Παραμένοντας το αόρατο χέρι

Τελικά, έχει προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση περισσότερο από όσο έπρεπε; ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Dani Rodrik, Straight Talk on Trade: Ideas for a Sane World Economy, [Μιλώντας ειλικρινά για το εμπόριο: Σκέψεις για μια υγιή παγκόσμια οικονομία], Princeton University Press, σελ. 316 Όταν το 1997 ο τουρκικής καταγωγής Ντάνι Ρόντρικ, καθηγητής Οικονομίας στη Σχολή Διακυβέρνησης Κένεντι του Πανεπιστημίου Χάρβαρντ, εξέδωσε το μικρής έκτασης βιβλίο του με τίτλο Has Globalization Gone Too Far? (Έχει προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση περισσότερο από όσο έπρεπε;) οι θέσεις του βρήκαν μεγάλη απήχηση στους προοδευτικούς οικονομολόγους. Ο Ρόντρικ υποστήριζε ότι πολλές από τις πολιτικές ελεύθερου εμπορίου που είχαν υιοθετήσει οι ΗΠΑ μείωναν τους δασμούς και τον προστατευτισμό, όμως συγχρόνως εξασθενούσαν τη διαπραγματευτική δύναμη των αμερικανών εργαζομένων, αποσταθεροποιούσαν τους μισθούς τους και προκαλούσαν κοινωνικές συγκρούσεις. «Ο κίνδυνος», έγραφε προφητικά ο Ρόντρικ, «είναι να διαβρωθεί τόσο πολύ η εθνική συναίνεση υπέρ των ανοιχτών αγορών, ώστε να οδηγηθούμε σε μια πολύ πιθανή αναζωπύρωση ενός γενικευμένου προστατευτισμού». Θυμάμαι ότι ο Ρόμπερτ Κάτνερ, συνεκδότης του περιοδικού The American Prospect, είχε δείξει ιδιαίτερο ενθουσιασμό για το βιβλίο. Σχεδόν είκοσι χρόνια μετά εκθείαζε και πάλι τον Ρόντρικ για το ότι δεν έπαψε ποτέ να εκφράζει έναν εμπειρικά θεμελιωμένο σκεπτικισμό απέναντι στο φαινόμενο που ο ίδιος ο Ρόντρικ αποκαλεί «υπερπαγκοσμιοποίηση». Το βιβλίο Έχει προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση περισσότερο από όσο έπρεπε; έθετε υπό αμφισβήτηση μια επικρατούσα οικονομική θεωρία που το 1997 έβρισκε όλο και πιο θερμούς υποστηρικτές: ότι η μείωση των δασμών για την προώθηση του εμπορίου είχε σχεδόν πάντα ως αποτέλεσμα μια υγιέστερη και ταχύτερα αναπτυσσόμενη οικονομία για όλα τα έθνη. Εάν κάποιοι εργαζόμενοι σε κλάδους της οικονομίας άμεσα ανταγωνιστικούς προς τις εισαγωγές έχαναν την εργασία τους ή έβλεπαν τον μισθό τους να μειώνεται, η θεωρία υπέθετε ότι η οικονομία θα αντιστάθμιζε τις απώλειες δημιουργώντας επαρκή αριθμό νέων θέσεων εργασίας. Το ελεύθερο εμπόριο υπήρξε μια από τις αρχές της σύγχρονης οικονομικής θεωρίας, από την εποχή του Άνταμ Σμιθ. Ως ιδεολογία κυριάρχησε μετά τη στροφή της Αμερικής προς την ελεύθερη οικονομία, η οποία ξεκίνησε τη δεκαετία του 1970 με τον Μίλτον Φρίντμαν, υποστηρικτή της ελάχιστης κρατικής παρέμβασης και της απορρύθμισης των αγορών. Κάποια πολύ επιτυχημένα βιβλία, όπως τα The End of History and The Last Man (Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος[1], 1992) του φιλοσόφου Φράνσις Φουκουγιάμα και The Lexus and the Olive Tree (Το Lexus και η ελιά[2], 1999) του δημοσιογράφου Τόμας Φρίντμαν, επέμεναν ότι η μείωση του προστατευτισμού και η ανάπτυξη των ελεύθερων αγορών σε ολόκληρο τον κόσμο θα οδηγούσε σε ευημερία και μεγαλύτερη εισοδηματική ισότητα. Το 1991, ο Λόρενς Σάμερς δήλωσε σε έναν δημοσιογράφο ότι στα οικονομικά «το ίδιο σύνολο νόμων λειτουργεί παντού» - δηλαδή ότι τα οφέλη του ελεύθερου εμπορίου ίσχυαν για όλες τις αγορές, μεγάλες και μικρές. Ο Ρόντρικ ωστόσο δεν συμφωνεί με τους δασμούς που επέβαλε πρόσφατα ο Ντόναλντ Τραμπ. Κατ’ αυτόν, χρειαζόμαστε μια νέα ισορροπημένη εμπορική πολιτική και οι ψευτοπαλικαρισμοί του Ντόναλντ Τραμπ δεν μπορούν να βοηθήσουν στη δημιουργία της. Μπορούμε να μειώσουμε τις εισοδηματικές ανισότητες και να διατηρήσουμε τα οφέλη του ελεύθερου εμπορίου με ευφυείς διαπραγματεύσεις μεταξύ των κρατών και όχι με προσπάθειες εντυπωσιασμού. Μια νέα πολιτική θα έπρεπε, μεταξύ άλλων, να περιλαμβάνει επαρκή χρηματοδότηση