τίτλος αρκεί για να κάνει έξαλλο τον Καλβίνο! Γιατί ο Σερβέ έχει ονομάσει το έργο του Christianismi Restitutio (Αποκατάσταση του Χριστιανισμού), θέλοντας να τονίσει ακόμη περισσότερο στα μάτια όλου του κόσμου ότι στην Institutio του Καλβίνου πρέπει να αντιπαραθέσει κανείς μία Restitutio. Τώρα όμως η παθολογική μανία για προσηλυτισμό και η παρανοϊκή φορτικότητα του αντιπάλου αυτού κάνει το ποτήρι του Καλβίνου να ξεχειλίσει. Ρητά ενημερώνει τον βιβλιοπώλη Φρελλόν, ο οποίος είχε μέχρι τώρα μεσολαβήσει στην ανταλλαγή επιστολών μεταξύ των δύο, ότι έχει πραγματικά να ασχοληθεί με πιο επείγουσες υποθέσεις, αντί να σπαταλά το χρόνο του με έναν τέτοιον φαντασμένο παράφρονα. Συγχρόνως όμως γράφει –και τα λόγια αυτά θα αποκτήσουν αργότερα ένα τρομερό βάρος– στον φίλο του Φαρέλ: «Πρόσφατα μου έγραψε ο Σερβέ και επισύναψε στην επιστολή του έναν ογκώδη τόμο με τις παλαβομάρες του, ισχυριζόμενος με απίστευτο θράσος ότι μέσα εκεί θα βρω εκπληκτικά πράγματα. Είναι, λέει, πρόθυμος να έρθει να με συναντήσει, αν εγώ το επιθυμώ… Εγώ όμως δεν σκοπεύω να δεχθώ κάτι τέτοιο, γιατί αν τυχόν ερχόταν να με συναντήσει, τότε, στον βαθμό που ασκώ ακόμη κάποια επιρροή σε αυτήν την πόλη, δεν θα ανεχόμουν με τίποτα να φύγει και πάλι ζωντανός.» Τώρα, αν ο Σερβέ έλαβε γνώση της απειλής αυτής ή το αν ο Καλβίνος ο ίδιος (σε κάποιο γράμμα που ενδεχομένως έχει χαθεί) τον προειδοποίησε, είναι κάτι που δεν γνωρίζουμε. Φαίνεται πάντως ότι ο Σερβέ διαισθάνθηκε, επιτέλους, ποιον δολοφονικά μνησίκακο άνθρωπο έχει προκαλέσει· για πρώτη φορά νιώθει ανασφάλεια, γνωρίζοντας ότι εκείνο το επικίνδυνο χειρόγραφο που έχει στείλει sub sigillo secreti (εμπιστευτικά) στον Καλβίνο, εξακολουθεί να βρίσκεται στα χέρια αυτού του άνδρα, που ανοικτά έχει διαδηλώσει την εχθρότητά του προς το πρόσωπό του. «Μιας και είσαι της γνώμης», γράφει θορυβημένος στον Καλβίνο, «ότι για σένα είμαι ένας σατανάς, σταματώ εδώ. Επίστρεψέ μου το χειρόγραφο και να ’σαι καλά. Αν όμως πραγματικά πιστεύεις ότι ο Πάπας είναι ο Αντίχριστος, τότε πρέπει να ασπάζεσαι και την άποψη ότι το τρισυπόστατο της θεϊκής οντότητας και η βάπτιση, που αποτελούν μέρος της παπικής διδασκαλίας, δεν είναι παρά δόγματα δαιμονικά.» Όμως ο Καλβίνος αποφεύγει να απαντήσει, και ακόμη λιγότερο έχει σκοπό να επιστρέψει στον Σερβέ το επιβαρυντικό χειρόγραφο. Επιμελώς, σαν να πρόκειται για ένα επικίνδυνο όπλο, φυλάει το αιρετικό γραπτό σε ένα συρτάρι, για να μπορεί να το χρησιμοποιήσει στην κατάλληλη στιγμή. Γιατί και οι δυο τους γνωρίζουν μετά τον τελευταίο λεκτικό διαξιφισμό τους ότι ο πόλεμος μεταξύ τους είναι πλέον αναπόφευκτος. Κυριευμένος από σκοτεινό προαίσθημα, ο Σερβέ γράφει τις μέρες εκείνες σε έναν θεολόγο: «Έχω απόλυτη συναίσθηση του γεγονότος ότι πρόκειται να πληρώσω για την υπόθεση αυτή με τη ζωή μου. Όμως η σκέψη αυτή δεν μπορεί να υπερνικήσει το κουράγιο μου. Ως