Όταν άνθιζε το Φιόρο του Λεβάντε

Η πολύπλευρη προσωπικότητα του Διονύση Ν. Μουσμούτη. Διονύσης Ν. Μουσμούτης, Το θέατρο στη Ζάκυνθο τον 19ο αιώνα. Μουσική ζωή και λαϊκά θεάματα, τόμ. Α΄ και Β΄, εκδόσεις Πλέσσα, Ζάκυνθος 2017, σελ. xxx+981 Η πολύπλευρη προσωπικότητα του Διονύση Ν. Μουσμούτη δεν χρειάζεται να παρουσιαστεί λεπτομερειακά εδώ. Κριτικός λογοτεχνίας, συγγραφέας, μελετητής κυρίως της ιστορίας και του πολιτισμού της στενότερης πατρίδας του, της Ζακύνθου, επιμελητής πολλών εκδόσεων και επιφυλλιδογράφος στον καθημερινό και περιοδικό Τύπο, σχολιαστής της πολιτισμικής κίνησης, εκδότης ιστορικών και πολιτισμικών περιοδικών κτλ., έχει αφήσει, εδώ και τρεις δεκαετίες, ένα χαρακτηριστικό στίγμα στην πνευματική ζωή του τόπου, με το ιδιαίτερο άρωμα του Φιόρο του Λεβάντε και την πλούσια πολιτισμική ιστορία του νησιού. Ιδιαίτερη θεματική αποτελεί στα πλαίσια αυτά το θέατρο, οι καλλιτέχνες της σκηνικής τέχνης και οι διασυνδέσεις τους με προσωπικότητες του δημόσιου και πολιτισμικού βίου. Αναφέρω εδώ ενδεικτικά, όσες μονογραφίες έχουν παρουσιαστεί στην Παράβασιν, το επιστημονικό περιοδικό του Τμήματος Θεατρικών Σπουδών του ΕΚΠΑ.[1] Όπως είναι φανερό, μεθοδολογικά και θεματογραφικά κυριαρχούν τα μικροφιλολογικά ζητήματα, ο ιστοριοδιφισμός, η εκδοτική φροντίδα για άγνωστα έγγραφα και τεκμήρια, η φιλολογική και αισθητική κριτική, η αρχειακή μελέτη, η εξακρίβωση και ο σχολιασμός της λεπτομέρειας, και γενικότερα η ανάσυρση και γνωστοποίηση άγνωστων και ανέκδοτων στοιχείων για πρόσωπα και πράγματα, τα οποία θεματικά συνδέει όλα η αγάπη του συγγραφέα για τον όμορφο τόπο καταγωγής του και η πνευματική του αποστολή την οποία αισθάνεται και βιώνει, να διαφωτίσει την ιστορία και τον πολιτισμό του Φιόρο του Λεβάντε και των σπουδαίων εκπροσώπων του στην ελληνική λογοτεχνία και το θέατρο. Αυτά είναι θέματα, με τα οποία η σημερινή φιλολογία, εστιάζοντας και καλλιεργώντας κυρίως την ερμηνευτική και συγκριτική διάσταση καθώς και τη θεωρία, δεν ασχολείται. Από αυτήν την άποψη, μεθοδολογικά αλλά και θεματικά, ο συγγραφέας συνεχίζει την παράδοση των τοπικών ιστοριογράφων της στενότερης πατρίδας τους, ένα είδος λογίων που τείνει να εκλείψει τελείως, αλλά επειδή τα πνευματικά τέκνα της πατρίδας του, από τον 16ο/17ο αιώνα ήδη, και με το τέλος της κρητικής λογοτεχνίας πολύ εντονότερα ακόμα, καλύπτουν ένα σεβαστό κομμάτι της συνολικής νεοελληνικής λογοτεχνίας και του θεάτρου, η τοπική εστίαση αποκτά στην περίπτωση αυτή μεγαλύτερες και πιο οικουμενικές διαστάσεις στα πλαίσια του ελληνικού πολιτισμού των νεωτέρων χρόνων. Η εκδοτική της επιστολογραφίας άλλωστε, που προϋποθέτει αρχειακή έρευνα, τον εντοπισμό και τη μεταγραφή χειρογράφων, είναι από τα πιο απαιτητικά είδη της πρωτοβάθμιας φιλολογίας, γιατί πρέπει να απαντήσει στις ενδεχόμενες και προσδοκώμενες απορίες του αναγνώστη για όλες τις λεπτομέρειες, από την ταύτιση των προσώπων που αναφέρονται έως τα τεκταινόμενα στον κύκλο του επιστολογράφου εκείνη την ιστορική στιγμή. Οι επιστολές είναι ενταγμένες στην ίδια τη ζωή ενός κύκλου ανθρώπων, στη συγκεκριμενικότητα των περιστάσεων και στην ιστορική συγκυρία, αποτελούνται συνήθως από κείμενα κυρίως πραγματολογικά, στιγμιότυπα του προσωπικού και κοινωνικού χρόνου, με υποθέσεις και θέματα της μικρής εμβέλειας, που καλείται ο εκδότης και μελετητής να εξιχνιάσει και να παρουσιάσει με την κατάθεση και τον σχολιασμό λεπτομερέστερων εξηγήσεων και πληροφοριών, για να μπορέσει να κατανοήσει και να εκτιμήσει ο αναγνώστης τα βαθύτερα νοήματα και τα περιπτωσιολογικά συμφραζόμενα των γραπτών. Η κριτική και σχολιασμένη έκδοση αλληλογραφίας σημαντικών προσώπων του πολιτισμού είναι μια σημαντική και αναφαίρετη ψηφίδα στο μωσαϊκό μιας γενικότερης εικόνας του πολιτισμικού γίγνεσθαι και ένας ακρογωνιαίος λίθος στο συνολικό επιστημονικό οικοδόμημα που θεμελιώνει την πολιτιστική ιστορία σε μικρή και μεγάλη κλίμακα, και της λογοτεχνίας και του θεάτρου ιδιαίτερα. Υπό αυτήν την οπτική γωνία θα μπορούσε να πει κανείς ότι οι επιστολογραφικές εκδόσεις του Μουσμούτη ισοδυναμούν με μια αποθέωση της λεπτομέρειας. Ξεχωρίζω εδώ την ιστορία της λογοτεχνίας από την ιστορία του θεάτρου, γιατί τα πραγματολογικά στοιχεία στην αλληλογραφία δραματουργών και θεατρανθρώπων (θιασαρχών, ηθοποιών, διευθυντών κτλ.) είναι per definitionem περισσότερα και η ανάγκη για ερμηνεία τους και επεξήγηση πιο πιεστική, πράγμα που σημαίνει ότι ο όγκος των σχολιασμών εκ των προτέρων είναι πιο μεγάλος, η εργασία πιο χρονοβόρα και ο ερευνητικός μόχθος πιο έντονος. Η υπομονή και επιμονή του ιστοριοδίφη δοκιμάζεται με την εξακρίβωση των λεπτομερειών, μια συχνά δαιδαλώδης διαδικασία που τον οδηγεί σε διάφορες σφαίρες του επιστητού και στην αναζήτηση περαιτέρω πληροφοριών και σε άλλες κατηγορίες πηγών. Όπως δείχνει και η πρώτη του σχετική μονογραφία, Το θέατρο στην πόλη της Ζακύνθου 1860-1953, τόμ. Β΄ 1901-1915, εκδόσεις Μπάστα, Αθήνα 1999, η δίτομη έκδοση της θεατρικής ιστορίας της Ζακύνθου κατά τον 19ο αιώνα (1800-1900), που χρονολογικά προηγείται του αναφερόμενου τόμου, είναι το μεγαλύτερο και εκτενέστερο τμήμα ενός ιστορικογραφικού θεατρολογικού project, το οποίο συμπεριλαμβάνει όλη την πολυστρωματική θεατρική ιστορία του νησιού ώς τον σεισμό του 1953 που ισοπέδωσε τα πάντα. Ένα πρώτο κεφάλαιο, «Α΄. Τα θεατρικά γεγονότα από τις απαρχές μέχρι τον 19ο αιώνα» (σσ. 1-20) αναφέρεται ακροθιγώς και στην εποχή πριν το 1800, μια εποχή που θέτει όμως τελείως διαφορετικά προβλήματα πηγών και δυνατότητες διασταύρωσης πληροφοριών, άλλα ζητήματα μεθοδολογίας και ερμηνείας απ’ ό,τι η εποχή της ύπαρξης του καθημερινού και περιοδικού Τύπου, όπου οι εφημερίδες αποτελούν τις κυριότερες πηγές για την συγκρότηση μιας θεατρικής ιστορίας. Η σχετική διδακτορική διατριβή της Γλυκερίας Πρωτοπαπά-Μπουμπουλίδου, Το θέατρο εν Ζακύνθω από του ΙΖ΄ μέχρι του ΙΘ΄αιώνος (επί τη βάσει ανεκδότων κειμένων), Αθήναι 1958, είναι σήμερα ξεπερασμένη. Μια παράλληλη έρευνα έχει γίνει για την Κεφαλονιά, με τη διδακτορική διατριβή του Σπύρου Α. Ευαγγελάτου, Ιστορία του Θεάτρου εν Κεφαλληνία, 1600-1900, Αθήναι 1970, και τη συνέχειά της στον 20ό αιώνα, της Βαρβάρας Γεωργοπούλου, Ο Διόνυσος στο Ιόνιο. Το θέατρο στην Κεφαλονιά 1900-1953, Αθήνα 2010. Για την Κέρκυρα λείπει ακόμα μια συνολική αντιμετώπιση του θεατρικού βίου (δεν καλύπτει το ζητούμενο η μονογραφία του Δ. Χ. Καπαδόχου, Το θέατρο της Κέρκυρας στα μέσα του ΙΘ΄ αιώνα, Αθήνα 1991).