Ένας Ιρλανδός στην Αμερική

Πώς έγινε λοιπόν κι ένας Ιρλανδός, ο Σεμπάστιαν Μπάρρυ, έγραψε ένα από τα πιο αποκαλυπτικά και συγκινητικά μυθιστορήματα που γράφτηκαν πρόσφατα για την Αμερική; ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Sebastian Barry, Days Without End, Viking, 259 pp. [Μέρες δίχως τέλος, μτφρ. Μαρία Αγγελίδου, προσεχώς από τις εκδόσεις Ίκαρος] Sebastian Barry, The Whereabouts of Eneas McNulty, Penguin, 308 pp. [Η οδύσσεια του Ινίας ΜακΝάλτυ, μτφρ. Θ. Τσαπακίδης, Πόλις, 2003] Sebastian Barry, Annie Dunne, Penguin, 228 pp. Sebastian Barry, A Long Long Way, Penguin, 292 pp. [Μακριά, πολύ μακριά, μτφρ. Κ. Κραμβουσάνου, Μ. Ζαχαριάδου, Πόλις, 2007] Sebastian Barry, The Secret Scripture, Penguin, 300 pp. [Η μυστική γραφή, μτφρ. Α. Κορτώ, Καστανιώτης, 2009] Sebastian Barry, On Canaan’s Side, Penguin, 256 pp. [Εις γην Χαναάν, μτφρ. Α. Κορτώ, Καστανιώτης, 2011] Sebastian Barry, The Temporary Gentleman [Ένας εφήμερος τζέντλεμαν], Penguin, 310 pp. Πώς έγινε λοιπόν κι ένας Ιρλανδός, ο Σεμπάστιαν Μπάρρυ, έγραψε ένα από τα πιο αποκαλυπτικά και συγκινητικά μυθιστορήματα που γράφτηκαν πρόσφατα για την Αμερική, και μάλιστα για την Αμερική του 19ου αιώνα; Και πόσο πιθανό θα σας φαινόταν ότι θα κυκλοφορούσε στις ΗΠΑ λίγες μόνο βδομάδες μετά το άλλο εξαιρετικό μυθιστόρημα που διαδραματίζεται την ίδια εποχή: το Λήθη και Λίνκολν[1] του Τζορτζ Σόντερς; (Μη μου πείτε παρακαλώ ότι το μυθιστόρημα έχει πεθάνει.) Το μυθιστόρημα Days Without End [Μέρες δίχως τέλος][2] είναι το όγδοο μυθιστόρημα του Μπάρρυ. Σ’ αυτή την οκτάδα περιλαμβάνεται και μια πρώιμη, φιλόδοξη και επιτηδευμένη προσπάθεια μίμησης του Τζόυς με τίτλο The Engine of Owl-Light· δεν κυκλοφορεί πλέον, αγνοήστε το ελεύθερα. Τα άλλα μυθιστορήματά του είναι όλα λαμπρά. Κανένα τους δεν μοιάζει με κανένα. Στη Βρετανία, ο Μπάρρυ θεωρείται σπουδαίος ‒ έχει κερδίσει δύο φορές το βραβείο Costa (πρώην Whitbread), όχι μόνο για το καλύτερο μυθιστόρημα αλλά και για το Βιβλίο της Χρονιάς, όντας ο μόνος συγγραφέας που έχει λάβει τέτοια τιμή. Δύο βιβλία του έχουν περιληφθεί στη βραχεία λίστα του βραβείου Booker· δύο έχουν αποσπάσει το βραβείο Walter Scott για το Καλύτερο Ιστορικό Μυθιστόρημα. Οι κριτικές για το έργο του είναι σχεδόν ομόφωνα ενθουσιώδεις. Στην Αμερική είναι επίσης εξαιρετικές ‒ αλλά το κοινό ως επί το πλείστον τις αγνοεί· o Μπάρρυ έχει ένθερμους θαυμαστές εδώ αλλά παραμένει σχετικά άγνωστος, παρόλο που έχει ταξιδέψει και διδάξει στην Αμερική και την ξέρει καλά. Αυτό θα πρέπει να αλλάξει με το Μέρες δίχως τέλος, ένα βιβλίο τόσο συναρπαστικό, με τόσο συναίσθημα, σφρίγος και σασπένς, που το αμερικανικό κοινό του Μπάρρυ σίγουρα θα αυξηθεί. Ποιος θα μπορούσε να αντισταθεί στον λόγο του αφηγητή, του νεαρού Τόμας ΜακΝάλτυ, που εγκατέλειψε την Ιρλανδία την εποχή του λιμού αφού οι δικοί του πέθαναν από την πείνα, μ’ ένα από κείνα τα διαβόητα καράβια-φέρετρα που μετέφεραν εκατοντάδες χιλιάδες Ιρλανδούς μετανάστες στην Αμερική λίγο πριν ξεσπάσει ο Εμφύλιος; Εκείνα τα καράβια ήταν πραγματική κόλαση, και για πολλούς από τους νεοφερμένους «Αμερικανούς» η ζωή στην Αμερική ήταν κόλαση επίσης. Ο Τόμας, γυρίζοντας εδώ κι εκεί, ζητώντας απεγνωσμένα κάθε είδους δουλειά, φτάνει κάποια στιγμή στο Μιζούρι ‒ μόνος, ρακένδυτος και πεινασμένος. Σε μια ξαφνική μπόρα βρίσκει καταφύγιο κάτω από κάτι θάμνους, όπου συναντά τυχαία ένα άλλο μοναχικό αγόρι: τον ωραίο Τζον Κόουλ, όπως αρέσει στον Τόμας να τον αποκαλεί. Ο Τόμας είναι γύρω στα δεκαπέντε αλλά «μικρόσωμος»· ο Τζον είναι ένα-δυο χρόνια μικρότερος, είναι όμως ψηλός. Από την