και εκπαίδευση για όσους χάνουν τη δουλειά τους στις ΗΠΑ. Ένα από τα σοβαρότερα επιχειρήματα του Ρόντρικ είναι ότι για να πετύχουν οι πολιτικές ελεύθερου εμπορίου, το έθνος πρέπει να διαθέτει ένα γενναιόδωρο δίχτυ ασφαλείας. Ο νομπελίστας Πολ Σάμιουελσον, σύμβουλος του Τζον Φ. Κένεντι και του Λίντον Μπ. Τζόνσον, έγραφε ότι η θεωρία του συγκριτικού πλεονεκτήματος, η θεωρητική βάση του ελεύθερου εμπορίου, αποτελεί αδιαμφισβήτητη βασική αρχή της οικονομίας, με ιδιαίτερη σημασία. Σύμφωνα με τη συγκεκριμένη θεωρία που αναπτύχθηκε από τον βρετανό οικονομολόγο των αρχών του δέκατου ένατου αιώνα, Ντέιβιντ Ρικάρντο, ακόμα και αν η Χώρα Α παράγει τα πάντα πιο αποτελεσματικά από τη Χώρα Β -δηλαδή παράγει περισσότερα με λιγότερη εργασία- θα υπάρχει όφελος και για τις δύο χώρες, καθώς η Χώρα Β θα απολαμβάνει και εκείνη σχετικά χαμηλότερες τιμές στα αγαθά που παράγει η Χώρα Α. Η ομορφιά του ρικαρντιανού ελεύθερου εμπορίου, κατά την περιγραφή του Σάμιουελσον, είναι ότι μπορεί να παράγει ευημερία για τις περισσότερες χώρες. Τα οφέλη για το έθνος ξεπερνούν έτσι τις συνδυασμένες απώλειες των κλάδων της οικονομίας και των εργαζόμενων σε αυτούς. Τη δεκαετία του 1990 τέθηκαν σε ισχύ κάποιες νέες μεγάλες εμπορικές συμφωνίες που αντανακλούσαν την έντονη πίστη στις ελεύθερες αγορές. Το 1993, ο Μπιλ Κλίντον, με τη συντριπτική υποστήριξη των Ρεπουμπλικανών και ορισμένων Δημοκρατικών, υπέγραψε τη Βορειοαμερικανική Συμφωνία Ελεύθερου Εμπορίου (NAFTA), η οποία εγκαθίδρυε μια νέα ζώνη ελεύθερου εμπορίου μεταξύ Μεξικού, Καναδά και ΗΠΑ. Το 1995, η Γενική Συμφωνία Δασμών και Εμπορίου (GATT) αντικαταστάθηκε από τον Παγκόσμιο Οργανισμό Εμπορίου (WTO), και ενώ η GATT είχε επιφέρει ευρεία μείωση στους δασμούς για το μεγαλύτερο διάστημα της μεταπολεμικής περιόδου ευημερίας, ο νέος οργανισμός επέβαλε πιο περιοριστικούς και αυστηρά εφαρμοσμένους κανόνες, που άφηναν πλέον στα κράτη μικρότερα περιθώρια ευελιξίας σε ό,τι αφορά τις κυβερνητικές επιχορηγήσεις και την εφαρμογή πολιτικών που θα ωφελούσαν την οικονομία τους. Η όλο και πιο έντονη στροφή προς τις αρχές του ελεύθερου εμπορίου οδήγησε το οικονομικό επιτελείο του Μπιλ Κλίντον, υπό την ηγεσία του Λόρενς Σάμερς, να προτείνει στην κυβέρνηση την κατάργηση μιας σειράς περιορισμών και φόρων στις ξένες επενδύσεις. Οι περιορισμοί αυτοί είχαν επιβληθεί για να ελέγχουν τις ροές κεφαλαίων προς τις φτωχότερες αναπτυσσόμενες οικονομίες όπως η Νότια Κορέα και η Μαλαισία. Χωρίς αυτούς, οι επιχειρήσεις και οι οικονομικοί παράγοντες της Αμερικής μπορούσαν ελεύθερα να αναζητήσουν υψηλότερα επιτόκια, χαλαρότερους οικονομικούς κανονισμούς και χαμηλότερους φορολογικούς συντελεστές. Όσο ίσχυε η GATT, η Βόρεια Αμερική, η Δυτική Ευρώπη και η Ιαπωνία ευημερούσαν. Όμως ο Ρόντρικ πιστεύει ότι οι νέες εμπορικές συμφωνίες που προώθησε ο WTO ήταν πολύ περιοριστικές, ιδίως για τα αναπτυσσόμενα έθνη. Κατά την άποψή του, πολλοί οικονομολόγοι έγιναν φανατικοί ιδεολόγοι, φτάνοντας στο σημείο να χειρίζονται τα εμπειρικά στοιχεία με τρόπο που εξυπηρετούσε τις θεωρίες τους. Σε περσινή ανάρτηση στο μπλογκ του, ο Ρόντρικ έγραφε για τις «υπέρμετρα αισιόδοξες» προβλέψεις κάποιων αξιόλογων οικονομολόγων για τα οφέλη της NAFTA, μεταξύ των οποίων και ο αριθμός θέσεων εργασίας που θα δημιουργούσε.