μαθητής του Χριστού βαδίζω τον δρόμο Εκείνου.» Ο Καστελιόν, ο Σερβέ καθώς και πολλοί άλλοι, έχουν πια αντιληφθεί ότι είναι εξαιρετικά παράτολμο και θανάσιμα επικίνδυνο να έχεις εναντιωθεί σε έναν τόσο φανατικό κάτοχο του αλάθητου έστω μία και μοναδική φορά, ακόμη και σε ένα δευτερεύον σημείο της διδασκαλίας του. Γιατί το μίσος του Καλβίνου είναι, όπως και κάθε τι πάνω του, άκαμπτο και μεθοδικό, κάθε άλλο παρά μια φλόγα οργής που φουντώνει ξαφνικά, για να καταλαγιάσει γρήγορα, όπως τα παράφορα ξεσπάσματα του Λούθηρου και οι άξεστες αντιδράσεις του Φαρέλ. Το μίσος του είναι καθαρή μνησικακία, σκληρό και κοφτερό σαν μέταλλο, δεν έχει την πηγή του στο αίμα, στο θυμικό, στη χολή όπως εκείνο του Λούθηρου – η ψυχρή σαν ατσάλι εχθρότητα του Καλβίνου εδράζεται στο μυαλό και διαθέτει ένα φοβερά ισχυρό μνημονικό. Ο Καλβίνος δεν ξεχνά ποτέ και κανέναν –«quand il a le dent contre quelqu’ un ce n’ est jamais fait» (όταν κρατάει κακία σε κάποιον δεν συγχωρεί ποτέ), λέει γι’ αυτόν ο πάστορας ντε λα Μαρ–, ένα όνομα που έχει αποτυπωθεί στο μυαλό του με μελανά γράμματα δεν πρόκειται να σβηστεί προτού διαγραφεί ο άνθρωπος ο ίδιος από το βιβλίο της ζωής. Έτσι δεν παίζει κανέναν ρόλο το ότι περνούν χρόνια χωρίς να δώσει ο Σερβέ σημεία ζωής. Ο Καλβίνος δεν τον ξεχνά. Κρατάει υπομονετικά τα ενοχοποιητικά γράμματα καταχωνιασμένα στο συρτάρι, στη φαρέτρα του τα βέλη, στη σκληρή και ανελέητη ψυχή του το παλιό μίσος αναλλοίωτο. Πραγματικά, ο Σερβέ παραμένει όλα αυτά τα χρόνια απόλυτα σιωπηλός. Έχει παραιτηθεί από την επιθυμία να βάλει μυαλό στον αμετάπειστο· όλο το πάθος και η ενέργειά του στρέφονται τώρα στο έργο του. Με βουβή προσήλωση συνεχίζει ο προσωπικός γιατρός του Αρχιεπισκόπου να επεξεργάζεται τη Restitutio του, η αλήθεια της οποίας, όπως ο ίδιος ελπίζει, θα ξεπεράσει κατά πολύ εκείνη της Μεταρρύθμισης του Καλβίνου, του Λούθηρου και του Ζβίγγλιου και θα δείξει επιτέλους στον κόσμο τον δρόμο προς τον αληθινό Χριστιανισμό. Γιατί ποτέ ο Σερβέ δεν υπήρξε εκείνος ο «κυκλώπειος καταφρονητής του Ευαγγελίου», όπως αργότερα τον χαρακτήρισε ο Καλβίνος, όπως επίσης δεν υπήρξε το τολμηρό και ελεύθερο πνεύμα, ο άθεος, όπως πολλοί θέλουν να πιστεύουν σήμερα. Παρέμεινε πάντα στο πλαίσιο της θρησκείας, και πόσο ευσεβής Χριστιανός αισθανόταν, ώστε να δώσει και την ίδια του τη ζωή για την πίστη στον Θεό, το φανερώνει η επίκληση στον πρόλογο του βιβλίου του: «Ω Ιησού Χριστέ, Υιέ Θεού, Εσύ που μας δόθηκες εξ Ουρανών, αποκαλύψου στον υπηρέτη Σου, για να μας δείξει η μεγαλειώδης αυτή αποκάλυψή Σου την αλήθεια Σου. Είναι δική Σου υπόθεση, την οποία εγώ, υπακούοντας σε μια εσωτερική θεϊκή παρόρμηση, θα υπερασπιστώ σθεναρά. Έχω κάνει παλιότερα μια πρώτη απόπειρα. Τώρα είμαι και πάλι στις επάλξεις, καθώς η ώρα της αλήθειας έχει σημάνει. Εσύ μας έχεις διδάξει να μην κρύβουμε το φως μας· γι’ αυτό αλίμονο σε