πρώτη κιόλας στιγμή, νιώθουν ότι είναι πλασμένοι ο ένας για τον άλλον. Φεύγουν παρέα, έτοιμοι να αναλάβουν και την πιο ταπεινωτική δουλειά που μπορεί να βρεθεί μπροστά τους. Καταλήγουν σε μια μικρή πόλη μεταλλωρύχων, όπου τους προσλαμβάνει ένας καλοσυνάτος ιδιοκτήτης σαλούν για να ντύνονται κορίτσια και να χορεύουν (μόνο να χορεύουν) με τους μεταλλωρύχους, σ’ έναν τόπο όπου οι γυναίκες είναι σχεδόν ανύπαρκτες. Ο Τόμας νιώθει εντελώς άνετα με τη νέα του περιβολή και τον συγκεκριμένο ρόλο, ώσπου φτάνει η στιγμή που αυτός και ο Τζον δεν μπορούν να κρύψουν πλέον το φύλο τους και ξαναπαίρνουν τους δρόμους. Όσο για τη σεξουαλικότητά τους, αυτή συνοψίζεται σε μία και μόνο εντυπωσιακή φράση, η οποία εντάσσεται τόσο αβίαστα στη ροή της αφήγησης, που ακούγεται εξίσου φυσική όσο και σοκαριστική: «Μετά πηδηχτήκαμε αθόρυβα και μετά μας πήρε ο ύπνος.» Μόνο έτσι μνημονεύεται η ερωτική ζωή των δύο ανδρών, ίσως και με κάποιο τρυφερό περιστασιακό φιλί, αυτά τα είκοσι πέντε περίπου χρόνια που παρακολουθούμε τον ευτυχισμένο δεσμό τους. Μη βρίσκοντας άλλη απασχόληση που να τους ταιριάζει, τα αγόρια κατατάσσονται στον στρατό για να βρεθούν τελικά στην Καλιφόρνια, κι εκεί συμμετέχουν σε μια αμείλικτη σφαγή Ινδιάνων που δεν προβάλλουν καμιά αντίσταση ‒ απροστάτευτων γυναικόπαιδων. Αργότερα θα πολεμήσουν για την Ένωση στον Αμερικανικό Εμφύλιο, όπου ο Τόμας θα συλληφθεί και θα σταλεί στο φοβερό στρατόπεδο συγκέντρωσης Άντερσονβιλ. (Από τους 45.000 κρατούμενους, πάνω από το ένα τέταρτο άφησαν εκεί την τελευταία τους πνοή· οι φωτογραφίες των επιζώντων είναι τόσο σπαρακτικές όσο κι αυτές που τραβήχτηκαν ογδόντα χρόνια μετά στο Νταχάου). Παρά τις επικίνδυνες και βασανιστικές εμπειρίες που βιώνουν οι δυο νεαροί, η σχέση τους δεν κλονίζεται ποτέ, αντίθετα δυναμώνει όταν, μετά από μια σειρά τερτίπια της ιστορίας, αυτοδιορίζονται κηδεμόνες ‒γονείς στην ουσία‒ μιας μικρής Σιου ονόματι Γουινόνα. Θα ζήσουν δύσκολες καταστάσεις: Ο Τόμας, τρομοκρατημένος, περιμένει να εκτελεστεί για λιποταξία. Η Γουινόνα πρέπει να διασωθεί από άλλη μια φοβερή σφαγή. Τίποτα δεν μπορεί να απαλύνει την αποτρόπαιη ιστορία του έθνους μας εκείνα τα βίαια χρόνια. Πώς καταφέρνει λοιπόν το μυθιστόρημα Μέρες δίχως τέλος και αποπνέει αυτή την ψυχική δύναμη, αυτή την αίσθηση ελπίδας, αυτή τη χαρά; Από τη μια, μέσα από τη φανερή καλοσύνη των κεντρικών χαρακτήρων, έτσι όπως μας αποκαλύπτεται από τις σχετικά αφελείς και απλοϊκές, αλλά πάντα μεγαλόψυχες, απόψεις του Τόμας. Κι από την άλλη, μέσα από τη θεώρηση του Σεμπάστιαν Μπάρρυ για την ομορφιά του φυσικού κόσμου και, πιο σημαντικό, για την ομορφιά της ίδιας της ζωής. «Γλυκιά ζωή» αναλογίζεται ο Τόμας. Πονούσα από αγάπη για τη δουλειά μου στο Τενεσί. Μ’ άρεσε αυτή η ζωή. Να ξυπνάς με τον κόκορα και να κοιμάσαι με τις κότες. Να ζεις λες και δεν θα τέλειωνε ποτέ. Κι όταν θα ’ρχότανε το τέλος, θα το ’νιωθες σωστό και δίκαιο. Θα ’χε έρθει απλά η σειρά σου, θα ’χες ζήσει τη ζωή σου. Αυτή τη ζωή την καθημερινή, που ώρες ώρες τη φτύνουμε, σαν να ’τανε για πέταμα. Αλλά είναι ό,τι έχουμε και δεν έχουμε. Αυτή όλη κι όλη. Και είναι αρκετή. O Τόμας, ο Τζον και η Γουινόνα, θα καταφέρουν άραγε να επιβιώσουν από τα τραύματα των νεανικών τους χρόνων; Καθώς η ιστορία καταγράφεται αναδρομικά, όταν δηλαδή ο Τόμας είναι πια ένας αξιοσέβαστος σαραντάρης, η κοινή λογική μας καθησυχάζει ότι αυτός τουλάχιστον έχει επιβιώσει. Είναι όμως τόσο συναρπαστική η αφήγηση, τόσο έντονα τα συναισθήματα γι’ αυτόν και τους δικούς του, που η αγωνία μας δεν λιγοστεύει. Όπως δεν λιγοστεύει ούτε το τρυφερό ενδιαφέρον