[3] Η ειρωνεία είναι ότι μια από τις πιο αισιόδοξες προβλέψεις προέκυψε από τους οικονομολόγους του Ινστιτούτου Διεθνούς Οικονομίας (PIIE), το οποίο το 1997 είχε εκδώσει το βιβλίο του Ρόντρικ σε μια προσπάθεια να λειτουργήσει εξισορροπητικά στον δημόσιο διάλογο για την παγκοσμιοποίηση. Ο Κλίντον ξεκίνησε μια εκστρατεία για την προώθηση της NAFTA, με επικεφαλής τον καταγόμενο από το Σικάγο πολιτικό Γουίλιαμ Ντάλεϊ, γιο του πρώην δημάρχου Ρίτσαρντ Ντάλεϊ. Το 1993, στο τηλεοπτικό σόου Larry King Live, ο αντιπρόεδρος της κυβέρνησης Αλ Γκορ κέρδισε τις εντυπώσεις στη δημόσια συζήτησή του με τον πολέμιο της NAFTA, Ρος Περό. Οι υπερβολές του Περό δεν κατάφεραν παρά να προσδώσουν μεγαλύτερη αξιοπιστία στα επιχειρήματα του Γκορ υπέρ της συμφωνίας. Οι υπέρμαχοι του ελεύθερου εμπορίου, στο Χάρβαρντ και σε άλλα πανεπιστήμια, δεν αντέδρασαν καθόλου θερμά στη έκδοση του βιβλίου Έχει προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση περισσότερο από όσο έπρεπε; παρόλο που τα γραφεία τους μπορεί να βρίσκονταν στον ίδιο διάδρομο με το γραφείο του Ρόντρικ ή λίγο παραπέρα μέσα στο πανεπιστήμιο. Ο Μπραντ Ντελόνγκ, καθηγητής στο Χάρβαρντ και συγγραφέας πολλών άρθρων μαζί με τον Σάμερς, έγραψε μια εμμέσως απορριπτική κριτική παρουσίαση για το βιβλίο μετά την πρώτη του κυκλοφορία. Ένα από τα επιχειρήματά του ήταν ότι ο Ρόντρικ απλώς αναπαρήγαγε την κριτική που είχε διατυπώσει ο Καρλ Πολάνυι στο κλασικό βιβλίο του The Great Transformation (Ο μεγάλος μετασχηματισμός[4], 1944). Ο Ρόντρικ και ο Πολάνυι, πίστευαν και οι δύο ότι η κρατική παρέμβαση έχει καίρια σημασία για την ανάπτυξη των δυτικών οικονομιών. Ο Ντελόνγκ, αν και συμφωνούσε σε γενικές γραμμές με τη θέση αυτή, αγνόησε σε μεγάλο βαθμό τα νέα στοιχεία που παρέθετε ο Ρόντρικ για το ότι η απελευθέρωση της ροής του εμπορίου και των κεφαλαίων έβαζε σε μειονεκτική θέση πολλούς εργαζόμενους, ιδίως τους λιγότερο μορφωμένους. Το έργο του Ρόντρικ δεν έπεισε πολλούς αρχικά, καθώς οι οικονομολόγοι εξακολουθούσαν να θεωρούν ότι η τεχνολογική αλλαγή που βασίζεται σε εργασία με υψηλότερες δεξιότητες, η οποία ευνοούσε τους εργαζόμενους με πτυχίο πανεπιστημίου, ευθυνόταν πολύ περισσότερο για την αυξανόμενη εισοδηματική ανισότητα από ό,τι οι πολιτικές εμπορίου. Ο λόγος για τον οποίο είχαν φτάσει σε αυτό το συμπέρασμα ήταν εν μέρει το γεγονός ότι το εμπόριο τότε αντιπροσώπευε πολύ μικρό μέρος της οικονομίας των ΗΠΑ για να θεωρείται σημαντικός ο ρόλος του σε αυτήν. Η ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση του 1997 ήταν μια πρώτη ένδειξη ότι ο Ρόντρικ δικαίως εξέφραζε τον σκεπτικισμό του για την ιδεολογία του ελεύθερου εμπορίου. Οι οικονομίες της Ασίας κατέρρευσαν όταν οι επενδυτές απέσυραν το λεγόμενο «footloose capital» (κεφάλαιο που δεν αφήνει κανένα αποτύπωμα στην εγχώρια οικονομία) και που είναι ένας όρος τον οποίο χρησιμοποίησε ο Ρόντρικ για να περιγράψει τα ξένα κεφάλαια που αποσύρονται με την πρώτη εμφάνιση προβλημάτων στην οικονομία ή μιας καλύτερης ευκαιρίας. Οι καθιερωμένοι οικονομικοί θεσμοί, όπως η Παγκόσμια Τράπεζα και το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, επέβαλαν καταστροφικές πολιτικές λιτότητας στα κράτη αυτά, σε μια προσπάθεια να αναζωογονήσουν τις δυνάμεις της ελεύθερης αγοράς. Η λεγόμενη Συναίνεση της Ουάσινγκτον -μια σειρά συστάσεων πολιτικής από την κυβέρνηση των ΗΠΑ, με τις οποίες προέτρεπε τα αναπτυσσόμενα έθνη να εφαρμόζουν δημοσιονομική πειθαρχία- χειροτέρεψε τα πράγματα. Υπήρχε ανάγκη για τόνωση της ζήτησης, όχι για συρρίκνωσή της με περικοπές προϋπολογισμού. Σήμερα, οι απόψεις που διατύπωνε ο Ρόντρικ το 1997 γίνονται όλο και περισσότερο ευρέως αποδεκτές. Ο Ρόντρικ και πολλοί άλλοι θεωρούν ότι η τεχνολογική αλλαγή που βασίζεται σε εργασία υψηλών δεξιοτήτων συμβάλλει στην αύξηση της εισοδηματικής ανισότητας, όμως ένας αυξανόμενος όγκος στοιχείων δείχνει ότι το εμπόριο είναι και αυτό επιζήμιο για πολλούς εργαζόμενους και ότι οι κοινωνικές και πολιτικές συγκρούσεις που προκαλεί μπορούν να αποδυναμώσουν το κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας. Ο Ντόναλντ Τραμπ κέρδισε τη λαϊκή υποστήριξη ασκώντας κριτική στις πολιτικές ελεύθερου εμπορίου, μεταξύ των οποίων το Σύμφωνο Συνεργασίας