μένα αν δεν διαλαλήσω την αλήθεια!» Το ότι ο Σερβέ είχε συναίσθηση του κινδύνου, τον οποίο είχε προκαλέσει με τη δημοσίευση του βιβλίου του, το μαρτυρούν και τα ιδιαίτερα μέτρα προφύλαξης κατά την εκτύπωση. Γιατί πραγματικά, τι φοβερό εγχείρημα να εκδίδεις, όντας προσωπικός γιατρός του Αρχιεπισκόπου σε μια μικρή πόλη, διψασμένη για κουτσομπολιά, ένα αιρετικό έργο επτακοσίων σελίδων! Όχι μόνο ο συγγραφέας, αλλά και ο εκδότης και οι υπάλληλοί του, έβαζαν με ένα τέτοιο τόλμημα τη ζωή τους σε κίνδυνο. Ο Σερβέ όμως δεν διστάζει να ξοδέψει όλη του την περιουσία, που χρόνια τώρα είχε με τόσο κόπο αποκτήσει με την ιδιότητα του γιατρού, για να εξαγοράσει τους εργάτες, οι οποίοι διστάζουν να δουλέψουν για τη μυστική έκδοση του έργου και να μπουν έτσι στο στόχαστρο της Ιερής Εξέτασης. Το πιεστήριο μεταφέρεται κρυφά από το τυπογραφείο σε ένα απόμερο σπίτι που ο Σερβέ έχει νοικιάσει για τον σκοπό αυτόν. Εκεί λοιπόν εργάζονται τώρα συνωμοτικά οι έμπιστοι αυτοί άνθρωποι για το αιρετικό βιβλίο, έχοντας πάρει όρκο να διαφυλάξουν το μυστικό. Φυσικά στο τελειωμένο έργο δεν αναφέρεται πουθενά ο τόπος εκτύπωσης και έκδοσης. Μόνο στην τελευταία σελίδα υποκύπτει ο Σερβέ στον πειρασμό να βάλει πάνω από τη χρονολογία έκδοσης τα αρχικά που τον προδίδουν M.S.V. (Michel Servet Villanovus), προσφέροντας έτσι στα λαγωνικά της Ιερής Εξέτασης την αδιάσειστη απόδειξη για την πατρότητα του βιβλίου. Όμως και χωρίς την απερισκεψία αυτή του Σερβέ, για την αποκάλυψη θα φρόντιζε ούτως ή άλλως το άσβεστο μίσος του ορκισμένου εχθρού του, το οποίο φαινομενικά βρισκόταν σε ύπνωση, στην πραγματικότητα όμως παραμόνευε άγρυπνα. Το πραγματικά εντυπωσιακό δίκτυο κατασκοπείας και επιτήρησης, που με τρόπο μεθοδικό είχε εγκαταστήσει ο Καλβίνος στη Γενεύη, έχει απλωμένα τα πλοκάμια του σε όλες τις γειτονικές χώρες· στη Γαλλία μάλιστα είναι αποτελεσματικότερο και από την ίδια την παπική Ιερή Εξέταση. Ακόμη δεν έχει κυκλοφορήσει το βιβλίο, ακόμη βρίσκονται τα χίλια αντίτυπα πακεταρισμένα στη Λυών ή έχουν πάρει τον δρόμο για την εμποροπανήγυρη της Φρανκφούρτης, ακόμη έχει δώσει ελάχιστα μόλις αντίτυπα χέρι με χέρι ο Σερβέ ‒έτσι που να έχουν διασωθεί μέχρι σήμερα τρία αντίτυπα όλα κι όλα– και ο Καλβίνος κρατάει ήδη ένα στα χέρια του. Χωρίς να χάσει στιγμή αποφασίζει να εξολοθρεύσει με ένα χτύπημα και τον αιρετικό και το έργο του. Αυτή η πρώτη και ελάχιστα γνωστή δολοφονική απόπειρα του Καλβίνου κατά του Σερβέ είναι, με τον ύπουλο χαρακτήρα της, στην ουσία απεχθέστερη από την κατοπινή δημόσια δολοφονία στη Σαμπέλ[2]. Γιατί αν ήθελε ο Καλβίνος να παραδώσει τον αντίπαλό του, μαζί με το κατ’ αυτόν αρχιαιρετικό του έργο στις πνευματικές Αρχές, θα μπορούσε να επιλέξει έναν φανερό και τίμιο δρόμο. Δεν είχε παρά να προειδοποιήσει από τον άμβωνα τον χριστιανικό κόσμο για το βιβλίο αυτό, και η καθολική Ιερή Εξέταση θα είχε