μας γι’ αυτόν τον ανοιχτόκαρδο, ανεπιτήδευτο, πρακτικό Ιρλανδο-Αμερικανό ήρωα, που είναι ταυτόχρονα ένας υποδειγματικός στρατιώτης κι ένας χαρωπός αγρότης· ένας αρρενωπός άντρας που νιώθει όλο και πιο άνετα όταν ντύνεται γυναίκα· ένας ορφανός για τον οποίον η οικογένεια είναι το παν. Το Μέρες δίχως τέλος είναι το μόνο μυθιστόρημα του Μπάρρυ που διαδραματίζεται τον δέκατο ένατο αιώνα. Όμως συνδέεται με άλλα του βιβλία με διάφορους τρόπους, ένας από τους οποίους είναι κυριολεκτικός: στα βιβλία που πραγματεύονται τη ζωή της οικογένειας ΜακΝάλτυ κατά τον εικοστό αιώνα, υπάρχουν μια-δυο αναφορές σε κάποιον μακρινό πρόγονο ΜακΝάλτυ, που μετανάστευσε στην Αμερική και για τον οποίον κανείς δεν γνωρίζει το παραμικρό. Ο ίδιος ο Μπάρρυ, σε συνεντεύξεις του, λέει ότι υπήρχε ένα τέτοιο πρόσωπο και στο δικό του μακρινό οικογενειακό παρελθόν, αλλά «το μόνο που είχε πει ποτέ ο παππούς μου γι’ αυτόν ήταν ότι ο αδερφός του δικού του παππού είχε πολεμήσει στους πολέμους με τους Ινδιάνους. Αυτό είναι όλο». Έτσι ο Μπάρρυ ήταν ελεύθερος να επινοήσει τον Τόμας. Στο μυθιστόρημα The Temporary Gentleman [Ένας εφήμερος τζέντλεμαν] (2014), ο κεντρικός χαρακτήρας αναφέρεται στον «αδερφό του παππού μου, Τόμας ΜακΝάλτυ, που του πήρε το σκαλπ μια συμμορία Κομάντσι στα κεντρικά βοσκοτόπια του Τέξας». Σε μια συνέντευξη o Μπάρρυ σχολιάζει πειρακτικά: «Αυτό δεν είναι αλήθεια, δεν το νομίζω». Και προσθέτει πιο σοβαρά: «Μ’ ευχαριστεί περισσότερο όταν τα βιβλία αντιφάσκουν μεταξύ τους. Μου φαίνεται πιο ανθρώπινο. Για τις μεταγενέστερες γενιές, όλα είναι απλά ιστορίες. Και η ιστορία είναι εικασίες και ωραίες προτάσεις». Αντί να αρνηθεί τις σχέσεις που υπάρχουν ανάμεσα στη ζωή και την τέχνη του, ο Μπάρρυ είναι πρόθυμος να τις καταδείξει. Όπως έχει πει, τη σχέση του Τόμας και του Τζον Κόουλ την εμπνεύστηκε εν μέρει από τον γιο του Τόμπυ, για λογαριασμό του οποίου έγραψε μια ανοιχτή επιστολή υπέρ του «Ναι» στο πρόσφατο ιρλανδικό δημοψήφισμα για τον γάμο μεταξύ ομοφύλων. Σε μια εκτεταμένη συνέντευξή του στην εφημερίδα The Guardian αναφέρει: «Το ομορφόπαιδο ο γιος μου μπήκε ένα πρωί στο δωμάτιό μας όταν ήταν 16 ετών και είπε, “Μπαμπά, είμαι γκέι”. Κι εγώ είπα “Ω, να ευχαριστείς τον Θεό, γιατί τώρα θα γλιτώσεις όλες αυτές τις αηδιαστικές ετεροφυλικές καταστάσεις που εμάς μια ζωή μας ταλαιπωρούν.” Μου φάνηκε απελευθερωτικό». Παρατηρώντας τη σχέση του Τόμπυ με τον φίλο του, ο Μπάρρυ διέκρινε κάτι αρκετά διαφορετικό από τη δική του «άστατη» ερωτική ζωή: Ένιωσα ένα δέος που δεν το περίμενα. Ήτανε ακόμα παιδιά αλλά ήξεραν κάτι που εγώ δεν ήξερα. Έτσι άρχισα να σκέφτομαι ότι, εντάξει, ζητούν από μας, που είμαστε στρέιτ, να είμαστε ανεκτικοί απέναντι στους γκέι, αλλά ίσως αυτό είναι λάθος, ίσως θα έπρεπε απλά να τους ζηλεύουμε. Αυτή η αντίληψη περί ομοφυλοφιλίας αντικατοπτρίζει την κυρίαρχη άποψη του Μπάρρυ για την κεντρική θέση που κατέχει η οικογένεια στη ζωή· δεν αποτελεί υποπροϊόν των πολιτισμικών πολέμων ή της πολιτικής ταυτότητας. Τo Μέρες δίχως τέλος είναι τόσο ένα γκέι μυθιστόρημα όσο κι ένα πολεμικό μυθιστόρημα ή, γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο, ένα μυθιστόρημα ιστορικό. Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ο Τόμας ΜακΝάλτυ, που η τύχη τον έριξε σ’ ένα φτωχικό αγρόκτημα στο Τενεσί, απομακρύνεται από την ιστορία. Επειδή, για τον Μπάρρυ, η ιστορία είναι η Ιρλανδία ‒ μια ιστορία από την οποία κανείς άλλος πρωταγωνιστής του δεν καταφέρνει να ξεφύγει ποτέ ουσιαστικά. Τα έξι μυθιστορήματα πριν από τo Μέρες δίχως τέλος μοιράζονται ξεκάθαρα ανάμεσα σε δύο οικογένειες: τους ΜακΝάλτυ και τους Νταν ‒ της μητέρας και του πατέρα του Μπάρρυ. Ο ήρωας του πρώτου ώριμου μυθιστορήματος, Η οδύσσεια του Ινίας ΜακΝάλτυ (1998)[3], εγκαταλείπει την Ιρλανδία για να φτάσει ως εκεί που θα τον οδηγήσουν οι περιπλανήσεις του ‒ στο Γκάλβεστον του Τέξας, ως νεαρός που γυρίζει τον κόσμο με το Βρετανικό Εμπορικό Ναυτικό, γνωρίζοντας το ποτό και τις πόρνες· αργότερα, σ’ έναν γαλλικό αμπελώνα, όπου τον φέρνει ένας χωρικός όταν χάνει την εκκένωση της Δουνκέρκης· στο λιμάνι του Γκρίμσμπυ, στα βορειανατολικά της Αγγλίας, όπου μένει χρόνια δουλεύοντας σκληρά στο ψάρεμα της ρέγγας· και τέλος στη Δυτική Αφρική, όπου βγάζει τα προς το ζην σκάβοντας κανάλια. Δεν μπορεί να επιστρέψει πίσω στην πατρίδα του, γιατί κάποια στιγμή της ζωής του υπηρέτησε στη Βασιλική Χωροφυλακή της Ιρλανδίας και βρέθηκε στη λάθος πλευρά της ιρλανδικής ιστορίας ‒ ήταν ένας «peeler»[4], ένας «tan»[5], ένας προδότης του επαναστατικού αγώνα για την ανεξαρτησία της Ιρλανδίας. Ήταν ένας σεσημασμένος, ένας κατεστραμμένος εικοσάχρονος νεαρός, διαρκώς κυνηγημένος από άνδρες που είχαν βάλει σκοπό της ζωής τους να τιμωρούν τους προδότες της «Ιρλανδίας». Αρκετές φορές γυρίζει κρυφά πίσω στην Ιρλανδία για να δει τους γονείς του και τα μικρότερα αδέρφια του, αλλά και να αναζητήσει το κορίτσι που λάτρευε και ήλπιζε να παντρευτεί. Σε μια από αυτές τις λαθραίες επισκέψεις, κρυφοκοιτάζει από το παράθυρο του αδερφού του Τζακ και βλέπει την ανιψιά του και τον αδερφό του και αισθάνεται την απόλυτη ένδεια της δικής του ύπαρξης… Χωρίς παιδιά, χωρίς γυναίκα, χωρίς κινηματοθέατρο όπου οι πράξεις των ανθρώπων ξεδιπλώνονται και αναπαριστώνται με πάθος. Με δυσκολία θυμάται το λόγο για τον οποίο η ζωή του είναι τόσο άδεια, τόσο πολύ το έχει συνηθίσει πια, αυτή τη γαμημένη ζωή της μοναχικής φώκιας στη μέση της άγνωστης θάλασσας. Το γεγονός ότι βρίσκει τελικά ένα σπίτι και κάποιου είδους οικογένεια είναι θαύμα· η απώλειά τους όμως είναι αναπόφευκτη ‒ τελικά, η ιρλανδική ιστορία τον προλαβαίνει. Τα μυθιστορήματα του Μπάρρυ μας παρουσιάζουν ζωές, όχι σενάρια με πλοκή ‒ αυτή είναι η δύναμή τους. Ίσως δεν είναι τυχαίο που το πιο πετυχημένο ως τώρα βιβλίο του, Η Μυστική Γραφή[6] (γυρίστηκε επίσης ταινία ‒για την οποία ο Μπάρρυ έχει εκφράσει έντονη δυσαρέσκεια‒ με τη Βανέσα Ρέντγκρεϊβ, τη Ρούνι Μάρα και τον Έρικ Μπάνα), καθορίζεται από την πλοκή περισσότερο από οτιδήποτε άλλο. Η σχεδόν αιωνόβια Ροσίν Κλίαρ ζει σ’ ένα ευαγές αλλά υπό κατάρρευση ίδρυμα για ηλικιωμένους, όπου την έχει αναλάβει δια βίου κάποιος δόκτωρ Γκρεν. Εκείνη γράφει τη ζωή της στα κρυφά· εκείνος ελπίζει να ανακαλύψει ποια ήταν αυτή η ζωή. Εκείνος θρηνεί τη γυναίκα του· η Ροσίν θυμάται τον πρώην σύζυγό της, έναν Τομ ΜακΝάλτυ, άνθρωπο του εικοστού αιώνα, που την εγκατέλειψε. (Θυμάται επίσης τον Φρεντ Αστέρ: «Ωραίος δεν ήταν. Ο ίδιος έλεγε ότι ήταν παράφωνος. Όσο ζούσε φαλάκραινε, χρόνο με το χρόνο. Και χόρευε σαν τον γατόπαρδο που τρέχει, με τη χάρη της πρώτης δημιουργίας. Θέλω να πω, των πρώτων επτά ημερών της. Μία απ’ αυτές τις ημέρες ο Θεός δημιούργησε τον Φρεντ Αστέρ.») Η Μυστική Γραφή είναι ένα συναρπαστικό βιβλίο, που θα το είχα βρει ακόμα πιο συναρπαστικό αν δεν είχα αντιληφθεί από πολύ νωρίς ότι όδευε προς μια κλιμακωτή, και ως έναν βαθμό προβλέψιμη, αποκάλυψη. Ο Τομ, ο Ινίας και ο Τζακ είναι οι τρεις γιοι αυτής της γενιάς ΜακNάλτυ. (H μοναδική τους αδερφή, η Τίζι, έγινε μοναχή επαιτικού τάγματος στην Αγγλία). Αφού άφησε τη Ροσίν, ο Τομ στέριωσε σ’ έναν δεύτερο ευτυχή γάμο, βολεμένος στη σιγουριά ενός μεσοαστικού τρόπου ζωής. Ο Ινίας, όπως