των Δύο Πλευρών του Ειρηνικού (TPP), στο οποίο θα συμμετείχαν δώδεκα χώρες, και τη Διατλαντική Εταιρική Σχέση Εμπορίου και Επενδύσεων (T-TIP), μια προτεινόμενη εκτενή συμφωνία μεταξύ ΗΠΑ και Ευρωπαϊκής Ένωσης. Ο Μπέρνι Σάντερς στήριξε την προεδρική εκστρατεία του στην αντίθεσή του με το ελεύθερο εμπόριο. Η Χίλαρι Κλίντον υποστήριξε αρχικά την ΤΡΡ, όμως σε δημόσια συζήτησή της με τον Σάντερς, το 2015, δήλωσε ότι «δεν ανταποκρινόταν στις προδιαγραφές μου». Μετά το Has Globalization Gone Too Far? (Έχει προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση περισσότερο από όσο έπρεπε;) ο Ρόντρικ έχει εκδώσει έξι ακόμα βιβλία επαναδιατυπώνοντας και αναπροσαρμόζοντας τα επιχειρήματά του. Το πιο πρόσφατο, με τίτλο Straight Talk on Trade: Ideas for a Sane World Economy (Μιλώντας ειλικρινά για το εμπόριο: Σκέψεις για μια υγιή παγκόσμια οικονομία), κάνει την εμφάνισή του σε μια εποχή αντιπαραθέσεων. Ο Τραμπ έχει αποχωρήσει από την ΤΡΡ (οι υπόλοιποι έντεκα που συμμετείχαν στις διαπραγματεύσεις την έχουν υπογράψει) και επιχειρεί να διαπραγματευθεί αλλαγές στη NAFTA με το Μεξικό και τον Καναδά. Πριν από λίγο καιρό δήλωσε ότι ίσως θελήσει να ενταχθεί ξανά στην ΤΡΡ, όμως επέστρεψε και πάλι στην προηγούμενη θέση του. Τον Μάρτιο απείλησε να επιβάλει δασμούς στις εισαγωγές χάλυβα και αλουμινίου από όλα τα κράτη, ακόμα και από εκείνα που δεν εφαρμόζουν πρακτικές ντάμπινγκ του προϊόντος τους -δεν το πωλούν δηλαδή σε τιμή κάτω του κόστους- και λίγο μετά απέσυρε την απειλή του για ορισμένα κράτη πλην της Κίνας. Τη στιγμή που γράφονται αυτές οι γραμμές εξαγγέλλει νέους δασμούς σε ακόμα περισσότερα αγαθά από την Κίνα, και η Κίνα με τη σειρά της εξαγγέλλει αντίποινα μέσω της εφαρμογής νέων δασμών σε αμερικανικά αγαθά. Ο Ρόντρικ δεν επιδιώκει την αντιπαράθεση. Σε κάποια σημεία, τόσο στο Έχει προχωρήσει η παγκοσμιοποίηση περισσότερο από όσο έπρεπε; όσο και στο Μιλώντας ειλικρινά για το εμπόριο, προσπαθεί με κάθε τρόπο να αποφύγει να διατυπώσει αυστηρές κατηγορίες εναντίον όσων δείχνουν να προσβάλλουν την κοινή λογική των οικονομικών. Η διακριτική στάση που κρατά απέναντι στον Γιουτζίν Φάμα, που κέρδισε δικαίως το Βραβείο Νόμπελ στην αρχή της καριέρας του, όμως αργότερα υπερασπίστηκε με ζήλο τον ορθολογισμό του χρηματιστηρίου, δείχνει ότι ίσως υπαναχωρεί πολύ. Όπως γράφει αλλού ο Ρόντρικ, αυτού του είδους τα επιχειρήματα υπέρ της ελεύθερης αγοράς χρησιμοποιήθηκαν ευρέως για την απορρύθμιση των χρηματοπιστωτικών ιδρυμάτων και επομένως ήταν εν μέρει υπεύθυνα για την κρίση του 2008. Κάποιες πρόσφατες μελέτες που αναφέρει ο Ρόντρικ στο νέο βιβλίο του, δίνουν επιπλέον στοιχεία που αποδεικνύουν την παλαιότερη θέση του για το πόσο επιζήμιο μπορεί να είναι το ελεύθερο εμπόριο. Το 2015, η ευρύτερη και πληρέστερη ίσως μελέτη για τα οφέλη της εφαρμογής της NAFTA σε διάστημα άνω των είκοσι ετών, έδειξε ότι ευθυνόταν για μια πολύ μικρή αύξηση στην ανάπτυξη των ΗΠΑ - ένα 0,08%. Στο μεταξύ, οι εισαγωγές των ΗΠΑ από το Μεξικό διπλασιάστηκαν, επιτρέποντας έτσι στο Μεξικό, σύμφωνα με μια καλά εμπεριστατωμένη μελέτη, να απολαμβάνει λόγω της NAFTA πολύ μεγαλύτερη αύξηση του κατά κεφαλήν ΑΕΠ από ό,τι οι ΗΠΑ. Για όσους θυμούνται την περιφρόνηση με την οποία οι οικονομολόγοι της κυβέρνησης Κλίντον αντιμετώπιζαν τους πολέμιους της NAFTA, τα στοιχεία αυτά προκαλούν έκπληξη. Ακόμα μεγαλύτερη έκπληξη προκαλεί μια μελέτη του 2016 που έδειξε μικρότερη αύξηση μισθών κατά 17 ποσοστιαίες μονάδες στις αγορές που περιλάμβαναν τους πλέον επηρεαζόμενους κλάδους από τις περικοπές δασμών της NAFTA. Επιπλέον, οι μισθοί συμπιέστηκαν σε επιχειρήσεις που βρίσκονταν στην ίδια περιοχή με επιχειρήσεις που πλήττονταν από τις εμπορικές συναλλαγές με το Μεξικό, ακόμα και αν η μείωση στις πωλήσεις τους δεν οφειλόταν άμεσα στο Μεξικό. Οι δύο εξειδικευμένοι σε θέματα εμπορίου οικονομολόγοι που πραγματοποίησαν τη μελέτη, Τζον Μακλάρεν και Σούσανικ Χακομπιάν, διαπίστωσαν ότι οι εργαζόμενοι με χαμηλότερη μόρφωση επηρεάστηκαν περισσότερο, καθώς η απώλεια θέσεων εργασίας εμφανιζόταν περισσότερο σε κλάδους παραγωγής προϊόντων και υπηρεσιών που απασχολούσαν εργαζόμενους χαμηλότερης ειδίκευσης. Κάποιοι άλλοι, κατά παράδοση προοδευτικοί οικονομολόγοι, όπως ο Τζος Μπίβενς του Ινστιτούτου Οικονομικής Πολιτικής (EPI), έχουν διαπιστώσει ακόμα μεγαλύτερες απώλειες μισθών που οφείλονται γενικά στο εμπόριο. Η ραγδαία αύξηση των εισαγωγών από την Κίνα μετά την ένταξή της στον WTO το 2001, η οποία της εξασφάλισε πρόσβαση στις αγορές των πλούσιων κρατών, είχε παρόμοια επίδραση στους μισθούς. Ο οικονομολόγος του MIT, Ντέιβιντ Ότορ, ήταν αρχικά ένας από εκείνους που διατύπωσαν την άποψη ότι η εισοδηματική ανισότητα στην Αμερική οφείλεται σε μεγάλο βαθμό στην εκπαιδευτική ανισότητα σε μια εποχή αυξανόμενης τεχνολογικής καινοτομίας. Όμως το 2016 ο Ότορ δημοσίευσε μια μελέτη μαζί με τους Ντέιβιντ Ντορν και Γκόρντον Χάνσον, που έδειχνε ότι οι κινεζικές εξαγωγές συμπίεζαν τους μισθούς και προκαλούσαν αύξηση της ανεργίας σε πολλές περιοχές της Αμερικής. Η μείωση των μισθών δεν αντισταθμίσθηκε από τη δημιουργία θέσεων εργασίας σε άλλους κλάδους, κάτι που είχαν προβλέψει εσφαλμένα γνωστοί οικονομολόγοι όπως ο Πίτερ Πέτρι και ο Μάικλ Πλάμερ, το μοντέλο των οποίων έβρισκε ότι το TPP ωφελούσε όλα τα κράτη. «Δεν πρέπει να ενεργούμε», γράφει ο Ρόντρικ, «χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη μας το γεγονός ότι το αγαπημένο μας τυπικό μοντέλο έχει αμαυρωθεί σοβαρά από την πραγματικότητα». Μπορίς Κουστόντιεφ, Η σύζυγος του εμπόρου πίνει τσάι, 1918, Κρατικό Μουσείο της Ρωσίας, Αγία Πετρούπολη. Ο Ρόντρικ πιστεύει ότι ορισμένοι οικονομολόγοι φέρθηκαν για άλλη μια φορά ανεύθυνα στηρίζοντας τις θέσεις του Προέδρου Ομπάμα υπέρ της Διατλαντικής Εταιρικής Σχέσης. Η ευρέως γνωστή μελέτη των Πέτρι και Πλάμερ κατέληξε στο συμπέρασμα ότι το TPP θα προκαλούσε μέτρια αύξηση στο αμερικανικό ΑΕΠ, μικρή αύξηση μισθών και, όπως υποστήριζαν υπερήφανα οι ερευνητές, καμία απώλεια θέσεων εργασίας. Όπως επισημαίνει όμως ο Ρόντρικ -και εδώ μπορώ να διακρίνω κάποιο θυμό στην κατά τα άλλα ήπιων τόνων γραφή του- η μελέτη είχε ενσωματώσει στο μοντέλο πρόβλεψης την υπόθεση ότι η ανεργία δεν θα αυξανόταν. Μια τέτοια ταυτολογική υπόθεση είναι συχνή, και μάλιστα απαραίτητη, στα μοντέλα αυτού του είδους. Μια μελέτη που βασιζόταν σε πιο χαλαρές υποθέσεις διαπίστωσε ότι το TPP θα μπορούσε πράγματι να προκαλέσει σοβαρή απώλεια θέσεων εργασίας. Η ανησυχία του Ρόντρικ για τις νέες εμπορικές συμφωνίες δεν αφορά μόνο τα αρνητικά αποτελέσματα του ελεύθερου εμπορίου. Όπως γράφει, το TPP ήταν μια υπόθεση «εταιρικής ομηρίας». Σχεδιάστηκε αφενός για να ασκήσει μεγαλύτερη πίεση στην Κίνα προκειμένου να υιοθετήσει πολιτικές ελεύθερου εμπορίου, και αφετέρου για να αντιμετωπίσει την αναπτυσσόμενη οικονομική δύναμη του τεράστιου αυτού κράτους. Εάν εντούτοις είχε επικυρωθεί, θα προστάτευε τα δικαιώματα πνευματικής ιδιοκτησίας και τα ρυθμιστικά δικαιώματα των μεγάλων αμερικανικών επιχειρήσεων, κυρίως των τραπεζών, των φαρμακευτικών εταιρειών και των εταιρειών τεχνολογίας. Συγχρόνως, περιορίζοντας περισσότερο τις εμπορικές πολιτικές που θα μπορούσαν να υιοθετήσουν οι διάφορες χώρες, θα έθετε σε πολύ μειονεκτική θέση τις αναπτυσσόμενες οικονομίες. Οι οικονομικές επιδόσεις των κρατών που αναπτύχθηκαν μετά τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, όπως η Ιαπωνία, η Νότια Κορέα, η Κίνα και η Ταϊβάν, υποστηρίζει ο Ρόντρικ, ήταν καλές όσο ακόμα ίσχυαν αυστηροί εμπορικοί φραγμοί στην Αμερική και υπήρχε έλεγχος στις ροές κεφαλαίων μέσω μιας σειράς μέτρων, όπως «επιχορηγήσεις, απαιτήσεις τοπικού περιεχομένου, επενδυτικοί κανονισμοί και, ναι, συχνά εισαγωγικοί φραγμοί». Όλα αυτά αποτελούσαν «κρίσιμους παράγοντες για τη δημιουργία νέων οικονομικών κλάδων, υψηλότερης αξίας», όπως για παράδειγμα στην Κίνα και το Βιετνάμ. «Δεν υπάρχει κανένα ιστορικό στοιχείο που να δείχνει ότι για να ωφελούνται οι φτωχές χώρες από την παγκοσμιοποίηση πρέπει να ισχύουν πολύ χαμηλοί ή μηδενικοί φραγμοί στις προηγμένες οικονομίες». Αντίθετα: «Οι χώρες που στηρίζονται μόνο στο ελεύθερο εμπόριο (εδώ αμέσως σκεφτόμαστε το Μεξικό) βρίσκονται σε μαρασμό». Το Μεξικό ωφελήθηκε από το εμπόριο, λέει ο Ρόντρικ, αλλά δεν πραγματοποίησε εγχώριες επενδύσεις σε κλάδους που θα βελτίωναν την παραγωγικότητά του και σε γενικές γραμμές θα επέφεραν αύξηση στους μισθούς. Με το TPP σε ισχύ, οι αναπτυσσόμενες χώρες θα αναγκάζονταν να εξαρτώνται αποκλειστικά από ένα σύστημα πολύ πιο συγγενές προς το ελεύθερο εμπόριο. Κατά τον Ρόντρικ, οι πολιτικές στις οποίες στηρίχθηκαν οι οικονομίες της Κίνας και του Βιετνάμ όταν αναπτύσσονταν οι οικονομίες τους στις δεκαετίες του 1980 και του 1990 «παραβιάζουν τους σύγχρονους εμπορικούς κανόνες», κάτι που θα περιόριζε τα μέτρα προστασίας που θα μπορούσαν να χρησιμοποιήσουν. Το Βιετνάμ, παραδείγματος χάριν, «θα εξασφάλιζε κατά κάποιο τρόπο τη διαρκή πρόσβασή του στην αγορά των ΗΠΑ (οι φραγμοί που ισχύουν από την πλευρά των ΗΠΑ είναι ήδη αρκετά μικροί), αλλά σε αντάλλαγμα θα έπρεπε να υποστεί περιορισμούς στις επιχορηγήσεις, τους κανόνες που διέπουν τα διπλώματα ευρεσιτεχνίας και τους επενδυτικούς κανονισμούς. Η Κίνα, με τέτοιου είδους κανόνες, «δεν θα είχε καταφέρει να ακολουθήσει την εξαιρετικά επιτυχημένη στρατηγική εκβιομηχάνισής της». Ο Ρόντρικ εκφράζει εξίσου σοβαρές ανησυχίες για τη Διατλαντική Εταιρική Σχέση Εμπορίου και Επενδύσεων, η οποία θα είχε κάποιους παρόμοιους περιορισμούς. Το 1997, προέβλεπε στο βιβλίο του ότι «η σοβαρότερη πρόκληση για την παγκόσμια οικονομία στα επόμενα χρόνια έγκειται στο [...] να εξασφαλίσουμε ότι η διεθνής οικονομική ολοκλήρωση δεν θα οδηγήσει σε αποσάθρωση της κοινωνίας στο εσωτερικό της χώρας». Παρόλο που στο Μιλώντας ειλικρινά για το εμπόριο δεν διευκρινίζει πώς ακριβώς μπορεί αυτό να επιτευχθεί, προτείνει εντούτοις κάποιες κατευθυντήριες γραμμές που αξίζει να ακολουθηθούν. Η σημαντικότερη πρότασή του, θα έλεγα, αφορά τον σχεδιασμό νέων συμφωνιών που να αφήνουν σε κάθε κράτος περιθώριο να υιοθετήσει τις πολιτικές που πιστεύει ότι χρειάζεται, οι οποίες τώρα συχνά περιορίζονται από τους κανόνες του WTO. Αυτές θα μπορούσαν να περιλαμβάνουν εργασιακές πολιτικές, όπως ο κατώτατος μισθός και η οικογενειακή άδεια με αποδοχές, οι επιδοτήσεις επιχειρήσεων και η εφαρμογή μέτρων προστασίας του εμπορίου για ορισμένες εταιρείες και κλάδους, καθώς και τα μέτρα προστασίας του περιβάλλοντος και οι ισχυροί οικονομικοί κανονισμοί. Έτσι λοιπόν, ένας μείζων προβληματισμός για τις αναπτυσσόμενες χώρες αφορά το γεγονός ότι οι νεοφυείς επιχειρήσεις αντιμετωπίζουν ανταγωνισμό από τις τεράστιες πολυεθνικές που επωφελούνται από οικονομίες κλίμακας - όσο περισσότερες πωλήσεις σημειώνουν, τόσο χαμηλότερο είναι το κόστος τους ανά μονάδα. Οι φορολογικές ελαφρύνσεις και τα επιδοτούμενα κρατικά δάνεια έχουν στηρίξει την ανάπτυξη πολλών βιομηχανικών κλάδων, από τον χάλυβα έως την υψηλή τεχνολογία, σε όλη την Ανατολική Ασία και την Κίνα. Οι συμφωνίες που περιορίζουν υπερβολικά τις εμπορικές πολιτικές που επιτρέπεται να υιοθετήσουν τα μέλη τους, θα μπορούσαν να περιορίσουν τη δυνατότητα των κυβερνήσεων να παρέχουν μια τέτοια οικονομική στήριξη στις βιομηχανίες τους. Στην Αμερική είναι πιο λογικό να εφαρμόζονται