ανακαλύψει η ίδια εν ριπή οφθαλμού τον συγγραφέα, ακόμη κι αν κρυβόταν στη σκιά του αρχιεπισκοπικού μεγάρου. Όμως ο ηγέτης της Μεταρρύθμισης απαλλάσσει τις παπικές Αρχές από τον κόπο της έρευνας, και μάλιστα με τον πιο δόλιο τρόπο. Και σε αυτό το μελανό σημείο οι υποστηρικτές του Καλβίνου επιχείρησαν να τον υπερασπιστούν, παραποιώντας όμως στην προσπάθειά τους αυτή τον χαρακτήρα του. Ο Καλβίνος, αναμφισβήτητα άνδρας με ειλικρινή ζήλο και καθαρό θρησκευτικό φρόνημα, δεν έχει καμία αναστολή όταν πρόκειται για το δόγμα του, για τη μεγάλη «υπόθεση». Για τη διδασκαλία του, για την παράταξή του είναι χωρίς τον παραμικρό δισταγμό πρόθυμος (και στο σημείο αυτό ταυτίζεται με τον Λογιόλα) να καταφύγει σε κάθε μέσον, αρκεί αυτό να εξυπηρετεί τον σκοπό του[3]. Μόλις φτάνει λοιπόν το βιβλίο στα χέρια του Καλβίνου, ένας από τους στενότερους φίλους του, ο προτεστάντης εξόριστος Γκυγιώμ ντε Τρυ, γράφει ήδη στις 16 Φεβρουαρίου 1553 από τη Γενεύη ένα γράμμα στον εξάδελφό του Αντουάν Αρνέ στη Γαλλία, ο οποίος έχει παραμείνει το ίδιο φανατικός Καθολικός όσο έχει γίνει ο ντε Τρυ Προτεστάντης. Στo γράμμα αυτό ο ντε Τρυ εκθειάζει, κατ’ αρχάς τελείως γενικά, το πόσο αποτελεσματικά πατάσσει η προτεσταντική Γενεύη κάθε αιρετική παρέκκλιση, τη στιγμή που στην καθολική Γαλλία τα αιρετικά αυτά ζιζάνια θεριεύουν ανενόχλητα. Ξαφνικά όμως ο ελαφρύς τόνος γίνεται επικίνδυνα σοβαρός: εκεί στη Γαλλία, γράφει ο ντε Tρυ, παρεπιδημεί για παράδειγμα τη στιγμή αυτήν ένας αιρετικός, στον οποίο αξίζει να καεί στην πυρά, όπου κι αν συλληφθεί («qui mérite bien d’ être brulé partout où il sera»). Στο σημείο αυτό κατακλυζόμαστε από ένα ξαφνικό κύμα τρόμου. Γιατί η φράση αυτή εναρμονίζεται ανατριχιαστικά με την προηγούμενη δήλωση του Καλβίνου: αν πατούσε ποτέ ο Σερβέ το πόδι του στη Γενεύη, ο ίδιος θα φρόντιζε να μη φύγει ποτέ ζωντανός από την πόλη. Όμως ο ντε Τρυ, υποτακτικός του Καλβίνου, γίνεται ακόμη πιο εύγλωττος. Καταδίδει τώρα ανοιχτά και ξεκάθαρα: «Πρόκειται για έναν Ισπανό από την Αραγονία, ο οποίος ονομάζεται Μιχαήλ Σερβέ, χρησιμοποιεί όμως το όνομα Μισέλ ντε Βιλλνέβ και ασκεί το επάγγελμα του γιατρού», ενώ επισυνάπτει και τον τυπωμένο τίτλο του έργου του Σερβέ, τη σύνοψή του καθώς και τις πρώτες τέσσερις σελίδες. Κατόπιν στέλνει, με έναν στεναγμό οίκτου για τον αμαρτωλό κόσμο που τον περιβάλλει, τη δολοφονική του επιστολή. Αυτή η κατασκευασμένη στη Γενεύη νάρκη είναι ρυθμισμένη με μεγάλη τέχνη, ώστε να μην εκραγεί αμέσως στο επιθυμητό μέρος. Οι εξελίξεις ακολουθούν τον δρόμο ακριβώς που επεδίωκε αυτή η ύπουλη επιστολή. Ο ευσεβής καθολικός εξάδελφος Αρνέ τρέχει κατευθείαν, ανεμίζοντας με φρίκη την επιστολή, στις εκκλησιαστικές Αρχές της Λυών, ο καρδινάλιος καλεί εσπευσμένα τον παπικό ιεροεξεταστή Πιερ Ορύ. Με τρομερή ταχύτητα μπαίνει σε κίνηση ο τροχός που έστησε ο Καλβίνος. Στις 27 Φεβρουαρίου φτάνει η