είδαμε, έχει το δικό του βιβλίο. Ο Τζακ, τον οποίον γνωρίσαμε φευγαλέα στα προγενέστερα μυθιστορήματα, είναι ο πρωταγωνιστής στο Ένας εφήμερος τζέντλεμαν, που διαδραματίζεται στην Γκάνα το 1957. Είναι ένας συνταξιούχος παρατηρητής του ΟΗΕ, ένας αποτυχημένος μετανάστης που σχεδιάζει να γυρίσει πίσω στην πατρίδα του, το Σλάιγκο, το λιμάνι της βορειοδυτικής Ιρλανδίας απ’ όπου κατάγονται οι ΜακΝάλτυ. Όμως οι αναμνήσεις και τα συναισθήματά του παλεύουν να αναβιώσουν τον γάμο του με την άλλοτε εκθαμβωτική, τη λατρεμένη Μάι, που σιγά-σιγά βυθίστηκε στον αλκοολισμό και την κατάθλιψη για να βρει τελικά πρόωρο θάνατο (o Τζακ κατηγορεί τον εαυτό του γι’ αυτό), αφήνοντας πίσω δυο κόρες και μια βαθιά πληγή στην ψυχή του. Τώρα ο Τζακ σκέφτεται τις κόρες του, επιθυμώντας «να βάλω τα δυνατά μου για να φτιάξω επιτέλους αναμεταξύ μας γέφυρες επικοινωνίας, όσο το δυνατόν πιο γερές και σταθερές»· ιδιαίτερα δε με την κόρη του Μάγκυ, την ηθοποιό, μια νέα εκδοχή της μητέρας του Σεμπάστιαν Μπάρρυ, της διάσημης Ιρλανδής ηθοποιού Τζόαν Ο’ Χάρα, με την οποία ο συγγραφέας είχε μια ταραχώδη, συχνά προβληματική σχέση, και η οποία διατηρήθηκε ακμαιότατη ως το τέλος. Με κάποιο τρόπο, ο Μπάρρυ καταφέρνει για άλλη μια φορά να μετατρέψει την προσωπική του ιστορία και τον προσωπικό του πόνο σε επινοημένες ζωές· ούτε μια στιγμή δεν δημιουργεί την εντύπωση ότι απλά περιγράφει. Το οικογενειακό του παρελθόν είναι το υλικό του, όχι το αντικείμενό του. Όμως, όπως ανέφερα ήδη, το παρελθόν της οικογένειάς του ‒και το παρελθόν της Ιρλανδίας του‒ δεν είναι μόνο το παρελθόν της οικογένειας της μητέρας του, των ΜακΝάλτυ· είναι και το παρελθόν των Νταν (δηλαδή των Μπάρρυ), της οικογένειας του πατέρα του. Τα τρία βιβλία που αφορούν τους Νταν ‒Annie Dunne (2002), Μακριά, πολύ μακριά (2005) και Εις γην Χαναάν (2011)‒ θεωρώ ότι είναι τα καλύτερά του ως προς τη συνέπεια. Και εδώ, κάθε βιβλίο επικεντρώνεται σε ένα από τα αδέρφια μίας μόνο γενιάς της οικογένειας, ενώ, όπως και τα μυθιστορήματα για τους ΜακΝάλτυ, έτσι κι αυτά πρέπει να διαβαστούν το καθένα ανεξάρτητα από τα άλλα: δεν διαδέχονται το ένα το άλλο· δεν αλληλεπικαλύπτονται. Εντελώς ξεχωριστό από τα παραπάνω είναι το The Steward of Christendom [Ο Επιστάτης της Χριστιανοσύνης] (1995), το πιο πετυχημένο θεατρικό έργο του Μπάρρυ (πριν γίνει μυθιστοριογράφος ήταν γνωστός θεατρικός συγγραφέας), που εστιάζει στο κυρίαρχο μέλος της οικογένειας Νταν, τον πατέρα, καθώς αυτός μακρολογεί, έχει δεν έχει τα λογικά του, στο ίδρυμα όπου περνά τις τελευταίες μέρες της ζωής του. Ο Τόμας Νταν υπήρξε σπουδαίος άνθρωπος: επικεφαλής της Μητροπολιτικής Αστυνομίας του Δουβλίνου ‒η υψηλότερη θέση που μπορούσε να φτάσει στην Ιρλανδία ένας καθολικός του κλάδου του εκείνη την εποχή‒ πριν η ιστορία τον καθαιρέσει. Ένας άνθρωπος που τα παιδιά του πρώτα τον σέβονται και τον εκτιμούν, μετά τον θυμούνται και τον αναπολούν. Η μεγαλύτερη κόρη είναι η Μοντ, που παντρεύτηκε έναν καλλιτέχνη, έκανε μαζί του τέσσερα παιδιά και μετά «έπεσε στο κρεβάτι της ένα φθινοπωρινό πρωινό και δεν ξανασηκώθηκε από μόνη της ποτέ». Ακολουθεί η Άννι, που η μικρή καμπούρα της δεν την αφήνει να παντρευτεί. Μετά, ο μοναδικός γιος, ο Γουίλι, πολύ πιο κοντός από τον δίμετρο πατέρα του, εξού και ακατάλληλος για την Αστυνομία. Και τέλος η Ντόλλυ, η πρόσχαρη, η γόησσα, που εγκαταλείπει σπίτι και πατρίδα για τον Νέο Κόσμο. To Annie Dunne είναι απλά τέλειo: η ιστορία μιας γυναίκας γύρω στα εξήντα που ο κόσμος της έχει χαθεί ‒ ο πατέρας της έχει πεθάνει, τα αδέρφια της έχουν διασκορπιστεί κι εκείνη ζει πλέον με τη Σάρα, μια