[2] Η δίτομη μονογραφία του Μουσμούτη με χίλιες σελίδες και πάνω από 2000 υποσημειώσεις ενισχύει αποφασιστικά το ξεχωριστό διαχρονικό πολιτισμικό προφίλ και τον ιστορικό ρόλο που έπαιξαν τα Επτάνησα στην ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου, που είναι και η “ραχοκοκαλιά” του, το μόνο γεωγραφικό μέρος όπου η συνεχής θεατρική δραστηριότητα δεν διακόπηκε ποτέ από το 16ο αιώνα έως τα μέσα του 20ού. Όταν ο Γιάννης Σιδέρης ισχυρίστηκε το 1964, πως για ξεχωριστό Επτανησιακό Θέατρο μπορούμε να μιλήσουμε μόνο με γεωγραφικούς όρους,[3] παρατείνοντας το εν γένει αθηνοκεντρικό σχήμα της ερμηνείας του της ιστορίας του νεοελληνικού θεάτρου, και με τον απόλυτο αποκλεισμό της ιταλόφωνης παραγωγής παραστάσεων και θεατρικών έργων, ο Διονύσιος Ρώμας απάντησε ακόμα μέσα στην ίδια χρονιά με την εκτενέστατη πρώτη σύνθεση του επτανησιακού θεάτρου που υπάρχει, στο ιστορικό του άρθρο στη χριστουγεννιάτικη Νέα Εστία του 1964.[4] Έκτοτε βέβαια έχουν ανακαλυφθεί πολλά ακόμα, που τεκμηριώνουν την ξεχωριστή υπόσταση του θεάτρου στα Ιόνια νησιά, τόσο στο μουσικό θέατρο με την όπερα όσο και στο λαϊκό θέατρο με τις “ομιλίες”. Ειδικά ως προς το μουσικό θέατρο τα Επτάνησα ήταν ενταγμένα στο σύστημα και το δίκτυο παραστάσεων ιταλικής όπερας σ’ όλα τα Βαλκάνια και τη Μέση Ανατολή, μια δραστηριότητα που σχεδιαζόταν και οργανωνόταν στα μεγάλα οπερατικά πρακτορεία της Ιταλίας.[5] Και η μονογραφία του Μουσμούτη αποδεικνύει περίτρανα, πόσες μοναδικές πληροφορίες βρίσκονται στον ιταλικό Τύπο της εποχής σχετικά με τις παραστάσεις αυτές στα Ιόνια νησιά. Από μεθοδολογική άποψη η μονογραφία προσανατολίζεται εν μέρει σε σχετικές μονογραφίες και διδακτορικές διατριβές που υπάρχουν ήδη για άλλες πόλεις της Ελλάδας: για την Πάτρα, την Ερμούπολη, τον Πύργο Ηλείας κτλ.,[6] συμπεριλαμβάνοντας τόσο το ερασιτεχνικό θέατρο των συλλόγων, όσο και τις μουσικές και καρναβαλικές εκδηλώσεις, μορφές λαϊκού θεάτρου, θεαμάτων πάσης φύσεως, κουκλοθέατρο (μαριονέτες) και θέατρο σκιών, καθώς και το μουσικό θέατρο της ιταλικής όπερας, που σε ολόκληρες εποχές έδινε τον τόνο της θεατρικής δραστηριότητας. Το ερασιτεχνικό και σχολικό θέατρο, στο οποίο τα Επτάνησα επίσης πρωτοστάτησαν χρονολογικά, διεξαγόταν και στην ιταλική. Το επτανησιακό θέατρο, και ιδιαίτερα και το ζακυνθινό, υπηρέτησε όλες τις μορφές μιας συστηματικής του θεατρικού φαινομένου: θέατρο του λόγου (καθαρόγλωσσο, στη δημοτική, ιδιωματικό, στα κοινά ιταλικά και στα βενετσιάνικα), μουσικό θέατρο (ιταλική όπερα, αργότερα και γαλλική, οπερέτα, κωμειδύλλιο), θέατρο του σώματος (για μπαλέτο σε παραστάσεις όπερας, και θέατρο με φιγούρες (φασουλής, μαριονέτες, θέατρο σκιών). Η φαινομενολογία του επτανησιακού θεάτρου συμπεριλαμβάνει τόσο αυτοσχέδιο και γραπτό λαϊκό ερασιτεχνικό θέατρο (“ομιλίες”), το ερασιτεχνικό θέατρο των συλλόγων, επαγγελματικό αστικό θέατρο, ντόπιοι και μετακινούμενοι θίασοι, και αριστοκρατικό θέατρο (κυρίως όπερα και μπαλέτο από την Ιταλία). Στο Διάγραμμα της ιστορίας του νεοελληνικού θεάτρου του Θόδωρου Χατζηπανταζή το επτανησιακό θέατρο συγκαταλέγεται στην πρώτη “ιδιωματική” φάση του νεοελληνικού θεάτρου,[7] αλλά δεν γίνεται καμιά αναλυτική αναφορά στις “ομιλίες” της Ζακύνθου, οι οποίες πιθανώς τεκμηριώνονται ήδη το 17ο αιώνα. Αλλά η μεγαλύτερη παράλειψη βέβαια είναι, ότι το μουσικό θέατρο των Επτανήσων (αργότερα και της υπόλοιπης Ελλάδας) δεν αναφέρεται καν σαν να μην υπήρχε, αν και η παράδοση της δυτικής μουσικής στην Ελλάδα φτάνει πίσω έως τον 16ο αιώνα,[8] και στην Κέρκυρα λειτουργεί το 18ο αιώνα κανονική ιταλική όπερα. Το έχω επισημάνει και στον πρόλογο της μονογραφίας του Μουσμούτη (σσ. xxv-xxx). Δίνεται ειδική έμφαση στο καφέ αμάν ως πρόδρομη μορφή του ρεμπέτικού,[9] αλλά στο κωμειδύλλιο τα τραγούδια ακολουθούν τις μελωδίες της ξένης οπερέτας.