καταγγελία από τη Γενεύη, στις 16 Μαρτίου κλητεύεται κιόλας ο Μισέλ ντε Βιλλνέβ στη Βιεν. Όμως, προς μεγάλη απογοήτευση και οργή των ευσεβών καταδοτών της Γενεύης, η περίτεχνη νάρκη δεν εκρήγνυται. Κάποιο συμπονετικό χέρι πρέπει να έχει διακόψει το κύκλωμα της δίωξης. Πιθανότατα ο ίδιος ο Αρχιεπίσκοπος της Βιεν έχει προειδοποιήσει τον προσωπικό του γιατρό με κάποιο αδιόρατο νεύμα για τον κίνδυνο. Έτσι, όταν ο ιεροεξεταστής φτάνει στη Βιεν, το πιεστήριο έχει εξαφανιστεί με μαγικό τρόπο από τον χώρο εκτύπωσης, οι εργάτες παίρνουν όρκο ότι ποτέ δεν δούλεψαν για την εκτύπωση ενός τέτοιου βιβλίου, ενώ ο αξιοσέβαστος γιατρός Βιλλανόβους αρνείται με αγανάκτηση κάθε ταύτιση του προσώπου του με τον Μισέλ Σερβέ. Κατά περίεργο τρόπο η Ιερή Εξέταση δηλώνει ικανοποιημένη με την απλή αυτή διαμαρτυρία του εγκαλούμενου, και η παράδοξη αυτή αντιμετώπιση φαίνεται να επιβεβαιώνει την υπόθεση ότι ένα ισχυρό χέρι πρέπει να έχει προστατέψει τον Σερβέ. Το δικαστήριο, το οποίο σε άλλες περιπτώσεις επιβάλλει κατευθείαν χειροπέδες και τροχό, στην περίπτωση αυτήν αφήνει τον ύποπτο ελεύθερο. Ο ιεροεξεταστής επιστρέφει άπρακτος στη Λυών, όπου στον Αρνέ δίνει την εξήγηση ότι δυστυχώς οι πληροφορίες του δεν ήταν επαρκείς για να στηρίξουν κατηγορία. Η εκπορευόμενη από τη Γενεύη απόπειρα εξόντωσης του Σερβέ μέσω της Καθολικής Ιεράς Εξέτασης μοιάζει να ναυαγεί οικτρά. Και είναι πολύ πιθανόν ότι η σκοτεινή αυτή υπόθεση θα απέβαινε οριστικά άκαρπη, αν ο Αρνέ δεν απευθυνόταν για δεύτερη φορά στη Γενεύη, ζητώντας από τον εξάδελφό του νέες, αλλά αυτή τη φορά στέρεες αποδείξεις. Μέχρι το σημείο αυτό θα μπορούσε ίσως κανείς, εξαντλώντας όλη την καλή του θέληση, να δεχθεί ότι ο ντε Τρυ ενήργησε από καθαρό ζήλο και βαθιά πίστη όταν έγραφε στον καθολικό εξάδελφό του για αυτόν τον άγνωστό του συγγραφέα, και ότι ούτε αυτός ούτε ο Καλβίνος είχαν προβλέψει ότι η επώνυμη καταγγελία τους θα μπορούσε να διαβιβαστεί στις παπικές Αρχές. Τώρα όμως που ο δικαστικός μηχανισμός έχει τεθεί σε κίνηση και η ομάδα της Γενεύης πρέπει να γνώριζε καλά ότι ο Αρνέ δεν ζητά νέες αποδείξεις απλά για να ικανοποιήσει την περιέργειά του, αλλά ενεργεί κατ’ εντολήν της Ιερής Εξέτασης, δεν είναι δυνατόν ο Καλβίνος και οι συν αυτώ να μη συναισθάνονταν ότι με τον τρόπο αυτόν ρίχνουν στην πραγματικότητα νερό στον μύλο του εχθρού. Δεν θα χρειαζόταν και πολύ μυαλό για έναν Ευαγγελιστή πνευματικό να αντιληφθεί ότι έχει μετατραπεί σε καταδότη στην υπηρεσία εκείνης ακριβώς της Αρχής η οποία έχει σιγοψήσει στην πυρά κάμποσους φίλους του. Εύλογα θα θέσει αργότερα ο Σερβέ στον φονιά του Καλβίνο το ερώτημα «αν δεν γνώριζε πως δεν εμπίπτει στα καθήκοντα ενός υπηρέτη του Ευαγγελίου το να μεταβάλλεται σε δημόσιο κατήγορο και να χρησιμοποιεί το αξίωμά του για να αφανίσει ύπουλα έναν άνθρωπο». Ο Σερβέ, αντί να προφυλάξει τον εαυτό του από τον Καλβίνο, του