Ὁ «ἀπόλυτος Ἕλλην» Δ. Καπετανάκης καὶ ὁ «Ἑλληνικὸς» R. Farhner

Ἡ μέση ὁδὸς εἶναι ἡ μόνη ποὺ δὲν ὁδηγεῖ στὴ Ρώμη. Ἡ μέση ὁδὸς εἶναι ἡ μόνη ποὺ δὲν ὁδηγεῖ στὴ Ρώμη (Arnold Schönberg). Ὁ Ἰωάννης Ἰωακεὶμ Βίνκελμαν (J. J. Winkelmann), γιὸς πτωχοῦ ὑποδηματοποιοῦ ἀπὸ τὴ Σαξωνία, ἔφτασε στὴ Ρώμη, τὴν πόλη τῶν ὀνείρων του, ἀκολουθώντας δύσβατες καὶ σκολιὲς ἀτραπούς. Ἡ ἀσφάλεια τῆς μέσης ὁδοῦ δὲν τὸν γοήτευε. Ὁ αὐτοδίδακτος λοιπόν, ἀλλὰ ἰδιοφυὴς ἱστορικὸς τῆς τέχνης, ἐργάστηκε γιὰ πολλὰ χρόνια ὡς οἰκοδιδάσκαλος καὶ βιβλιοθηκάριος, κέρδισε τὴ συμπάθεια τῶν ἰσχυρῶν τῆς ἐποχῆς παρὰ τὰ δημοκρατικά του φρονήματα, ἀσπάστηκε τὸν καθολικισμό (τύποις βεβαίως, γιατὶ ὁ ἄνθρωπος σὲ ἕνα θεὸ πίστευε: τὸ Κάλλος) καὶ ἐγκαταστάθηκε τὸ 1755 στὴ Ρώμη, ὅπου ὡς ἐπιμελητὴς τῶν ἀρχαιολογικῶν Συλλογῶν καὶ ὡς scriptor linguae teutonicae ὑπηρέτησε τὸ Βατικανὸ καὶ τὴ φιλοκαλία τῶν ὀφικιαλίων του. Στὸ δοκίμιό του «Σκέψεις γιὰ τὴ μίμηση τῶν ἑλληνικῶν ἔργων στὴ ζωγραφικὴ καὶ τὴ γλυπτική» (1755) ὑποστήριξε μὲ θέρμη ὅτι ἡ αἴσθηση τοῦ Ὡραίου διαμορφώθηκε γιὰ πρώτη φορὰ κάτω ἀπὸ τὸν ἑλληνικὸ οὐρανό. Ὁ καλλιτέχνης λοιπὸν ποὺ ἐπιθυμεῖ νὰ γίνει μεγάλος καὶ κατὰ τὸ δυνατὸν ἀνυπέρβλητος πρέπει νὰ ὑποδειγματισθεῖ ἀπὸ τοὺς Ἀρχαίους. Γιὰ τὴ γλυπτικὴ μάλιστα, τὴν κατ᾽ εξοχὴν ἑλληνικὴ τέχνη, ἀποφαίνεται ὅτι «τὸ γενικὸ χαρακτηριστικὸ γνώρισμα τῶν ἑλληνικῶν ἀριστουργημάτων εἶναι τελικὰ μία εὐγενικὴ ἁπλότητα καὶ ἕνα ἤρεμο μεγαλεῖο στὴν κίνηση καὶ τὴν ἔκφραση» (μτφρ. Ν. Σκουτερόπουλος). Τὸ παλλόμενο ἀπὸ νεανικὸ σφρίγος καὶ συγκίνηση σχεδὸν ἐρωτικὴ αὐτὸ κείμενο προκάλεσε κύματα ἐνθουσιασμοῦ στὸν γερμανόφωνο χῶρο, ποὺ λόγῳ τῆς Μεταρρύθμισης δὲν ἔχει ἀναπνεύσει τὴ ζείδωρο αὔρα τῆς Ἀναγέννησης. Ἡ ἀριστοκρατικὴ ἁπλότητα εἶναι πασιφανής, ἀλλὰ τὸ ἤρεμο μεγαλεῖο; Παρὰ τὶς ἐνστάσεις τοῦ Λέσσιγκ καὶ ἄλλων, οἱ ἀπόψεις τοῦ Βίνκελμαν εἶχαν ἀπήχηση καὶ στὸ εὐρύτερο μορφωμένο κοινὸ καὶ στοὺς διανοούμενους καὶ καλλιτέχνες τῆς ἐποχῆς. Ἡ μνημειώδης Ἱστορία τῆς τέχνης κατὰ τὴν ἀρχαιότητα (1764) εἶναι συνάμα ἐπιστημονικὴ πραγματεία, ὅπου συνδυάζονται ἡ εὐρυμάθεια καὶ ἡ διαίσθηση, πρόγραμμα γιὰ τὴν αἰσθητικὴ ἐκπαίδευση τῆς ἀρχηγεσίας τῶν κοινωνιῶν καὶ ὑψηλὴ λογοτεχνία. Ὑποδείγματα λιτοῦ ὕφους θεωροῦνται οἱ ἐκστατικὲς περιγραφὲς τῶν ἀγαλμάτων ποὺ βρίσκονται στὸν κῆπο τοῦ Belvedere. Σὲ αὐτὰ τὰ ποιήματα σὲ πρόζα ἐπιχειρεῖται νὰ ἀποκρυπτογραφηθεῖ τὸ αἴνιγμα τῆς πλαστικῆς ὀμορφιᾶς. Ἀντὶ νὰ κατατρίβεται μὲ τὶς χρονολογίες τῶν ἔργων καὶ τὰ βιογραφικὰ στοιχεῖα τῶν καλλιτεχνῶν, ὅπως ἔκαναν οἱ παλαιότεροι ἱστορικοὶ τῆς τέχνης, ὁ Βίνκελμαν διερευνᾶ τὸ περιβάλλον μέσα στὸ ὁποῖο γεννήθηκε, ἄνθησε καὶ καρποφόρησε ἡ Τέχνη, δηλαδὴ τὸν τρόπο ζωῆς τῶν λαῶν, τὸ κλίμα, τὸ ἐκπαιδευτικὸ σύστημα, τὴ θρησκεία καὶ τὴν πολιτειακὴ ὀργάνωση. Σὲ ἕνα περιλάλητο χωρίο (IV, 1) διατυπώνει τὴν ἄποψη ὅτι ἡ ἀνάπτυξη τῆς Τέχνης προϋποθέτει τὴν πολιτικὴ ἐλευθερία – μιὰ ἰδέα ποὺ τὴν υἱοθέτησε ἀπὸ τὸ Περὶ ὕψους τοῦ Λογγίνου. Λάθη, ἀντιφάσεις καὶ προκαταλήψεις ὑπάρχουν στὸ ἔργο τοῦ Βίνκελμαν. Οἱ ναοὶ καὶ τὰ ἀγάλματα δὲν ἦταν ὅπως πίστευε κατάλευκα, ἀλλὰ ἐπιχρωματισμένα. Οἱ βιολογικὲς μεταφορὲς στὴν ἐξέλιξη τῆς Τέχνης τώρα πλέον ἀντιμετωπίζονται ὡς ἁπλὲς μεταφορὲς ποὺ δὲν ἀνταποκρίνονται στὴν ἐπιστημονικὴ ἀλήθεια. Πολλὰ ἀπὸ τὰ ἔργα ποὺ ἐκτιμοῦσε ὡς ἀριστουργήματα δὲν εἶναι παρὰ χονδροειδῆ ρωμαϊκὰ ἀντίγραφα, κ.ο.κ. Ἡ προσφορά του ὡστόσο ὑπερτερεῖ κατὰ πολὺ τῶν ἀστοχιῶν του. Ὁ ὅρος καὶ ἡ ἔννοια Kunstgeschichte εἶναι δικές του ἐπίνοιες. Ὁ φιλελληνισμὸς τοῦ 19ου αἰ. πηγάζει κυρίως ἀπὸ τὴν graecomania τοῦ Βίκελμαν. Θιασῶτες καὶ μαθητές του στάθηκαν ὁ Γκαῖτε, ὁ Χαίλντερλιν, ὁ Νταβίντ, ὁ Κανόβα, ἀκόμη καὶ ὁ Νίτσε. Κάθε χρόνο τὴν ἡμέρα τῶν γενεθλίων του, 9 Δεκεμβρίου, τὰ γερμανικὰ πανεπιστήμια καὶ τὰ ἀρχαιολογικὰ ἰνστιτοῦτα τιμοῦν τὴ μνήμη του. Στὴ συγκρότηση τοῦ μύθου συνέβαλε τὸ ἔργο, ἡ ἑλληνολατρία, τὸ καλλιτέχνημα τῆς ζωῆς του καὶ βέβαια οἱ φλογερὲς φιλίες καὶ ὁ βίαιος θάνατός του στὴν Τεργέστη. Πνευματικὸς ἀπόγονος τοῦ Βίνκελμαν στάθηκε ὁ (νεο)κλασικιστὴς Στέφαν Γκεόργκε (1868-1933), ποὺ καταγόταν ἀπὸ οἰκογένεια πλουσίων οἰνεμπόρων τῆς Ρηνανίας. Μετὰ τὶς γυμνασιακές του σπουδὲς ταξίδεψε στὴν Εὐρώπη γιὰ νὰ μάθει τὶς γλῶσσες καὶ νὰ γνωρίσει τοὺς κορυφαίους δημιουργούς. Στὴν Ἑλλάδα ὅμως δὲν ἦρθε ποτέ, ὅπως ἄλλωστε καὶ ὁ Βίνκελμαν. Δὲν τὸ θεώρησε ἄλλωστε ἀναγκαῖο, γιατί, ὅπως ἔλεγε μεταξὺ σοβαροῦ καὶ ἀστείου, «Ἑλλάδα εἶναι ὅπου βρίσκομαι ἐγώ!». Τὰ ποιήματά του ἔχουν τὴν ψυχρότητα τοῦ μαρμάρου. Ἡ ἰδιαιτερότητά τους ἔγκειται στὶς αὐστηρὲς στροφικὲς καὶ μετρικὲς μορφές, στὴ μουσικότητα, στὶς κινδυνώδεις μεταφορὲς καὶ στὴν ἰδιότυπη ὀρθογραφία καὶ στίξη. Τὸ σημαντικότερο στὴν ποίηση δὲν εἶναι τὸ νόημα, πίστευε, ἀλλὰ ἡ μορφή. Σὲ πεῖσμα