μακρινή ξαδέρφη, σ’ ένα μικρό αγρόκτημα όπου τις συντηρούν μόνο ένα κοτέτσι, δυο αγελάδες, ένα πόνι και η απόλυτη πειθαρχία. Πολλά χρόνια νωρίτερα, όταν η αδερφή της η Μοντ αποτραβήχτηκε από τα εγκόσμια, η Άννι ανέλαβε να μεγαλώσει τους γιους της, που είναι πλέον ώριμοι άντρες κι έχουν ο καθένας τη δική του ζωή. Όμως ο ένας απ’ αυτούς φέρνει τα δυο μικρά παιδιά του στο κτήμα, για να μείνουν με την Άννι και τη Σάρα ένα ολόκληρο καλοκαίρι. Τα παιδιά είναι παιδιά της πόλης, ευαίσθητα, θέλουν προσοχή. Για τις δυο ηλικιωμένες ξαδέρφες, αυτά τα παιδιά είναι η ίδια η ζωή. «Σ’ αγαπώ, θεία Άννι» λέει το κοριτσάκι, και η Άννι ομολογεί «Φούσκωσα σαν παγόνι από περηφάνια». Το καλοκαίρι φέρνει μαζί του τις δυσκολίες του, τις αγωνίες του ‒ακόμα και τους κινδύνους του‒ κάποια στιγμή όμως τελειώνει και τα παιδιά φεύγουν. «Άραγε θα θυμούνται καθόλου τις μέρες αυτές όταν μεγαλώσουν; Θα φυλάξουν στην καρδιά τους την αγάπη μου γι’ αυτά, ή όλα θα σβηστούν έτσι όπως σβήνονται όλες οι παιδικές αναμνήσεις;» Το μυθιστόρημα δεν μπορεί να απαντήσει σ’ αυτά τα ερωτήματα, αλλά σε μια «συζήτηση» στο τέλος του βιβλίου, ο Μπάρρυ θυμάται ότι «η γυναίκα που είχα στο μυαλό μου και που παραμένει στο μυαλό μου όλη μου τη ζωή, μπορούσε να αγαπήσει ένα παιδί, και όταν της δόθηκε η ευκαιρία, το αγάπησε ειλικρινά και απλόχερα.» Στο ίδιο αυτοβιογραφικό κείμενο, αναφέρει ότι «μόλις ξεκίνησα ένα βιβλίο που διαδραματίζεται στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Κατά παράξενη σύμπτωση αφορά τον αδερφό τής Άννι, τον Γουίλι, που πέθανε στη Φλάνδρα». Το βιβλίο Μακριά, πολύ μακριά[7] είναι ένα ακόμα αριστούργημα, αν και εντελώς διαφορετικού είδους. Ως πολεμικό μυθιστόρημα, είναι εξίσου συγκλονιστικό όπως το The Red Badge of Courage[8] ή το Ουδέν νεώτερον από το δυτικό μέτωπο· οι περιγραφές για το μακελειό του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου είναι ανατριχιαστικές. Ο Γουίλι περνά τέσσερα φριχτά χρόνια πολεμώντας ως Ιρλανδός στα χαρακώματα για λογαριασμό του βρετανικού στρατού, γεγονός που τον καθιστά προδότη για τους παλιούς του φίλους στο Δουβλίνο. Είναι διαρκώς τρομαγμένος· χάνει την κοπέλα που αγάπησε από τότε που εκείνη ήταν μόλις 13 ετών («Φαίνεται πως εκείνη δεν είχε τέτοια εμμονή με τη στύση του όσο αυτός»)· τραυματίζεται σοβαρά. Αλλά αντί να τον αποκτηνώσουν, οι τρομαχτικές εμπειρίες του πετυχαίνουν ακριβώς το αντίθετο ‒ αυξάνουν τις συμπάθειές του: Και δεν ήταν μόνο άνδρες της 36ης από το Ώλστερ, όχι, ούτε κατά διάνοια. Ήταν Σκωτσέζοι από τα υψίπεδα (κάποιοι απ’ αυτούς προέρχονταν, παραδόξως, από τον Καναδά, όπως παρατήρησε ο Γουίλι), μαύροι Αφρικανοί, δάση ολάκερα από Κινέζους εργάτες που απανθρακώθηκαν εκεί που δούλευαν, Αυστραλοί και Νεοζηλανδοί, πλήθη νεαρών που όργωναν με πίστη και αφοσίωση τη γη για να εισπράξουν σφαίρες πολυβόλου στα μάτια τους, στα μυαλά τους, στα μάγουλα, στα στήθη, στα πόδια, στην κοιλιά, στ’ αυτιά, στους λαιμούς, στη μέση (σπανιότερα, μόνο αν ο Γερμαναράς ερχόταν από πίσω), στο κέντρο της πλάτης, στο κέντρο του γονάτου, στο κέντρο της καρδιάς. Δεν υπήρχε πόλη ή χωριό της ανατομίας του ανθρώπινου σώματος ‒αν σκεφτούμε το σώμα ως χώρα‒ που να μην έχει περάσει τη δοκιμασία της εισβολής μιας σφαίρας. Ωστόσο, το μεγαλύτερο τραύμα που υφίσταται ο Γουίλι είναι μια ρήξη στον ιστό της αγάπης που τον συνέδεε με τον πατέρα του. Γυρίζοντας στο σπίτι του αδειούχος τον Απρίλιο του 1916, ο Γουίλι εμπλέκεται ατυχώς στη μοιραία Πασχαλινή Εξέγερση. Βλέπει Ιρλανδούς να σκοτώνουν Ιρλανδούς στο όνομα της επανάστασης, και Βρετανούς να σκοτώνουν Ιρλανδούς στο