έστειλε να διαβάσει τα ατύπωτα ακόμη χειρόγραφα του θεολογικού έργου που είχε στα σκαριά, του οποίου και μόνο ο τίτλος αρκούσε για να κάνει έξαλλο τον Καλβίνο. Γιατί ο Σερβέ ονόμασε το έργο του Christianismi Restitutio (Αποκατάσταση του Χριστιανισμού), θέλοντας να τονίσει ακόμη περισσότερο ότι στο έργο του Καλβίνου Institutio Religionis Christianae (Θεσμοί της χριστιανικής θρησκείας) πρέπει να αντιπαραθέσει κανείς μία Restitutio. Όταν όμως πρόκειται για τα δόγματά του, ο Καλβίνος χάνει –κι αυτό πρέπει να το επαναλαμβάνει κανείς αδιάκοπα– κάθε ηθικό μέτρο και κάθε αίσθηση ανθρωπιάς. Ο Σερβέ πρέπει να εξοντωθεί· με ποια όπλα και με ποιον τρόπο είναι εντελώς αδιάφορο για τον ανελέητο αυτόν φανατικό. Και πραγματικά εδώ ακολουθείται ο πλέον ύπουλος και επονείδιστος δρόμος. Γιατί η νέα επιστολή που στέλνει ο ντε Τρυ –χωρίς αμφιβολία με εντολή του Καλβίνου– στον εξάδελφό του Αρνέ αποτελεί μνημείο υποκρισίας. Ο ντε Τρυ παριστάνει αρχικά τον έκπληκτο για το γεγονός ότι ο εξάδελφός του διαβίβασε το γράμμα του στην Ιερή Εξέταση. Οι εκμυστηρεύσεις του απευθυνόταν τάχα «privément à vous seul», προσωπικά σε εσάς μόνο. «Η πρόθεσή μου ήταν να καταδείξω απλώς τίνος είδους είναι ο τόσο όμορφος θρησκευτικός ζήλος εκείνων που θέλουν να λέγονται ακρογωνιαίοι λίθοι της Εκκλησίας.» Αντί όμως, τώρα που γνωρίζει ότι η πυρά είναι στα σκαριά, να αρνηθεί οποιαδήποτε επιπλέον παροχή αποδεικτικού υλικού στην Ιερή Εξέταση, ο ελεεινός αυτός καταδότης δηλώνει με βαριά καρδιά, μιας και το κακό τώρα έχει γίνει, ότι αυτό «ήταν θέλημα Θεού, για να απαλλαγεί ο Χριστιανισμός από τέτοιου είδους βρομιά και τέτοια θανάσιμη πανούκλα.» Και τώρα συμβαίνει το απίστευτο: μετά την ελεεινή αυτή προσπάθεια να αναμίξει τον Θεό σε αυτή την υπόθεση ανθρώπινης, ή καλύτερα απάνθρωπης μισαλλοδοξίας, ο ευσεβής Προτεστάντης προσφέρει στην Καθολική Ιερή Εξέταση το πλέον φονικό αποδεικτικό υλικό: συγκεκριμένα ιδιόχειρες επιστολές του Σερβέ και κομμάτια από το χειρόγραφο του έργου του. Ο ιεροεξεταστής μπορεί τώρα να ξεκινήσει γρήγορα και άνετα το μακάβριο έργο του. Γράμματα από το ίδιο το χέρι του Σερβέ; Από πού όμως μπορεί να τα έχει ο ντε Τρυ, στον οποίον ο Σερβέ ποτέ δεν έγραψε; Τέρμα λοιπόν με το κρυφτούλι: ο Καλβίνος βγαίνει αναγκαστικά από το παρασκήνιο, όπου με τόση επιμέλεια έμενε κρυμμένος στη σκοτεινή αυτήν υπόθεση. Γιατί πρόκειται, φυσικά, για τις επιστολές και τα μέρη από το χειρόγραφο που ο Σερβέ είχε στείλει σ’ αυτόν τον ίδιο. Ο Καλβίνος ξέρει πολύ καλά –κι αυτό είναι το αποφασιστικό σημείο– για ποιον τα βγάζει από το συρτάρι του. Ξέρει σε ποιον πρόκειται να παραδοθούν: στους «Παπιστές», αυτούς που ο ίδιος καθημερινά στηλιτεύει από τον άμβωνα ως υπηρέτες του Σατανά, αυτούς που βασανίζουν και καίνε τους μαθητές του. Και γνωρίζει επίσης πολύ καλά για ποιον σκοπό χρειάζεται τόσο επειγόντως τα τεκμήρια ο