[10] Αυτή η αγκύλωση στην υποβάθμιση της παράδοσης της δυτικής μουσικής στην Ελλάδα (και τον παραγκωνισμό του επτανησιακού θεάτρου) γυρίζει την έρευνα πίσω στις εθνοκεντρικές αντιλήψεις του Σιδέρη, που απέκλεισε από τη μελέτη τελείως την ιταλική όπερα, λες και δεν ανήκει στο θέατρο. Ο Μουσμούτης ασφαλώς συμπεριέλαβε στην καταγραφή της θεατρικής και θεατροειδούς δραστηριότητας και τα καφέ σαντάν με τις τραγουδίστριες και χορεύτριες του ελαφρού θεάματος, καθώς και τις μπάντες με τη δυτική τους μουσική. Η έρευνα σχετικά με τους Eπτανήσιους συνθέτες της ιταλότροπης αλλά και ελληνόφωνης όπερας πριν από την Εθνική Σχολή του Μανόλη Καλομοίρη ανέπτυξε τα τελευταία χρόνια μια ιδιαίτερη δυναμική, αναλύοντας τη σταδιοδρομία και τα οπερατικά έργα Επτανησίων μουσικοσυνθετών, την καριέρα τραγουδιστών και μαέστρων, σταδιοδρομίες σφιχτά δεμένες με την Ιταλία και τη Γαλλία, ενώ οι τραγουδιστές όπερας ήταν συνήθως Ιταλοί.[11] Μέρος αυτής της ερευνητικής εξόρμησης είναι και το αναφερόμενο βιβλίο του Διονύση Ν. Μουσμούτη για τον Παύλο Καρρέρ και την παραμονή του στο Μιλάνο 1850-1857, που διαφωτίζει άγνωστες πτυχές της σταδιοδρομίας του στην Ιταλία και είναι κατά κάποιον τρόπο πάρεργο της συστηματικής μελέτης του ιταλικού Τύπου για το θέατρο στη Ζάκυνθο.[12] Ειδική μνεία πρέπει να γίνει και για τα λαϊκά θεάματα και τα παραθεατρικά είδη, που κατέγραψε και συγκέντρωσε ο μελετητής από τον ζακυνθινό και ιταλικό Τύπο. Το εύρος των σχετικών ειδών, παρουσιαζόμενα από μεμονωμένα άτομα και θιάσους ποικιλιών, είναι αξιοπαρατήρητο (εμφανίζεται ωστόσο και σε άλλες ελληνικές σκηνές προς το τέλος του 19oυ αιώνα): εκθέσεις με παραδοξότητες της φύσης («Το γεύμα του μεγάλου όφεως Βόα», 1852), με τεχνολογικά θαύματα («Μελωδικόν εξ αρμονικών ποτηρίων όργανον», 1876), μαγικά τεχνάσματα («Η ασώματος κεφαλή», 1881), θαυματοποιοί και μάγοι (1892, 1893), ιπποδρόμια (1856, 1875, 1876, 1896), ταχυδακτυλουργοί (1873, 1888), ακροβάτες (1866, από την Αλγερία 1882), ανδρείκελα (φασουλής 1854), πανοράματα (1875, 1889, 1891, μαζί με κροκόδειλο 1883), μαριονέτες (1858, 1889, του Holden 1890), ωδικά καφενεία (1881), παλαιστής (1892, το 1890 ο περίφημος Κουταλιανός), θίασος ποικιλιών (1893)· ακόμα και ιατρικές επιδείξεις και μπαλέτα. Η αξία των ειδήσεων αυτών για τα λαϊκά θεάματα είναι σημαντική, γιατί διαφεύγουν συνήθως της προσοχής των συντακτών των ντόπιων εφημερίδων· θα άξιζε και μια συγκέντρωση αυτών των πληροφοριών για το σύνολο της ελληνικής επικράτειας, γιατί μοιάζουν να έχουν μια κοινή τυπολογία. Η μέθοδος της παρουσίασης του υλικού των πληροφοριών είναι η χρονολογική. Το κείμενο της αφήγησης διακόπτεται συχνά από παραθέματα εγγράφων, τη σχετική επιστολογραφία και αποσπάσματα από τον τύπο, καθώς και το πλούσιο εικονογραφικό υλικό που συνοδεύει σε πιστή παράλληλη ακολουθία το γραπτό κείμενο και εμπλουτίζει σημαντικά την απόλαυση της ανάγνωσης· όλα τα ιταλικά υπάρχουν και μεταφρασμένα στα ελληνικά. Η παράθεση του υλικού αρχίζει με ένα σύντομο πρώτο κεφάλαιο, «Τα θεατρικά γεγονότα από τις απαρχές μέχρι τον 19ο αιώνα» (σσ. 1-20), που παραθέτει εν συντομία τα τεκμήρια που διαθέτουμε για θεατρική δραστηριότητα στον νησί από τον 16ο αιώνα. Η παρουσίαση αυτή, της “προϊστορίας”, είναι προσεκτική και καταγράφει και τα τελευταία επιτεύγματα της σχετικής έρευνας από την σύγχρονη βιβλιογραφία. Το κύριο σώμα της εργασίας περιλαμβάνει τα υπόλοιπα έξι κεφάλαια (το φερόμενο ως Η΄ κεφάλαιο είναι στην πραγματικότητα το Ζ΄). Αναλυτικά είναι τα εξής: «Β΄ Πρώτες προσπάθειες για θεατρική στέγη» (σσ. 23-28) που