όνομα του νόμου και της τάξης. Ένας άντρας πεθαίνει στα χέρια του. Ο πατέρας του, εκπροσωπώντας τον νόμο, εκτελεί το καθήκον του και είναι περήφανος γι’ αυτό, όταν όμως ο Γουίλι τον αμφισβητεί, εκείνος στρέφεται ενάντια στον λατρεμένο του γιο. Παρ’ όλα αυτά, στο τελευταίο του γράμμα προς τον πατέρα του από το μέτωπο, ο Γουίλι γράφει: «Αλλά δεν αλλάζει αυτό που νιώθω βαθιά στην καρδιά μου για σένα, ότι είσαι ο καλύτερος άνθρωπος που ξέρω. Όταν σκέφτομαι εσένα, τίποτα κακό δεν βρίσκω πουθενά. Έρχεσαι συχνά στα όνειρά μου, και στα όνειρά μου με παρηγορείς. Γι’ αυτό σού στέλνω αυτό το γράμμα με την αγάπη μου, και η σκέψη μου είναι κοντά σου.» Η ιστορία έκανε ό,τι μπορούσε για να καταστρέψει την αμοιβαία αφοσίωσή τους, αλλά για μία και μοναδική φορά, η ιστορία δεν κατάφερε να επιβληθεί. Η τελευταία φορά που συναντάμε τους Νταν είναι στο μυθιστόρημα Εις γην Χαναάν[9]. Η Ντόλλυ Νταν, μετονομασμένη πλέον σε Λίλλυ Μπιρ, φεύγει από την Ιρλανδία για την Αμερική μαζί με τον αγαπημένο της αρραβωνιαστικό ελπίζοντας να αποφύγουν μια δυνητικά μοιραία πράξη εκδίκησης από τους πολιτικούς εξτρεμιστές. «Ζώντας εις γην Χαναάν, η Αίγυπτος εξόριστη στη λήθη / Πέρα απ’ τον Ιορδάνη τον τρανό, με τη χαρά στα στήθη» γράφει ο στίχος που παρατίθεται στην αρχή του βιβλίου. Όμως δεν θα υπάρξει χαρά. Ο αρραβωνιαστικός της Λίλλυ δολοφονείται μπροστά στα μάτια της και τώρα εκείνη, στο τέλος μιας μακράς ζωής, κοιτάζει πίσω στο παρελθόν και αναλογίζεται την «κολοσσιαία μικροψυχία, το ανεξιχνίαστο αιώνιο μίσος της όλης πράξης, τ’ ότι δεν θα μας άφηναν να γλυτώσουμε, δεν θα συγχωρούσαν τις αμαρτίες μας. Τ’ ότι δεν θα μας άφηναν να περάσουμε στη Χαναάν, μα θα διέσχιζαν το ποτάμι στο κατόπι μας και θα τον σκότωναν εις γην Χαναάν. Τη γη καταφυγή». Καθώς βρισκόταν κι εκείνη σε κίνδυνο, η Λίλλυ αναγκάστηκε να διαφύγει, δημιουργώντας σιγά σιγά μια καινούρια ζωή μ’ έναν δεύτερο σύζυγο, έναν γιο κι έναν εγγονό, οι οποίοι έχουν όλοι πλέον χαθεί. Ζει άνετα, αλλά είναι ογδόντα εννέα χρονών και τίποτα δεν έχει πια νόημα γι’ αυτήν. Καθώς ετοιμάζεται να δώσει τέλος στη ζωή της, θυμάται: Κι εγώ αγαλλιούσα στη σκέψη πως όταν θα ’χα δώσει τέλος, κάτι το απείρως ανάλαφρο θα κείτονταν πάνω στο φουστάνι που φορούσα. Ότι το άπειρο χάσμα ανάμεσα σε δυο σημεία, εν προκειμένω ανάμεσα στη ζωή και στο θάνατο, που οι μαθηματικοί μάς λένε πως δεν μπορεί να καλυφθεί, θα ’χε καλυφθεί. Δε θα ’χα άλλη απόσταση να διανύσω μέχρι το τίποτα. Με κάποιο τρόπο, ο Μπάρρυ μας έπεισε για μια ακόμη φορά ότι, μέσω της δύναμης της μνήμης και της γλώσσας, μια πληγωμένη και βασανισμένη ζωή μπορεί να αναδειχθεί σε ανθρώπινο θρίαμβο. Μόνο στις σπουδαίες ταινίες του Όζου ‒Ταξίδι στο Τόκυο, Τέλος της Άνοιξης, Αρχή του Καλοκαιριού‒ έχω συναντήσει τέτοια συνύπαρξη τρυφερότητας, ρεαλισμού, πόνου, ανθεκτικότητας και αποδοχής. Το 1999 δημοσιεύτηκε σ’ αυτές τις σελίδες[10] μια μακροσκελής και σοφή κριτική του Τόμας Φλάναγκαν για τρία καινούρια ιρλανδικά μυθιστορήματα, ένα από τα οποία ήταν Η οδύσσεια του Ινίας ΜακΝάλτυ. «Είναι υπέροχο, ένα υπέροχα παράξενο βιβλίο ενός εξαίρετου συγγραφέα» έγραψε· «πολύ φιλόδοξου, ίσως, μερικές φορές πολύ μεγαλορρήμονος όσον αφορά την ιστορία και την Ιρλανδία, όμως στις μέρες μας η φιλοδοξία παραείναι σπάνια για να απαιτεί απολογίες». Τα δεκαεννέα χρόνια που μεσολάβησαν από τότε μέχρι σήμερα, η φιλοδοξία απλώς ενισχύθηκε, αν και ως ένα βαθμό συγκαλύφθηκε με την αφήγηση λιγότερο εκτεταμένων ιστοριών. Μόνο το Εις γην Χαναάν απλώνεται σε τέτοια έκταση, όμως η αφήγηση γίνεται στο οικείο πρώτο πρόσωπο, με τη φωνή της