ανάλογες βιομηχανικές πολιτικές, καθώς -όπως σημειώνει ο Λουί Ουσιτέλ στο τελευταίο βιβλίο του Making It: Why Manufacturing Still Matters (Δημιουργώντας την επιτυχία: Γιατί ο μεταποιητικός τομέας παραμένει σημαντικός, 2017)- εκεί υπάρχουν κοινωνικά οφέλη από την ενίσχυση του μεταποιητικού τομέα. Για μεγάλο χρονικό διάστημα, η ανάπτυξη του μεταποιητικού τομέα πρόσφερε, μεταξύ άλλων, καλές θέσεις εργασίας στους μαύρους εργάτες στις μεγάλες πόλεις. Αυτό σήμερα δεν ισχύει, γι’ αυτό οι πολιτικές που ευνοούν τη δημιουργία θέσεων εργασίας στον βιομηχανικό τομέα μπορεί να έχουν ζωτική σημασία για τους ανθρώπους αυτούς και άλλους φτωχούς εργαζόμενους. Συγχρόνως υπάρχουν οικονομικά οφέλη. Οι υποστηρικτικές κυβερνητικές πολιτικές μπορούν να βοηθήσουν τις μικρότερες μεταποιητικές επιχειρήσεις να εξασφαλίσουν φθηνό κεφάλαιο, τεχνική υποστήριξη και εξειδικευμένο εργατικό δυναμικό σε προσιτό κόστος. Μια από τις πιο προκλητικές προτάσεις του Ρόντρικ είναι να διευρυνθεί ο ορισμός του «ντάμπινγκ». Ο WTO χρησιμοποιεί ευρέως μια διαδικασία που επιτρέπει στις μεγάλες εταιρείες να αμφισβητήσουν την τιμολόγηση των εξαγωγών εάν η τιμή πώλησης είναι χαμηλότερη από το κόστος παραγωγής - αυτός μάλιστα είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους ιδρύθηκε ο WTO. Όμως ο Ρόντρικ θεωρεί ότι κάποιες άλλες πολιτικές, όπως εκείνες που εμποδίζουν τους εργαζόμενους να οργανωθούν σε σωματεία, αποτελούν επίσης ένα είδος ντάμπινγκ, σχεδιασμένο έτσι ώστε να μειώνει το κόστος σε σχέση με άλλα κράτη. Προτείνει λοιπόν να εγκαθιδρυθεί ένας μηχανισμός στον WTO, ο οποίος να αποτρέπει ένα τέτοιο «κοινωνικό ντάμπινγκ». Ο Ρόντρικ πιστεύει ακράδαντα ότι οι διαπραγματεύσεις που αφορούν το εμπόριο πρέπει να είναι δημόσιες και διαφανείς. Το γεγονός ότι οι διαπραγματεύσεις για το TPP έγιναν μυστικά καταδεικνύει με τον καλύτερο τρόπο την αλαζονική αυτοπεποίθηση των υπέρμαχων του ελεύθερου εμπορίου και τον υπερβολικό φόβο τους απέναντι στην κριτική. Ο Ρόντρικ θέτει επίσης το ζήτημα της άσκησης επιρροής από τις μεγάλες εταιρείες, η οποία γίνεται δυσκολότερα αντιληπτή όταν οι διαπραγματεύσεις διεξάγονται εκτός δημόσιας σφαίρας. Οι υποστηρικτές του TPP, υποστηρίζει ο Ρόντρικ, «με το να χλευάζουν τους σκεπτικιστές ως προστατευτιστές δεν πέτυχαν τίποτα παραπάνω από το να χάσουν το κύρος τους. Αυτό που χρειαζόταν ήταν ο ανοιχτός, τεκμηριωμένος διάλογος για συγκεκριμένες διατάξεις». Ο Ρόντρικ δεν είναι εξίσου προοδευτικός σε όλα. Αντιτίθεται, παραδείγματος χάριν, στις αυξήσεις των κατώτατων μισθών που ξεπερνούν τα νομοθετημένα όρια. Τον προβληματίζει όμως το γεγονός ότι ορισμένοι οικονομολόγοι -όπως κάποιοι από το Ινστιτούτο Διεθνούς Οικονομίας- έχουν δώσει παραπλανητικές συμβουλές στους πολιτικούς παράγοντες. Το ότι οι οικονομολόγοι που τάσσονταν υπέρ της ελεύθερης αγοράς υποστήριξαν ευρέως την κατάργηση των περιορισμών στην κίνηση κεφαλαίων, στα τέλη της δεκαετίας του 1990, ήταν ένα δυσάρεστο παράδειγμα μιας ιδεολογικά φορτισμένης μαζικής σκέψης - μια έκφραση που θεωρώ εδώ κατάλληλη, παρόλο που δεν την έχει χρησιμοποιήσει ο Ρόντρικ. Ένα άλλο, πιο πρόσφατο παράδειγμα είναι η προσπάθεια των Ρεπουμπλικανών να θέσουν εκτός ισχύος κάποιους τραπεζικούς κανόνες που επιβλήθηκαν από τον νόμο Ντοντ-Φρανκ (Dodd–Frank Wall Street Reform and Consumer Protection Act) μετά τη χρηματοπιστωτική κρίση του 2008. Κάποιοι οικονομολόγοι ‒αν και πλέον όχι όλοι‒ εξακολουθούν να δικαιολογούν την κίνηση αυτή, χρησιμοποιώντας το ίδιο επιχείρημα που είχε οδηγήσει στην ανεπάρκεια ρυθμίσεων που επικρατούσε πριν από την κρίση: ότι οι αποτελεσματικές αγορές αυτορυθμίζονται, ελαχιστοποιώντας το πλεόνασμα μέσω του ανταγωνισμού. Πρόκειται για μια θεωρία που προϋποθέτει επίσης ότι οι εργαζόμενοι στις