τῶν καιρῶν ποὺ εὐνοοῦσαν τὸν νατουραλισμὸ καὶ τὰ λαϊκὰ λογοτεχνικὰ εἴδη, ὁ Γκεόργκε ἀπευθυνόταν στοὺς λίγους καὶ ἐκλεκτούς, σὲ ἐκείνους ποὺ μποροῦσαν νὰ ἐκτιμήσουν τὶς ἀρετὲς τῆς καθαρῆς ποίησης καὶ τὴν ἀοριστία τοῦ συμβολισμοῦ. Στὰ χρόνια της ὡριμότητάς του, χωρὶς νὰ ἐγκαταλείψει ἐντελῶς τὸν αἰσθητισμό, θεώρησε πὼς ὁ ποιητὴς δὲν μπορεῖ παρὰ νὰ εἶναι ὁ ὑπέρτατος κριτὴς τῆς ἐποχῆς του καὶ ὁ προφήτης μιᾶς πνευματικῆς Ἀναγέννησης. Γύρω του εἶχε σχηματισθεῖ ἕνας κύκλος ἀπὸ νέους ποιητές, καλλιτέχνες καὶ ἐπιστήμονες ποὺ ἀσπάζονταν τὶς ἰδέες του καὶ ὁραματίζονταν τὴν «Πολιτεία» (Der Staat) κατὰ τὰ πλατωνικὰ πρότυπα, ὅπου θὰ κυριαρχοῦσε ἡ ἀριστοκρατία τοῦ πνεύματος. Αὐτὴ ἡ λεγόμενη «Μυστικὴ Γερμανία» (Das geheime Deutschland) θὰ στρεφόταν ἐναντίον τοῦ συώδους ὑλισμοῦ κάθε μορφῆς καὶ μὲ τὴν «Ἰσχύ», τὸν «Ἀγώνα» καὶ τὴν «Πράξη» θὰ ἔσωζε τὴν Εὐρώπη καὶ τὸν κόσμο ὁλόκληρο. Οἱ ρομαντικὲς αὐτὲς σκέψεις, ποὺ ἐντάσσονταν στὸ πνεῦμα τοῦ λεγόμενου «Ἐπαναστατικοῦ Συντηρητισμοῦ», συγκινοῦσαν πολλοὺς κατὰ τὴν περίοδο τῆς Δημοκρατίας τῆς Βαϊμάρης. Ἰσχυρὴ ἦταν καὶ ἡ προσωπικὴ ἀκτινοβολία τοῦ ποιητῆ, παρὰ τὸ ὅτι ἦταν τέρας ἐγωισμοῦ. Δὲν εἶχε ἰδιοκτησία, οὔτε κὰν ἔπιπλα οὔτε σπίτι, οὔτε γνώριζε κανεὶς ἐκτὸς ἀπὸ τὸν στενό του κύκλο ποῦ διέμενε. Πότε ἐμφανιζόταν στὸ Μόναχο, πότε στὴ Χαϊδελβέργη, πότε στὸ Βερολίνο. Ἡ ἀτυχέστερη στιγμὴ τῆς σταδιοδρομίας του ἦταν ἡ ἔκδοση τὸ 1928 τοῦ ἔργου του Τὸ νέο κράτος (Das neue Reich), ὅπου διατύπωνε τὶς θεωρίες του γιὰ τὴ λειτουργία τῆς ποίησης ὡς θρησκείας καὶ ἀποθέωνε τὸν λαό, τὴν πατρίδα καὶ τὸν χαρισματικὸ ἡγέτη. Φυσικὰ ὁ Γκεόργκε δὲν ἦταν ἐθνικοσοσιαλιστής. Αἰσθανόταν βαθιὰ περιφρόνηση γιὰ τὸν ἀλλοπρόσαλλο λαϊκιστὴ καὶ δημαγωγό, ποὺ μὲ τὶς ὑστερικές του φωνασκίες ὑπνώτιζε τὰ πλήθη. Ὅμως οἱ ἐθνικοσοσιαλιστές, διαστρεβλώνοντας ποικιλοτρόπως τὶς ὑψιπετεῖς συλλήψεις, τὰ «ἀπόκρημνα ρήματα», τὴν πίστη στὸ ξανθὸ ἀγόρι ποὺ σὰν τὸν Ἀλέξανδρο τοῦ Φιλίππου ἢ τὸν δωδεκαετὴ Ἰησοῦ στὸ ναὸ θὰ ἔφερνε τὴ λύτρωση, ἀνακήρυξαν τὸν ποιητὴ σκαπανέα καὶ προάγγελο τῆς δικῆς τους ἰδεολογίας. Τὰ ποιήματά του ἦταν ἄλλωστε κρυπτικά. Ἐξέφραζαν Stimmungen, διαθέσεις. Ποιὸς εἶχε τὴ γνώση καὶ τὴν ὑπομονὴ νὰ μαντεύει χρησμούς, ἀμφισημίες, καὶ φευγαλέες καταστάσεις τῆς ψυχῆς; Ματαίως διαμαρτυρήθηκε, ματαίως ἀποποιήθηκε μετὰ βδελυγμίας τὶς τιμὲς ποὺ τοῦ προσέφεραν· στὸ τέλος