ξεκινάει με τις προσπάθειες του 1806 και 1810, το τρίτο κεφάλαιο, «Γ΄ Teatro dei Filopatrii» (σσ. 29-68) συνεχίζει με την Εταιρεία των Φιλοθεάτρων το 1813, τη λυρική περίοδο 1813-1815, την ίδρυση του Φιλαρμονικού Συλλόγου Ζακύνθου 1816, τη Nobile Società Filodrammatica del Zante το 1817, τη λυρική περίοδο 1821-1823, τον ερασιτεχνικό θίασο του 1822 και τελειώνει με την Ελισάβετ Μουτζάν-Μαρτινέγκου και την black comedy κατά Μολιέρο, τον «Φιλάργυρο»· το τέταρτο κεφάλαιο, «Δ΄ Θέατρο “Adam”» (σσ. 69-88), είναι επίσης σύντομο και καλύπτει ούτε μια δεκαετία: ο ερασιτεχνικός θίασος του 1826, ο Όμιλος των «Φιλοκάλων» του 1832-34 και ο Βασιλικός του Aντωνίου Μάτεσι και η Κακάβα του Ν. Β. Καραντζά, καθώς και ο ερασιτεχνικός θίασος του 1834. Το μεγαλύτερο μέρος του πρώτου τόμου καλύπτει το πέμπτο κεφάλαιο, αφιερωμένο στο «Ε΄ Θέατρο “Απόλλων”» (σσ. 89-421)· ο πλούτος των σχετικών ειδήσεων και του πληροφοριακού υλικού δεν επιτρέπει πλέον μια αναλυτική παρουσίαση (οι υποσημειώσεις φτάνουν σχεδόν τις 1000). Οι περισσότερες ειδήσεις αφορούν το λυρικό θέατρο και την ιταλική όπερα, το διοικητικό σχήμα του θεατρικού συμβουλίου και την εκλογή του impresario, το ταξίδι του στην Ιταλία, τη συγκρότηση του θιάσου, την άφιξη, τη σύστασή του από τραγουδιστές κτλ., το ρεπερτόριο, τις παραστάσεις και την απήχησή τους. Αλλά υπάρχουν και ειδήσεις για ρεσιτάλ, περιοδεύοντες θιάσους, τη Φιλαρμονική και τις συναυλίες, διάφορα ερασιτεχνικά σχήματα, την Accademia Filodrammatica dei Parnassiani (1843-44), ποικίλα θεάματα με ιπποδρόμια και μαριονέτες (ακόμα και tombola), για τις δραστηριότητες και παραστάσεις του Φιλοδραματικού Συλλόγου, τον ερασιτεχνικό θίασο του Διονυσίου Ταβουλάρη (1855), τη Φιλαρμονική Εταιρεία Ζακύνθου, τις μπάντες, διάφορους ερασιτεχνικούς θιάσους, και τελειώνει με την κατεδάφιση του «Απόλλωνα» το 1871. Αυτή η αδυναμία λεπτομερέστερης αναλυτικής παρουσίασης των περιεχομένων στα πλαίσια μιας βιβλιοκρισίας συνεχίζεται και στον δεύτερο τόμο, όπου το έκτο κεφάλαιο, «ΣΤ΄ Θέατρο “Φώσκολος”» (σσ. 425-718) καλύπτει το μεγαλύτερο μέρος του τόμου και τα χρόνια 1872-1893 με πολύ έντονη πλέον θεατρική και παραθεατρική δραστηριότητα: από την ανέγερση του νέου Δημοτικού Θεάτρου ώς την καταστροφή του στους σεισμούς του 1893. Το υλικό είναι τώρα πολύ πλούσιο και διαφόρων κατηγοριών: ένα υβριδικό τοπίο ανάμεσα στις θεαματικές μπάντες και τις συναυλίες και σερενάτες, τους θιάσους ποικιλιών, τα νευρόσπαστα, τις επισκέψεις διάσημων τραγουδιστών με ρεσιτάλ, τη νέα Φιλαρμονική, τα ωδικά καφενεία με τις ξένες τραγουδίστριες και μπαλαρίνες, εκθέσεις άγριων θηρίων, μάγους και ταχυδακτυλουργούς, ιπποδρόμια και πανοράματα, έως τα ερασιτεχνικά σχήματα του θεάτρου, μαθητικές παραστάσεις, επαγγελματικά μπουλούκια που επισκέπτονται το νησί, την οπερατική κίνηση, η οποία δεν ήταν πάντα συνεχής κτλ. Σ’ αυτή τη φάση η Ζάκυνθος πρέπει να ήταν μια από τις πιο θεατρόφιλες πόλεις σε όλη την Ελλάδα. Η κατάταξη των κεφαλαίων ακολουθεί το κριτήριο της ύπαρξης μόνιμης θεατρικής στέγης στην πόλη. Οπότε με την καταστροφή του θεάτρου “Φώσκολος” το 1893 αρχίζει μια περίοδος «Η΄[=Ζ΄] Η Ζάκυνθος χωρίς μόνιμη θεατρική στέγη» (σσ. 719-776), που φτάνει ώς το τέλος του αιώνα: σερενάτες, συναυλίες, εσπερίδες, ιπποδρόμια, ιταλικοί θίασοι, ρεσιτάλ, ευεργετικές παραστάσεις, ο πρώτος κινηματογράφος, η επισκευή το κατεστραμμένου θεάτρου κτλ. Εξίσου σημαντικό σε περιεχόμενο και έκταση είναι όμως