πρωταγωνίστριας Λίλλυ Μπιρ, ενώ στα πιο μυθικά ταξίδια του Ινίας ‒δεν είναι τυχαίο που το όνομά του θυμίζει τον ήρωα του Βιργίλιου‒ η αφήγηση γίνεται σε τρίτο πρόσωπο. Ο Φλάναγκαν σχολιάζει επίσης «τoν περίεργο λόγο» του Μπάρρυ, «έναν λόγο που αποπνέει κομψότητα και φινέτσα, μερικές φορές υπερβολική, ο οποίος όμως παντρεύεται με τους ρυθμούς της λαϊκής ιρλανδικής γλώσσας της υπαίθρου». Προσωπικά θα έλεγα ότι ο λόγος του γίνεται ενίοτε λυρικός, έως και ποιητικός, όμως αυτό ισχύει περισσότερο στα πιο πρώιμα και λιγότερο στα μεταγενέστερα βιβλία του, μια και ο Μπάρρυ ξεκίνησε την πορεία του ως ποιητής και δραματουργός. Η γραφή του, στην πραγματικότητα, είναι σχετικά λιτή αλλά μ’ ένα πέπλο ιρλανδικής αύρας. Τι να κάνουμε; Είναι Ιρλανδός. Το βασικό του θέμα ‒η επίδραση της ιστορίας στους Ιρλανδούς άντρες και γυναίκες‒ ποτέ δεν έχασε τη βαρύτητά του, ίσως όμως να φθάρηκε με τις δραματικές τροπές που πήρε η ιρλανδική ιστορία τις τελευταίες δεκαετίες. Σκεφτείτε τον εξευτελισμό που υπέστη η εκκλησία με τα σκάνδαλα παιδεραστίας, το πώς αυτά συνέβαλαν περαιτέρω στην φθίνουσα επιρροή της· το οικονομικό θαύμα· το άνοιγμα των συνόρων μεταξύ Βορρά και Νότου· τη χαλάρωση των παλιών ηθικών αρχών· τη μεγάλη πλειοψηφία με την οποία πέρασε το ψήφισμα για τον γάμο των ομοφύλων, αλλά και τον διαρκή περιορισμό των αντιδράσεων στο ζήτημα των αμβλώσεων. Αυτή είναι η γενναία νέα Ιρλανδία. Ίσως η απόφαση του Μπάρρυ να τοποθετήσει το τελευταίο του μυθιστόρημα στην Αμερική του 19ου αιώνα αποτελεί αποδοχή της πραγματικότητας αυτής. Αλλά αν το βασικό του θέμα έμεινε πίσω, στο μυθιστόρημα Μέρες δίχως τέλος ο Μπάρρυ κάνει ένα εντυπωσιακό βήμα ‒ πίσω χρονολογικά αλλά μπροστά καλλιτεχνικά. Ποιος ξέρει πού θα τον οδηγήσουν στη συνέχεια οι συμπάθειες και η φαντασία του; © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2018 — Μετάφραση-σημειώσεις: Μιράντα Λεωνίδου [1] George Saunders, Λήθη και Λίνκολν, μτφρ. Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης, Ίκαρος, Αθήνα 2017. [2] Το μυθιστόρημα του Sebastian Barry Days Without End θα κυκλοφορήσει προσεχώς από τις εκδόσεις Ίκαρος, σε μετάφραση Μαρίας Αγγελίδου, με τίτλο Μέρες δίχως τέλος. [3] Sebastian Barry, Η οδύσσεια του Ινίας ΜακΝάλτυ, μτφρ. Θεόδωρος Τσαπακίδης, Πόλις, Αθήνα 2003. [4] Peeler: παρατσούκλι αστυνομικού, από το όνομα του Sir Robert Peel, που το 1829 ίδρυσε τη Μητροπολιτική Αστυνομία του Λονδίνου. [5] Tan: Παρατσούκλι για τα μέλη μιας βίαιης παραστρατιωτικής ομάδας, που λειτουργούσε επικουρικά με τη Βασιλική Χωροφυλακή της Ιρλανδίας κατά του Αγώνα για την Ανεξαρτησία της Ιρλανδίας. Οι λεγόμενοι «Blacks and Tans» ονομάστηκαν έτσι από τα χρώματα των στολών που φορούσαν, έναν συνδυασμό στολών του Βρετανικού Στρατού και της Βασιλικής Χωροφυλακής. [6] Sebastian Barry, Η μυστική γραφή, μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, Καστανιώτης, Αθήνα 2009. [7] Sebastian Barry, Μακριά, πολύ μακριά, μτφρ. Κίκα Κραμβουσάνου, Μαργαρίτα Ζαχαριάδου, Πόλις, Αθήνα 2007. [8] Το έργο του Στίβεν Κρέιν, The Red Badge of Courage (1895), έχει αποδοθεί στα ελληνικά: Το κόκκινο σήμα (μτφρ. Γιάννης Σπανδωνής, Καλέντης, 1988), Το κόκκινο σήμα της παλληκαριάς (μτφρ. Καίσαρος Εμμανουήλ, Ατλαντίς - Πεχλιβανίδης και Σία, χ.χ.) και Το κόκκινο διάσημο του θάρρους (βλ. Edmund White, Hotel de Dream, μτφρ. Αχιλλέας Κυριακίδης, Πατάκη 2010). [9] Sebastian Barry, Εις γην Χαναάν, μτφρ. Αύγουστος Κορτώ, Καστανιώτης, Αθήνα 2011. [10] Thomas Flanagan, “Waking from the Nightmare”, The New York Review of Books, 22.4.1999.

Ένας Ιρλανδός στην Αμερική

Σύνδεση