ἀναγκάστηκε νὰ ἀποτραβηχτεῖ στὴν Ἐλβετία, ὅπου καὶ πέθανε πικραμένος καὶ περίφροντις γιὰ τὰ μελλούμενα τὸν Δεκέμβριο τοῦ 1933. Οἱ μαθητές του σκόρπισαν σὰν τὰ παιδιὰ τοῦ λαγοῦ· ὁρισμένοι προσχώρησαν στὸ ἐθνικοσοσιαλιστικὸ κόμμα, ἄλλοι κράτησαν οὐδέτερη στάση μὲ ὅ,τι μπορεῖ νὰ σημαίνει τὸ ἐπίθετο οὐδέτερος, καὶ ἄλλοι πέρασαν στὴν Ἀντίσταση. Στὸν κύκλο τοῦ Στέφαν Γκεόργκε εἶχαν γίνει ἐκθύμως δεκτοὶ ὁ ἀξιωματικὸς τοῦ ἱππικοῦ κόμης Κλάους φὸν Στάουφενμπεργκ (Claus Philipp Schenk, Graf von Stauffenberg, 1907-1944) καὶ οἱ πρεσβύτεροι κάπως δίδυμοι ἀδερφοί του, ὁ Μπέρτολντ, ποὺ ἦταν νομικός, καὶ ὁ Ἀλέξανδρος, ποὺ εἶχε σπουδάσει ἀρχαία ἑλληνικὴ ἱστορία καὶ ἀκολούθησε ἀκαδημαϊκὴ σταδιοδρομία. Ὁ Κλάους ἦταν ὡραῖος σὰν ἡμίθεος, εὐφυής, πιστὸς καθολικός, καλλιεργημένος καὶ φυσικὰ ἑλληνολάτρης. Σύχναζε στὰ χρόνια τῶν σπουδῶν του στὸν καλλιτεχνικὸ σύλλογο «Ἀχίλλειον» καὶ πρωτοστατοῦσε στὴν ἵδρυση ἑνὸς ἐκδοτικοῦ οἴκου, ποὺ ὀνομαζόταν «Δελφίνι», καὶ ποὺ θὰ ἐξέδιδε, ὅπως καὶ ἐξέδωσε, κυρίως ἔργα τῆς ἀρχαίας ἑλληνικῆς γραμματείας σὲ μετάφραση. Ἔλαβε μέρος κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ Β´ Παγκοσμίου Πολέμου στὶς νικηφόρες ἐκστρατεῖες ἐναντίον τῆς Πολωνίας καὶ τῆς Γαλλίας, ὅπου καὶ παρασημοφορήθηκε. Ὑπηρέτησε γιὰ μερικοὺς μῆνες στὸ ρωσικὸ μέτωπο καὶ ἐκεῖ συγκλονισμένος ἀπὸ τὶς θηριωδίες τῶν μαχῶν συνέλαβε τὴ ρομαντικὴ ἰδέα νὰ ἀπελευθερώσει τὴν πατρίδα του ἀπὸ τὸν τύραννο. Στὶς ἀρχὲς τοῦ 1943, στὴν Τυνησία, καθὼς τὸ ὄχημα στὸ ὁποῖο ἐπέβαινε προσέκρουσε σὲ νάρκη, ἔχασε τὸ δεξί του μάτι, τὸ δεξί του χέρι καὶ δύο δάκτυλα ἀπὸ τὸ ἀριστερό. Εἶχε μυηθεῖ στὴν εὐρύτατη συνωμοτικὴ κίνηση ἐναντίον τοῦ Χίτλερ, καὶ μάλιστα ἀνῆκε στὴν ἀριστερή της πτέρυγα ὡς σοσιαλιστὴς χριστιανικῆς ἀπόχρωσης. Μετὰ τὴν ἀνάρρωσή του ἀπὸ τὰ τραύματα εἶχε ἐξελιχθεῖ σὲ ἕνα ἀπὸ τὰ πιὸ δραστήρια μέλη τῆς ὀργάνωσης, ἰδίως μετὰ τὴν 1η Ἰουλίου τοῦ 1944, ὁπότε ὡς διοικητὴς τῶν ἐφεδρικῶν σωμάτων μποροῦσε νὰ παρίσταται σὲ συσκέψεις ἀνωτάτου ἐπιπέδου ὅπου συχνὰ παρευρίσκετο καὶ ὁ ἴδιος ὁ Χίτλερ. Εἶναι ἀλήθεια ὅτι ὁ Κλάους φὸν Στάουφενμπεργκ θὰ ἦταν στὰ μάτια ὅλων ὁ ἰδανικὸς τυραννοκτόνος. Ἕνας ἀξιωματικὸς τῆς Βέρμαχτ ἀπὸ οἰκογένεια ἐνδόξων στρατιωτικῶν, πατέρας πέντε παιδιῶν, ἥρωας τοῦ πολέμου παρασημοφορηθείς, μὲ πολλαπλὰ τραύματα στὸ πεδίο τῆς μάχης, θὰ ἐκτελοῦσε ἐνώπιον τοῦ Θεοῦ, τῆς Ἱστορίας