το Επίμετρο, που περιέχει τα εξής: έγγραφα σχετικά με την κατεδάφιση του γκρεμισμένου από τους σεισμούς θεάτρου και για την ανέγερση νέου, αποσπάσματα από απομνημονεύματα για το θεατρικό καφενείο του Ρόδη (από το 1873) με ποικίλο πρόγραμμα, αποσπάσματα από ταξιδιωτικά βιβλία, μια επιστολή του Διον. Ταβουλάρη προς τους συμπατριώτες του, αλλά τα πιο σημαντικά είναι ένας κατάλογος των μονωδών που εμφανίστηκαν στη Ζάκυνθο τον 19ο αιώνα (σχεδόν μόνο Ιταλοί), των μουσικών διευθυντών, των ιμπρεσαρίων, των οπερατικών έργων που έχουν παρασταθεί στη Ζάκυνθο τον 19ο αιώνα (κατά συνθέτες), το χρονολόγιο των έργων που παραστάθηκαν, και το ανεκτίμητο βοήθημα «Βιογραφικές σημειώσεις καλλιτεχνών λυρικού θεάτρου», με δεκάδες λήμματα και σύντομη βιογραφία για τη σταδιοδρομία τους, και λεπτομερέστατη βιβλιογραφία για τις ειδήσεις σχετικά με την εμφάνισή τους από τον ιταλικό και ελληνικό τύπο, καθώς και την ελληνική και ιταλική βιβλιογραφία. Ακολουθεί ακόμα η βιβλιογραφία, που πέρα από ελληνικά και ξενόγλωσσα βιβλία και μελετήματα συμπεριλαμβάνει και αρχεία, τυπωμένα λιμπρέτα και εφημερίδες και περιοδικά, καθώς και ένα ευρετήριο ονομάτων και τις πηγές της πλούσιας εικονογράφησης. Η σοπράνο Αουρέλια Καττάνεο η οποία εμφανίσθηκε δεκαοκτάχρονη στην Ζάκυνθο στα πρώτα βήματα της σταδιοδρομίας της. Μαζί με τον δεύτερο τόμο της ιστορίας του ζακυνθινού θεάτρου, του 1999, που καλύπτει τα πρώτα δεκαπέντε χρόνια του 20ού αιώνα, η ελληνική θεατρολογία διαθέτει τώρα όλο το υλικό για μια Ιστορία του Θεάτρου της Ζακύνθου από τις αρχές έως το 1915, και μένει να καλυφθεί ακόμα το κενό από το 1916 έως το 1953, πράγμα που σημαίνει μια σημαντική πρόοδο για το σύνολο της ιστορίας του νεοελληνικού θεάτρου, δεδομένου της σημασίας του επτανησιακού θεάτρου για αυτήν, το οποίο πρέπει να συμπεριλαμβάνει και όλα τα θεατρικά και παραθεατρικά είδη, δηλαδή το show business μιας εποχής· ταυτόχρονα αποδεικνύει πόσο πρόωρες και αποσπασματικές είναι οι προσπάθειες να δοθεί από τώρα μια συνολική εικόνα των θεατρικών φαινομένων στον ευρύτερο επικοινωνιακό χώρο της ελληνοφωνίας χωρίς αποκλεισμούς και γενικόλογες επισημάνσεις. Η θεατρική ιστοριογραφία της μικρής εμβέλειας και με τοπική εστίαση είναι η ελάχιστη μονάδα βάσιμων μεγαλύτερων συνθέσεων,[13] χωρίς την οποία το όλο αφήγημα δεν έχει την τεκμηριωτική φερεγγυότητα και την εξακριβωμένη βασιμότητα που είναι αναφαίρετη και απαραίτητη για μια επιστημονική πραγματεία. Η δίτομη μονογραφία του Διονύση Ν. Μουσμούτη για την ιστορία του θεάτρου στη Ζάκυνθο του 19ου αιώνα είναι ένα μνημειώδες έργο με ανεξάντλητο και σχεδόν ασύλληπτο πλούτο πληροφοριών (αν σκεφτούμε μόνο το λεξικό των καλλιτεχνών που συμμετείχαν στο λυρικό θέατρο του Φιόρο του Λεβάντε), και έχει το μεγάλο προσόν πως ανάμεσα στις πηγές της δεν ήταν μόνο ο ελληνόφωνος Τύπος αλλά και ο ιταλόφωνος· και από εκεί προέρχονταν και οι περισσότερες πληροφορίες. Το πόσο ανάγκη είναι να αναζητηθούν πληροφορίες και στις ξενόγλωσσες εφημερίδες των κοινοτήτων που βρίσκονται στην εκάστοτε, σύμφωνα με τα ρευστά ιστορικά σύνορα της Ελλάδας κατά το 19ο αιώνα, αλλοδαπή, το έδειξε και η περίπτωση της Οδησσού, όπου οι ρωσικές εφημερίδες στάθηκαν σημαντικό συμπλήρωμα των ελληνικών,[14] πράγμα που ισχύει και για τις βαλκανικές πόλεις με ελληνικό πληθυσμό, την Κωνσταντινούπολη, τη Σμύρνη και την Αλεξάνδρεια.