ελεύθερες αγορές εργασίας πληρώνονται όσο αξίζουν και δεν έχουν ανάγκη να γίνονται διαπραγματεύσεις από τα σωματεία για λογαριασμό τους. Ο Ρόντρικ παραδέχεται επίσης ότι τον ενοχλούν όσα διδάσκουν ορισμένοι οικονομολόγοι στους φοιτητές τους: Μέσα στον υπερβολικό ζήλο τους να παρουσιάσουν τα πετράδια του στέμματος του επαγγέλματος σε μια άσπιλη μορφή -αποτελεσματικότητα των αγορών, αόρατο χέρι, συγκριτικό πλεονέκτημα- οι οικονομολόγοι παραβλέπουν τις περιπλοκές και τις λεπτές αποχρώσεις του πραγματικού κόσμου. Είναι σαν ένα εισαγωγικό μάθημα φυσικής που υποθέτει ότι ο κόσμος λειτουργεί χωρίς βαρύτητα, επειδή με αυτόν τον τρόπο όλα γίνονται πολύ απλούστερα. Η υποβάθμιση της ποικιλομορφίας των διαφορετικών ιδεολογικών πλαισίων εντός του γνωστικού πεδίου τους δεν καθιστά τους οικονομολόγους καλύτερους αναλυτές του πραγματικού κόσμου. Ούτε τους καθιστά δημοφιλέστερους. Σε αυτόν τον κατάλογο με τα «πετράδια του στέμματος» θα προσθέσω την πεποίθηση ότι η τεχνολογία που βασίζεται σε υψηλές δεξιότητες είναι μακράν η πιο σημαντική αιτία της εισοδηματικής ανισότητας, μια θεωρία που ενστερνίζονται πολλοί οικονομολόγοι ακόμη και σήμερα, όταν πλέον διαθέτουμε αποδείξεις για τις επιπτώσεις του εμπορίου στο εισόδημα και την απασχόληση. Ο Ρόντρικ πιστεύει ότι η σημερινή οικονομία έχει άμεση ανάγκη από ένα ισχυρό κοινωνικό δίχτυ ασφαλείας και ένα ανεπτυγμένο αίσθημα συμμετοχής στην κοινότητα - το αντίθετο από τις πρόσφατες πολιτικές του Τραμπ και των Ρεπουμπλικανών. Αυτά θα επέτρεπαν επιπλέον στο έθνος να υποστηρίξει τις πιο επωφελείς πολιτικές ελεύθερου εμπορίου, ακόμη και όταν είναι περιστασιακά επιζήμιες. Οι παραμελημένοι πρώην βιομηχανικοί εργάτες στην καρδιά της βιομηχανίας της Αμερικής -Οχάιο, Ουισκόνσιν, Πενσυλβάνια- συνέβαλαν σίγουρα στην εκλογή του Τραμπ. Οι θέσεις εργασίας στον τομέα της μεταποίησης αντιμετώπιζαν ήδη ραγδαία μείωση λόγω της τεχνολογικής προόδου και της εξωτερικής ανάθεσης σε τρίτους (outsourcing), όμως η τάση αυτή θα μπορούσε να έχει επιβραδυνθεί εάν εφαρμόζονταν πολιτικές που θα υποστήριζαν τις νέες τεχνολογίες, αν είχαν σωστότερη διαχείριση οι μεταποιητικές επιχειρήσεις και αν εξασφαλιζόταν μεγαλύτερη υποστήριξη και κατάρτιση για τους εργαζόμενους που έχασαν τη δουλειά τους ως αποτέλεσμα του διεθνούς ανταγωνισμού. Η Αμερική παρέχει κάποια βοήθεια στους εργαζόμενους αυτούς, όμως είναι ελάχιστη σε σύγκριση με πολλές άλλες ανεπτυγμένες χώρες. Οι προστατευτικοί δασμοί στα κινεζικά προϊόντα, που έθεσε σε ισχύ ο Τραμπ, αποτελούν για την Κίνα έναν λόγο για να εφαρμόσει καταστροφικά αντίμετρα. Στέλνουν επίσης ένα παραπλανητικό μήνυμα, ότι προωθείται μια λύση για τους ψηφοφόρους που έχουν χάσει τη δουλειά τους στην καρδιά της βιομηχανικής Αμερικής. Ο Ρόντρικ είναι αντίθετος με τον τόσο ωμό προστατευτισμό. Ωστόσο, δεν διατυπώνει άποψη για το αν οι επιδοτήσεις των αμερικανικών μεταποιητικών βιομηχανιών θα μπορούσαν τουλάχιστον να επιβραδύνουν την απώλεια θέσεων εργασίας και να μας επιτρέψουν να οδηγηθούμε προς περισσότερο καινοτόμες τεχνολογίες. Κατά τη γνώμη μου, θα άξιζε να το δοκιμάσουμε. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2018 — Μετάφραση: Αναστασία Μωράκη [1] (Σ.τ.Μ.) Francis Fukuyama, Το τέλος της Ιστορίας και ο τελευταίος άνθρωπος, μτφρ. Αχιλλέας Φακατσέλης, Εκδοτικός Οίκος Α. Α. Λιβάνη, 1993. [2] (Σ.τ.Μ.) Τόμας Λ. Φρίντμαν, Το Lexus και η ελιά. Τι είναι η παγκοσμιοποίηση, μτφρ. Ερρίκος Μπαρτζινόπουλος, Ωκεανίδα, 2001. [3] “What Did NAFTA Really Do?”, 26 Ιανουαρίου 2017· διαθέσιμο στο rodrik.typepad.com. [4] (Σ.τ.Μ.) Karl Polanyi, Ο μεγάλος μετασχηματισμός. Οι πολιτικές και κοινωνικές απαρχές του καιρού μας, μτφρ. Κώστας Γαγανάκης, επιμ. Β. Τομανάς, Νησίδες, 2007.

Παραμένοντας το αόρατο χέρι

Σύνδεση