καὶ τῆς οἰκουμένης τὸν τύραννο τῆς Γερμανίας καὶ τὸν ὀλετήρα τῆς ἀνθρωπότητας. Τὰ τραγικὰ γεγονότα τῆς 20ῆς Ἰουλίου εἶναι γνωστὰ ἀπὸ τὴ βιβλιογραφία καὶ ἰδίως ἀπὸ τὶς κινηματογραφικές της ἐκδοχές. Λέγεται πάντως ὅτι ὁ ἥρωας κραύγασε μπροστὰ στὸ ἀπόσπασμα «Ζήτω ἡ ἱερὴ Γερμανία!», ἢ κατ’ ἄλλους «Ζήτω ἡ μυστικὴ Γερμανία!», δηλαδὴ ἡ εὐτοπία ποὺ ὁραματίζονταν ὁ Γκεόργκε καὶ ὁ κύκλος του. Δεκατρεῖς μέρες ὁ Δήμης (Δημήτριος) Καπετανάκης (1912-1944), δεκαετὴς τότε καὶ ὀρφανὸς πατρός, βίωσε μὲ τὴ μητέρα του καὶ τὰ δύο ἀδέρφια του τὴν πυρκαγιὰ ποὺ ἀποτέφρωσε τὶς ἑλληνικὲς καὶ ἀρμενικὲς συνοικίες τῆς Σμύρνης. Οἱ ἱστορικοὶ εἰκοτολογοῦν γιὰ τὰ αἴτια, ἀλλὰ ἡ λαϊκὴ Μούσα μὲ τὸ ἀλάνθαστο αἰσθητήριό της ἀπέδωσε τὸ μέγα γιαγκίνι στὸ ἄχτι ποὺ ἔτρεφαν ὁ Μουσταφὰ Κεμὰλ πασὰς καὶ τὸ ἐπιτελείο του γιὰ τὴν «Ὡραία ἄπιστη», ὅπως ἀποκαλοῦσαν τὴν πόλη οἱ Ὀθωμανοί. Ἡ βιαιότητα τοῦ βιώματος αὐτοῦ σημάδεψε τὴν ὑπερευαίσθητη ἰδιοσυγκρασία τοῦ ἀγοριοῦ ἀπὸ τὴν Ἰωνία. Στὴν Ἀθήνα ὅπου κατέφυγε μετὰ ἀπὸ ταλαιπωρίες ἡ οἰκογένεια, ὁ Δημήτριος ὁλοκλήρωσε τὶς ἐγκύκλιες σπουδές του στὴ Βαρβάκειο καὶ μόνο κατόπιν τῆς ἐπιμονῆς τοῦ αὐταρχικοῦ θείου του Νικολάου γράφτηκε στὴ Νομικὴ Σχολή. Ἡ τυπικὴ λογικὴ καὶ ἡ μεθοδολογία τοῦ σχολαστικοῦ Τιπούκειτου, τὰ θεμέλια τῆς νομικῆς ἐπιστήμης, προκαλοῦσαν βέβαια ἀφόρητη πλήξη στὸν νεαρὸ διανοούμενο. Εἶχε ὅμως τὴν τύχη νὰ συνάψει στενὴ φιλία μὲ τοὺς ἐλευθερόφρονες διδάσκοντες ποὺ πυρπολοῦσαν τότε μὲ τὶς προοδευτικές τους ἰδέες τὶς 12 ψυχὲς μεγάλου τμήματος τῆς φοιτητιώσας νεολαίας, τὸν Παναγιώτη Κανελλόπουλο, τὸν Κωνσταντίνο Τσάτσο, τὸν Ἰωάννη Θεοδωρακόπουλο καὶ τὸν Ἰωάννη Συκουτρή. Στὰ φροντιστήριά τους ἐνημερώθηκε γιὰ τὴν κίνηση τῶν ἰδεῶν στὴν Εὐρώπη καὶ γιὰ τὶς νέες τάσεις στὴ μεθοδολογία τῶν ἀνθρωπιστικῶν ἐπιστημῶν. Καὶ μόνο ὁ τίτλος της «Ἀπὸ τὸν ἀγώνα τοῦ ψυχικῶς μόνου», μιᾶς μελέτης ποὺ εἶχε συντάξει γιὰ νὰ τὴν ὑποβάλει ὡς διδακτορικὴ διατριβὴ στὴ βλοσυρὴ Νομικὴ Σχολή, θὰ ἀρκοῦσε γιὰ νὰ ἀπορριφθεῖ πανηγυρικῶς. Ἔτσι, κατόπιν ὑποδείξεως τοῦ Παναγιώτη Κανελλόπουλου καὶ ὡριμοτέρας σκέψεως ἀποφάσισε νὰ τὴν ἀποσύρει. Τὸ 1934 ὁ Δημήτρης ἔφυγε μὲ πενιχρότατα μέσα γιὰ τὴ Χαϊδελβέργη προκειμένου νὰ σπουδάσει κοινωνιολογία. Στὰ τέσσερα ἑξάμηνα ποὺ διέμεινε στὴν πόλη αὐτὴ συνδέθηκε μὲ ἕνα πυρήνα ἀπὸ τὴν τρίτη γενεὰ τῶν μαθητῶν καὶ συνοδοιπόρων τοῦ Στέφαν Γκεόργκε.