[15] Ο ερευνητής ήταν, στην κυριολεξία, ανελέητος με τον εαυτό του και σφόδρα ερωτευμένος με το αντικείμενό του. Ο Διονύσης Ν. Μουσμούτης μοιάζει, όπως είπα και αρχικά, με παραδοσιακό λόγιο του παλαιού καιρού, ο οποίος δεν αφήνει τίποτε ασχολίαστο από τα στοιχεία που ανακαλύπτει, καταθέτει και γνωστοποιεί. Το ογκώδες έργο αυτό είναι και η συνέχεια μιας παράδοσης τοπικών θεατρικών ιστοριογράφων και ταυτόχρονα και πρότυπο για άλλες τέτοιες προσπάθειες που θα ακολουθήσουν (π. χ. Θεσσαλονίκη, όπου πρέπει να διερευνηθούν και οι εβραϊκές παραστάσεις, οι οθωμανικές και μερικές σλαβικές), με τη διαφορά ότι στο επτανησιακό θέατρο προκύπτει και η ανάγκη της υποχρεωτικής ανίχνευσης πληροφοριών για πρόσωπα και πράγματα του μουσικού θεάτρου, όπου κυριαρχεί απόλυτα ο ιταλικός παράγοντας· αυτά τα ονόματα όμως θα συναντήσουμε μελλοντικά και σε άλλα μέρη, της Ιταλίας, των Βαλκανίων, της Μαύρης Θάλασσας και της Μέσης Ανατολής, σε θεατρικά κέντρα όπως η Κωνσταντινούπολη, η Σμύρνη, η Αλεξάνδρεια, η Οδησσός, η Θεσσαλονίκη, η Φιλιππούπολη και το Βουκουρέστι. Η μονογραφία αυτή δεν είναι μόνο ένας ακρογωνιαίος λίθος για μια μελλοντική ιστορία του νεοελληνικού θεάτρου, αλλά και μια σημαντική ψηφίδα στο μωσαϊκό της ιστορίας της δυτικής μουσικής στην καθ’ ημάς Ανατολή. Ειδικά η ιταλική όπερα δεν είχε εθνικές προτιμήσεις, αλλά ήταν ένα σήμα κατατεθέν για τις ανώτερες κοινωνικές τάξεις στην κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα του Λεβάντε κατά τον 19ο αιώνα. Συγχαρητήρια λοιπόν στον συγγραφέα (και τον εκδοτικό οίκο), για το μακροχρόνιο κουράγιο, τον κόπο, την αντοχή, τη φροντίδα, το εύγλωττο ύφος, την έξυπνη δέση των στοιχείων, την ορθολογική οργάνωση του ξεχειλίζοντος υλικού, για την απόλαυση της ανάγνωσης και την πλούσια εικονογράφηση που κάνει ήδη το ξεφύλλισμα των δύο τόμων ένα σαγηνευτικό βίωμα· εμείς δεχόμαστε ευλαβικά το δώρο που χαρίζει στην επιστήμη, τιμώντας ταυτόχρονα το όμορφο νησί της καταγωγής του με τον σπουδαίο θεατρικό του πολιτισμό. [1] Το θέατρο στην πόλη της Ζακύνθου 1860-1953, τόμ. Β΄ 1901-1915, Αθήνα, Μπάστας 1999 (Β. Πούχνερ, Παράβασις 4, 2002, σσ. 457-462), Ο Ρώμας και το θέατρο, Πλατύφορος / Εταιρεία Μελέτης Έρευνας Προαγωγής Πολιτισμού, Αθήνα 2002 (Παράβασις 5, 2004, σσ. 538-541), Ο Πίος Μαρτζώκης και το ζακυνθινό κωμειδύλλιο “Το τύμπνον και η σάλπιγξ”, Τρίμορφο, Ζάκυνθος 2006 (Παράβασις 8, 2008, σσ. 590-591), επιμέλεια του τόμου Πρακτικά Συνεδρίου “Γρηγόριος Ξενόπουλος 50 χρόνια μετά… Συμβολή στην έρευνα του έργου του”. Πνευματικό Κέντρο Δήμου Ζακυνθίων 16, 17 & 18 Νοεμβρίου 2001, Αθήνα, Πλατύφορος / Εταιρεία Μελέτης Έρευνας Προαγωγής Πολιτισμού, Αθήνα 2005 (Παράβασις 8, 2008, σσ. 592-593), Ο Ξενόπουλος, το Αριστείο, η απεργία και η Φοιτηταί, Τρίμορφο, Ζάκυνθος 2006 (Παράβασις 9, 2009, σ. 757), Ο Ξενόπουλος ο Μαλάνος και η θεατρική Αλεξάνδρεια, Αθήνα, Γαβριηλίδης 2007, Επιστολές του Διονύση Ρώμα στον Κωστή Μπαστιά και στον Αλέξη Μινωτή, Τρίμορφο, Ζάκυνθος 2007, μαζί με την Κυριακή Πετράκου, Ο Σταθάτειος Δραματικός Διαγωνισμός της Εταιρείας Ελλήνων Θεατρικών Συγγραφέων, Αθήνα 2008 (Παράβασις 10, 2010, σσ. 456-457), Επιστολές του Διονύση Ρώμα στον Κωστή Μπαστιά και στον Αλέξη Μινωτή, Ζάκυνθος 2007 και Διονύσης Ρώμας, Το θέατρο υπό κρίσιν. Κριτικές και επιφυλλίδες (επιμ. Δ. Ν. Μουσμούτης), Τρίμορφο, Ζάκυνθος 2008 (Παράβασις 10, 2010, σσ. 470-471). Επίσης πρέπει να μνημονευθούν και οι εξής μονογραφίες: Ο Τιμολέων Αμπελάς, η “Λίνα Δράκα” και η Ζάκυνθος, Τρίμορφο, Ζάκυνθος 2009, Ούγκο Φόσκολο, Ιστορικά και βιογραφικά