ιεροεξεταστής: για να ρίξει τον Σερβέ στην πυρά. Μάταια λοιπόν επιχειρεί αργότερα να διαστρεβλώσει τα ξεκάθαρα γεγονότα, γράφοντας σοφιστικά: «Κυκλοφορεί η φήμη ότι δήθεν εγώ προκάλεσα τη σύλληψη του Σερβέ από τη Ιερά Εξέταση, και κάποιοι λένε ότι δεν ήταν τίμιο εκ μέρους μου να τον παραδώσω στους θανάσιμους εχθρούς της Πίστης και να τον ρίξω στο στόμα του λύκου. Όμως σας παρακαλώ, πείτε μου με ποιον τρόπο θα μπορούσα να είχα έρθει ξαφνικά σε επαφή με τους δορυφόρους του Πάπα; Ποιος μπορεί να πιστέψει ότι επικοινωνούμε μεταξύ μας και ότι εκείνοι που με βλέπουν όπως ο Βελιάλ[4] τον Χριστό, θα συνωμοτούσαν μαζί μου;». Ωστόσο η προσπάθεια αυτή άρνησης της αλήθειας είναι μάλλον αδέξια. Γιατί, όταν ο Καλβίνος ψελλίζει «με ποιον τρόπο θα μπορούσε να είχε έρθει ξαφνικά σε επαφή με τους δορυφόρους του Πάπα», τα ντοκουμέντα του δίνουν μια αδιάσειστα ξεκάθαρη απάντηση: απλούστατα μέσω του φίλου του ντε Τρυ, o οποίος εξάλλου στην επιστολή του προς τον Αρνέ παραδέχεται με περισσή αφέλεια τη συνδρομή του Καλβίνου. «Πρέπει να ομολογήσω ότι μου κόστισε πολύ κόπο να λάβω από τον κύριο Καλβίνο τα τεκμήρια που επισυνάπτω. Όχι ότι δεν είναι και αυτός της άποψης ότι τέτοιου είδους επονείδιστες βλασφημίες κατά του Θεού θα πρέπει να εξαλείφονται, απλώς προσωπικά θεωρεί καθήκον του να πείθει τους αιρετικούς με τη διδασκαλία και όχι να τους διώκει με το ξίφος της Δικαιοσύνης.» Εις μάτην προσπαθεί (προφανώς καθ’ υπόδειξιν του Καλβίνου) ο αδέξιος επιστολογράφος να παρουσιάσει ως αθώο τον πραγματικό ένοχο, όταν γράφει: «Πίεσα όμως σε τέτοιον βαθμό τον κύριο Καλβίνο και του έδωσα τόσο πειστικά να καταλάβει ότι, αν δεν με βοηθούσε, θα αποδεικνυόμουν επιπόλαιος και αναξιόπιστος, ώστε τελικά ενέδωσε και μου παραχώρησε το εν λόγω υλικό.» Όμως τα πραγματικά περιστατικά μιλούν εδώ καλύτερα από τα πιο επιδέξια λόγια: απρόθυμα ή όχι, ο Καλβίνος φρόντισε ώστε τα γράμματα που απευθύνονταν στον ίδιο προσωπικώς να φτάσουν στα χέρια των «δορυφόρων του Πάπα». Μόνο με τη δική του συνειδητή σύμπραξη κατέστη δυνατόν να επισυνάψει ο ντε Τρυ στην επιστολή του προς τον Αρνέ –στην πραγματικότητα προς την Ιερή Εξέταση– το θανάσιμο αποδεικτικό υλικό και να κλείσει την επιστολή με τα λόγια: «Φρονώ ότι σας έχω εφοδιάσει με επαρκές υλικό και ότι είναι πλέον εύκολο έργο η σύλληψη και η παραπομπή του Σερβέ σε δίκη.» Λέγεται πως όταν ο καρδινάλιος ντε Τουρνόν και ο ιεροεξεταστής Ορύ έλαβαν αυτές τις αδιαμφισβήτητες αποδείξεις κατά του αιρετικού Σερβέ, και μάλιστα με την ευγενική φροντίδα του θανάσιμου εχθρού τους, του αρχιαιρετικού Καλβίνου, ξέσπασαν σε τρανταχτά γέλια, κάτι που βέβαια είναι απολύτως κατανοητό. Γιατί όσο κι αν προσπαθεί ο Καλβίνος να δικαιολογηθεί, επικαλούμενος ως κίνητρα των πράξεών του την καλοσύνη και τη διάθεσή του να βοηθήσει τον φίλο του ντε Τρυ, το ανεξίτηλο στίγμα τον έχει σημαδέψει: ο ηγέτης του