παραλειπόμενα, Τρίμορφο, Ζάκυνθος 2010, Η Μαριέττα Γιαννοπούλου-Μινώτου, ο Γιάννης Ψυχάρης και ο Ούγκο Φόσκολο, Ευθύνη/αναλόγιο, Αθήνα 2012. Από τα πάμπολλα άρθρα και τα μελετήματά του αναφέρω μόνο ένα τελευταίο εκτενέστατο άρθρο, που θα εκδοθεί στην επόμενη Παράβασιν 16 το 2018: «Ο Διονύσιος Ταβουλάρης, ο Κλέων Ραγκαβής και Η Δούκισσα των Αθηνών», επίσης για μια αλληλογραφία σχετικά με το θέατρο, με πολλές υποσημειώσεις, λεπτομερέστατο σχολιασμό των συνολικά οκτώ επιστολών, που εντάσσει την επιστολογραφία αυτή στα συμφραζόμενα των γεγονότων και τις συγκυρίες της ιστορίας (1894-1996). [2] Για τα Επτάνησα συνολικά βλ. προσφάτως W. Puchner, Greek Theatre between Antiquity and Independence. A History of Reinvention from the Third Century BC to 1830, Cambridge Univ. Press 2017, σσ. 173-195. [3] Γιάννης. Σιδέρης, «Το εφτανησιακό θέατρο», Θέατρο 15, 1964, σσ. 75 εξ. [4] Διονύσιος Ρώμας, «Το επτανησιακό θέατρο», Νέα Εστία 899, Χριστούγεννα 1964, σσ. 97-167. [5] W. Puchner, “A Typology of Western Music and Theatre Activity in Southeast Europe, the Eastern Mediterranean and the Black Sea Region in Premodern Times”, Parabasis 15/1, 2017, σσ. 11-26. [6] Ευανθία Στιβανάκη, Θεατρική ζωή και δραστηριότητα στην Πάτρα από το 1828 έως το 1900, Πάτρα 2001· Μιχάλης Δήμου, Η θεατρική ζωή και κίνηση στην Ερμούπολη της Σύρου κατά 19ο αιώνα (1826-1900), 3 τόμ., Αθήνα 2001· Αικατερίνη. Δεκούλου-Μελισσαροπούλου, Η θεατρική κίνηση στον Πύργο Ηλείας (1860-1944), Αθήνα 2001). [7] Θόδωρος Χατζηπανταζής, Διάγραμμα της ιστορίας του νεοελληνικού θεάτρου, Πανεπιστημιακές Εκδόσεις Κρήτης, Ηράκλειο 2014, σσ. 129-153. [8] Νικόλαος Παναγιωτάκης, Φραγκίσκος Λεονταρίτης. Κρητικός μουσικοσυνθέτης του δεκάτου έκτου αιώνα. Μαρτυρίες για τη ζωή και το έργο του, Βενετία 1990. [9] Θόδωρος Χατζηπανταζής, «Της ασιάτιδος μούσης ερασταί...». Η ακμή του Αθηναϊκού Καφέ Αμάν στα χρόνια της βασιλείας του Γεωργίου του Α΄. Συμβολή στη μελέτη της προϊστορίας του ρεμπέτικου, Στιγμή, Αθήνα 1986. [10] Θόδωρος Χατζηπανταζής, Το κωμειδύλλιο, 2 τόμ., Ερμής, Αθήνα 1981. [11] Βλ. σε επιλογή: Γιώργος Λεωτσάκος, «Οι χαμένες ελληνικές όπερες ή ο αφανισμός του μουσικού μας πολιτισμού», Επίλογος ’92 (1992), σσ. 398-428· του ίδιου, Παύλος Καρρέρ. Απομνημονεύματα και εργογραφία, Αθήνα/Κέρκυρα 2003· τα πρακτικά του συνεδρίου Επτανησιακή όπερα και μουσικό θέατρο έως το 1953, Μέγαρο Μουσικής Αθηνών, 23-24 Απριλίου 2010· Αύρα Ξεπαπαδάκου, Ο Παύλος Καρρέρ και το μελοδραματικό του έργο, 1829-1896, διδ. διατριβή, Κέρκυρα 2005 (Παύλος Καρρέρ, Αθήνα 2013)· Γιώργος Λεωτσάκος, Σπύρος Σαμάρας (1861-1917), ο μεγάλος αδικημένος της έντεχνης ελληνικής μουσικής. Δοκιμή βιογραφίας, Αθήνα 2013. [12] Δ. Ν. Μουσμούτης, Παύλος Καρρέρ, Η “σκοτεινή” περίοδος 1850-1857, Πλέσσας, Ζάκυνθος 2017. [13] Β. Πούχνερ, «Θέατρο και τόπος. Η θεατρολογία της μικρής κλίμακας», Ο κόμπος και το νήμα. Στα δίχτυα της ιστορικής αναζήτησης. Μελέτες για το θέατρο και τη λογοτεχνία, Ηρόδοτος, Αθήνα 2018, κεφ. 1. [14] Ι. Μπογκντάνοβιτς / Β. Πούχνερ, Ελληνικό θέατρο στην Οδησσό 1814-1914. Άγνωστα στοιχεία για ελληνικές παραστάσεις στην πόλη της Φιλικής Εταιρίας και τις Παρευξείνιες Χώρες από ρωσικές και ελληνικές εφημερίδες της Οδησσού, Αθήνα 2013. [15] Bλ. W. Puchner, Hellenophones Theater im Osmanischen Reich (1600-1923). Zur Geschichte und Geographie einer geduldeten Tätigkeit, Wien/Berlin 2012.

Όταν άνθιζε το Φιόρο του Λεβάντε

Σύνδεση