Προτεσταντισμού παραδίδει με ιδιαίτερη αβρότητα σε αυτούς –ειδικά σε αυτούς– έναν αιρετικό, για να τον ρίξουν στην πυρά. Εξάλλου τέτοιες ευγένειες και γενναιοδωρίες δεν συνηθίζονταν μεταξύ των δύο θρησκειών, που διά πυρός και σιδήρου, με κρεμάλες και τροχούς, συγκρούονταν ανελέητα σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της υδρογείου. Μόλις όμως το γέλιο τους καταλάγιασε, οι ιεροεξεταστές καταπιάνονται φουριόζικα με το σκληρό τους έργο. Ο Σερβέ συλλαμβάνεται, φυλακίζεται και ανακρίνεται εντατικά. Οι επιστολές στον Καλβίνο αποτελούν μια τόσο αφοπλιστική και αδιάσειστη απόδειξη, ώστε ο κατηγορούμενος δεν μπορεί πλέον να αρνηθεί την ταύτιση του Μισέλ ντε Βιλλνέβ με τον Μιχαήλ Σερβέ, ούτε την πατρότητα του βιβλίου. Η υπόθεση είναι γι’ αυτόν χαμένη. Η ιεροεξεταστική πυρά στη Βιεν είναι έτοιμη να λαμπαδιάσει. Για δεύτερη όμως φορά ο Καλβίνος βλέπει να ματαιώνονται οι ελπίδες του για απαλλαγή από τον μισητό εχθρό του, έστω μέσω των άσπονδων αντιπάλων του. Γιατί, είτε είχε ο Σερβέ ιδιαίτερα καλούς φίλους, λόγω της εκτίμησης που απολάμβανε ως γιατρός επί χρόνια στην περιοχή, είτε –όπερ και το πιθανότερο– οι εκκλησιαστικές Αρχές απολάμβαναν να αντιμετωπίζουν με επιδεικτική χαλαρότητα την φοβερά πιεστική απαίτηση του Καλβίνου για εξόντωση του άνδρα αυτού, σκέφτηκαν ότι ήταν προτιμότερο να αφήσουν να ξεγλιστρήσει ένας ασήμαντος αιρετικός, παρά να κάνουν το χατίρι στον χίλιες φορές πιο επικίνδυνο οργανωτή και προπαγανδιστή του προτεσταντικού σχίσματος! Η κράτηση του Σερβέ είναι ιδιαίτερα χαλαρή. Ενώ οι αιρετικοί γενικά ρίχνονται αλυσοδεμένοι σε στενά κελιά, ο Σερβέ παραδόξως έχει την άδεια να κάνει καθημερινούς περιπάτους στον κήπο, για να εισπνέει καθαρό αέρα. Και στις 7 Απριλίου ο κρατούμενος εξαφανίζεται κατά τη διάρκεια ενός τέτοιου περιπάτου. Ο αρχιδεσμοφύλακας βρίσκει μόνο τη ρόμπα του και τη σκάλα, με τη βοήθεια της οποίας ο Σερβέ σκαρφάλωσε τον τοίχο του κήπου. Στη θέση του ζωντανού ανθρώπου, καίγονται στην κεντρική πλατεία της Βιεν το πορτρέτο του και πέντε στοίβες της Restitutio. Το τόσο έξυπνα στημένο σχέδιο του Καλβίνου, να βγάλει με ύπουλο τρόπο από τη μέση έναν προσωπικό ιδεολογικό εχθρό μέσω του φανατισμού ενός τρίτου, διατηρώντας ο ίδιος τα χέρια του καθαρά, έχει αποτύχει οικτρά. Ο αυθέντης της Γενεύης θα συνεχίσει τη μανιασμένη καταδίωξη του Σερβέ, για να τον στείλει τελικά, για τις πεποιθήσεις του και μόνο γι’ αυτές, στον θάνατο. Και έτσι θα περάσει στην Ιστορία, με τα χέρια βουτηγμένα στο αίμα και μισητός από όλα τα ανθρώπινα πλάσματα. — Μετάφραση: Δημήτρης Δημοκίδης Επιμέλεια: Χ.Ε. Μαραβέλιας Η ΣΥΝΕΧΕΙΑ ΣΤΟ ΕΠΟΜΕΝΟ ΤΕΥΧΟΣ [1] Vienne: Μικρή γαλλική πόλη νότια της Λυών, στον ποταμό Ροδανό. [2] Champel: Συνοικία της Γενεύης. [3] «Μη μας λέτε τους σκοπούς, πέστε μας τα μέσα» λέει κάπου ο Άρθουρ Καίστλερ. [4] Πρωταρχική ονομασία του Διαβόλου.

Σύνδεση