Ἔγινε ἐπίσης δεκτὸς στὸν κύκλο τοῦ διακεκριμένου φιλοσόφου Κὰρλ Γιάσπερς (Carl Jaspers 1883-1969), ὁ ὁποῖος εἶχε ἀναπτύξει βαθυστόχαστες θεωρίες γιὰ τὸν φωτισμό, τὴν πληρότητα καὶ τὴν αὐθεντικότητα τῆς ὕπαρξης – καὶ ὁ ὅρος ἄλλωστε ὑπαρξισμὸς (Existentialismus) εἶναι δική του ἐπίνοια. Σὲ ἀντίθεση μὲ τὸν Μάρτιν Χάιντεγκερ ποὺ συμπορευόταν μὲ τοὺς ναζὶ τρέφοντας τὴν ἀπατηλὴ ἐλπίδα ὅτι θὰ γίνει «ὁ ὁδηγὸς τοῦ ὁδηγοῦ» (Der Führer des Führers), ὁ Γιάσπερς δὲν ὑπέκυψε στὶς πιέσεις τοῦ καθεστῶτος μὲ ἀποτέλεσμα νὰ ἀπολυθεῖ ἀπὸ τὴ θέση του στὸ Πανεπιστήμιο τὸ 1937. Κατὰ τὸ διάστημα τῆς διετοῦς παραμονῆς του στὴ Χαϊδελβέργη ὁ Καπετανάκης ἐκπόνησε διατριβὴ μὲ τὸν τίτλο Liebe und Zeit (Ἔρως καὶ χρόνος), τὴν ὁποία ὁ ἴδιος μετέφρασε καὶ ἐξέδωσε στὰ ἑλληνικά. Καὶ τώρα, ἀλλὰ καὶ τότε, μιὰ διατριβή, καὶ ἂν ἀκόμη εἶναι ἐναίσιμος, δὲν συνεπάγεται καὶ ἐπαγγελματικὴ ἀποκατάσταση. Ὁ Καπετανάκης παρέμεινε στὴν Ἀθήνα συγγράφοντας δοκίμια καὶ πενόμενος. Ταξίδεψε στὴν Κύθνο γιὰ νὰ ἐπισκεφθεῖ καὶ νὰ ἐγκαρδιώσει τὸν Παναγιώτη Κανελλόπουλο, ποὺ ζοῦσε ἐξόριστος ἀπὸ τὸ καθεστὼς τῆς 4ης Αὐγούστου σὲ αὐτὸ τὸ νησί. Συνεργάστηκε μὲ τὸν σύλλογο «Ἀσκραῖος» γιὰ μιὰ σειρὰ ἐλευθέρων μαθημάτων καὶ διαλέξεων. Ὁ Πρόεδρος τοῦ Κοινωφελοῦς Ἱδρύματος Κοινωνικοῦ καὶ Πολιτιστικοῦ Ἔργου, Ἰωάννης Φικιώρης, μαθητὴς τότε τοῦ γυμνασίου ποὺ παρακολούθησε τὰ μαθήματα, μαρτυρεῖ γιὰ τὴ σαγήνη ποὺ ἀσκοῦσαν στὸ ἀκροατήριο ἡ συγκροτημένη προσωπικότητα, τὸ ἦθος, οἱ ἀνοιχτοὶ πνευματικοὶ ὁρίζοντες, ἡ ἐπαγωγὸς μεθοδικότητα, ἀκόμη καὶ ἡ λαμπροφωνία τοῦ νεαροῦ στοχαστῆ. Ὁ Καπετανάκης δὲν ἦταν ὁ ἀπὸ καθέδρας διδάσκων πολυΐστωρ, ἀλλὰ ὁ μεταλαμπαδευτὴς τῆς ἀπορίας, ὁ μυσταγωγός. Τὸ 1939 ὁ Καπετανάκης ἔλαβε τὴν ὑποτροφία τοῦ Βρετανικοῦ Συμβουλίου, ποὺ δινόταν τότε γιὰ πρώτη φορά, καὶ ἐγκαταστάθηκε στὸ Καίμπριτζ γιὰ ἀνώτερες σπουδές. Μετὰ ἀπὸ ἕνα σύντομο διάστημα προσαρμογῆς διέπρεψε ὡς λόγιος καὶ ποιητὴς γράφοντας πιὰ στὰ ἀγγλικά. Κατὰ τὴ διάρκεια τοῦ Β´ Παγκοσμίου Πολέμου ὑπηρέτησε στὸ γραφεῖο Τύπου τῆς Ἑλληνικῆς Πρεσβείας καὶ ἔδωσε διαλέξεις σὲ ἐπιστημονικὰ Ἱδρύματα γιὰ τὴν ὀμορφιὰ τῆς χώρας μας, τὸν πολιτισμό της καὶ τὰ «δίκαια» τοῦ Ἑλληνισμοῦ. Πέθανε στὸ Λονδίνο τὸ 1944 ἀπὸ λευχαιμία σὲ ἡλικία μόλις 32 ἐτῶν. Ὁ Καπετανάκης δὲν ἐπιδίωξε νὰ γίνει οὔτε σχολαστικὸς ἐρευνητὴς οὔτε συστηματικὸς φιλόσοφος. Ἦταν γεννημένος ποιητής, καὶ ἐπειδὴ ὠτακουστοῦσε τὰ μηνύματα τοῦ αἰώνα του, ποὺ ἦταν πράγματι «ὁ αἰώνας τῶν ἄκρων», ἔγινε καὶ δοκιμιογράφος. Τὸ δοκίμιο, ἰδίως τὸ φιλοσοφικό, εἶναι ἕνα δύσκολο εἶδος γραφῆς, γιατὶ ἀπαιτεῖ κατασταλαγμένη γνώση, ἀντιδογματικὴ στάση, ἀφοριστικὴ διατύπωση, κομψότητα καὶ ἱκανότητα διήθησης στοιχείων ἀπὸ τὸν κλειστὸ κώδικα τῆς φιλοσοφικῆς ὁρολογίας στὸν κορμὸ τῆς ἐπικοινωνιακῆς γλώσσας. Ἡ «μεθοδικῶς ἀμέθοδη» δοκιμιογραφία τοῦ Καπετανάκη ἐπανατοποθετεῖ ἄλυτα κατ’ οὐσίαν προβλήματα τοῦ φιλοσοφικοῦ στοχασμοῦ, ὅπως ἐπὶ παραδείγματι τὸ Ὀρθῶς ἐπὶ τὰ ἐρωτικὰ ἰέναι, καὶ διερευνᾶ ἔργα τῆςWeltliteratur. Γιὰ μετριότητες δὲν μεριμνᾶ οὔτε φροντίζει. Πολλὰ βέβαια ἀπὸ τὰ κείμενά του εἶναι δυσνόητα, γιατὶ προϋποθέτουν ἐξοικείωση μὲ τὴν ἱστορία τῶν ἰδεῶν, καὶ ἐπιπλέον ἀναγκάζουν τὸν ἀναγνώστη νὰ ἀναζητᾶ τὰ ἀποσιωπώμενα καὶ τὰ διὰ μέσου τῶν γραμμῶν αἰνιττόμενα – οἱ καιροὶ ἦταν χαλεποὶ καὶ ἡ λογοκρισία ἐπαγρυπνοῦσε. Ὁ Δημήτρης Καπετανάκης δημοσίευσε τὸ 1937 στὸ περιοδικὸ Ἀρχεῖον φιλοσοφίας καὶ θεωρίας τῶν ἐπιστημῶν (8, 1937, 64-105) τὸ δοκίμιο «Ἡ μυθολογία τοῦ Ὡραίου», ἀρθρωμένο σὲ τρία κεφάλαια: «Φιλοσοφία τοῦ Ὡραίου», «Ἡ ἀρχὴ τῆς νεότερης αἰσθητικῆς», «Ὁ μύθος τοῦ σώματος καὶ οἱ ἀναγεννήσεις». Συνδιαλέγεται βέβαια μὲ τοὺς διαλάμψαντες σὲ αὐτὸν τὸν τομέα τοῦ ἐπιστητοῦ: Πλάτων, Γκαῖτε, Γκεόργκε, καὶ προπάντων Βίνκελμαν. Ἀνάμεσα στὰ θέματα ποὺ πραγματεύεται μὲ γνώση καὶ τόλμη εἶναι καὶ τὸ ἀκανθῶδες πρόβλημα τοῦ γυμνοῦ ἀνδρικοῦ σώματος στὴν ἀρχαία τέχνη καὶ στὸν ἀθλητισμό, μία κακοτοπιὰ ποὺ ὣς τὴν ἐποχὴ τοῦ Kenneth Clark (The Nude: A Study in Ideal Form, 1959) οἱ κριτικοὶ ἐπιμελῶς ἀπέφευγαν. Ἴσως τὸ κέντρισμα γιὰ τὴ διαπόρηση νὰ τὸ ἔδωσαν οἱ Ὀλυμπιακοὶ Ἀγῶνες τοῦ Βερολίνου (1936) καὶ ἡ ταινία Ὁ θρίαμβος τῆς θέλησης τῆς Leni Riefenstahl. Ἂς ἀφήσουμε τὸ συναρπαστικὸ αὐτὸ θέμα γιὰ εὐθετότερο χρόνο καὶ ἂς περιοριστοῦμε στὴν αἰνιγματικὴ ἀφιέρωση ποὺ προσέθεσε ὁ συγγραφέας στὴν αὐτοτελὴ ἔκδοση τοῦ δοκιμίου τὸν ἴδιο χρόνο: «Στὸν Ἑλληνικὸ Rudolf Fahrner». Τὸ ἐπίθετο «Ἑλληνικός», ὡς προσδιορισμὸς κυρίου ὀνόματος στὸ δοκίμιο, ἀποδίδεται μόνο στὸν Γκαῖτε, τὸν Χαίλντερλιν καὶ τὸν Βίνκελμαν. Τί ἀκριβῶς σημαίνει, γιὰ νὰ μὴν χρονοτριβοῦμε, θὰ μᾶς τὸ ἀποκαλύψει ὁ ποιητὴς τοῦ Μείζονος Ἑλληνισμοῦ, ὁ Κ. Π. Καβάφης, ὁ ὁποῖος κατὰ τὴ μαρτυρία τοῦ Στρατῆ Τσίρκα ἔκλεισε κάποτε τὴν ὁμιλία του μὲ τὴν ἑξῆς φράση: «Εἶμαι κι ἐγὼ Ἑλληνικός. Προσοχή, ὄχι Ἕλλην, οὔτε Ἑλληνίζων, ἀλλὰ Ἑλληνικός». Τὸ ποίημα ἐπιγράφεται ΕΠΙΤΥΜΒΙΟΝ ΑΝΤΙΟΧΟΥ, ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΚΟΜΜΑΓΗΝΗΣ Μετὰ ποὺ ἐπέστρεψε, περίλυπη, ἀπ’ τὴν κηδεία του, ἡ ἀδελφὴ τοῦ ἐγκρατῶς καὶ πράως ζήσαντος, τοῦ λίαν ἐγγραμμάτου Ἀντιόχου, βασιλέως Κομμαγηνῆς, ἤθελ’ ἕνα ἐπιτύμβιον γι’ αὐτόν. Κι ὁ Ἐφέσιος σοφιστὴς Καλλίστρατος – ὁ κατοικῶν συχνὰ ἐν τῷ κρατιδίῳ τῆς Κομμαγηνῆς, κι ἀπὸ τὸν οἶκον τὸν βασιλικὸν ἀσμένως κ’ ἐπανειλημμένως φιλοξενηθείς – τὸ ἔγραψε, τῇ ὑποδείξει Σύρων αὐλικῶν, καὶ τὸ ἔστειλε εἰς τὴν γραῖαν δέσποιναν. «Τοῦ Ἀντιόχου τοῦ εὐεργέτου βασιλέως νὰ ὑμνηθεῖ ἐπαξίως, ὦ Κομμαγηνοί, τὸ κλέος. Ἦταν τῆς χώρας κυβερνήτης προνοητικός. Ὑπῆρξε δίκαιος, σοφός, γενναῖος. Ὑπῆρξεν ἔτι τὸ ἄριστον ἐκεῖνο, Ἑλληνικός – ἰδιότητα δὲν ἔχ’ ἡ ἀνθρωπότης τιμιοτέραν· εἰς τοὺς θεοὺς εὑρίσκονται τὰ πέραν.» Ὁ Ροῦντολφ Φάρνερ (Rudolf Fahrner 1903-1988) λοιπὸν σπούδασε γερμανικὴ φιλολογία στὴ Χαϊδελβέργη καὶ συνέγραψε μελέτες γιὰ τὸν Χαίλντερλιν, τὸν Γκαῖτε καὶ τοὺς Γερμανοὺς Μυστικούς. Τὸ 1930 συνάντησε τὸν Γκεόργκε καὶ εἰσῆλθε στὸν στενὸ κύκλο τῶν μαθητῶν του. Ὁ Φάρνερ δὲν ἦταν ὁ τυπικὸς βιβλιοπόντικας ἀλλὰ ἕνας ἀνοιχτόκαρδος εὐδαιμονιστὴς ποὺ ἀγαποῦσε, γιὰ νὰ θυμηθοῦμε μία γερμανικὴ ἔκφραση, «τὸ κρασί, τὰ θηλυκὰ καὶ τὸ τραγούδι». Ταξίδεψε πολὺ καὶ τὸ 1929 ἐπισκέφθηκε καὶ τὴν Ἑλλάδα, ὅπου ὅμως ἡ περιήγησή του περιορίστηκε σὲ τόπους ποὺ ἦταν φορτωμένοι μὲ ἀρχαῖες μνῆμες. Ἀπὸ τὸ 1933 ἄρχισε νὰ διδάσκει στὴ Χαϊδελβέργη, ἀλλὰ τὸ 1935 τὸ ἐπίσημο ἐναρκτήριο μάθημά του ὡς καθηγητὴ μὲ τὸν τίτλο «Ἡ ποίηση μέσα στὴ μοίρα τὴ γερμανικὴ» δυσαρέστησε τὶς ἀρχές. Γιὰ νὰ σωθοῦν τὰ προσχήματα ὁ Φάρνερ ἀπολύθηκε γιὰ λόγους ὑγείας καὶ τὴν ἑπόμενη χρονιὰ βρέθηκε στὴν Ἀθήνα προσκεκλημένος τοῦ Δ. Καπετανάκη, τὸν ὁποῖο εἶχε γνωρίσει στὴ Χαϊδελβέργη. Τὸ 1939 ὁ Φάρνερ ἀνέλαβε ὑπηρεσία στὸ Πανεπιστήμιο Ἀθηνῶν ὡς καθηγητὴς τῆς γερμανικῆς φιλολογίας, καὶ σὲ συνεργασία μὲ τὸν Λίνο Πολίτη, ποὺ τοῦ δίδασκε νέα ἑλληνικά, ἀρχίζει νὰ μεταφράζει στὰ γερμανικὰ τὸν Διάλογο τοῦ Διονυσίου Σολωμοῦ. Ὁ Καπετανάκης εἶχε φύγει γιὰ τὴν Ἀγγλία, ἀλλὰ οἱ παρέες δὲν ἔλειπαν. Ἔτσι ὁ Φάρνερ ἐκτὸς ἀπὸ τὶς ἀρχαιότητες μυήθηκε καὶ στὰ θέλγητρα τῆς σύγχρονης Ἑλλάδας. Ἔγινε τακτικὸς θαμὼν στὰ κουτούκια τῆς Πλάκας μὲ τὴ δροσερὴ ρετσίνα, στὶς ψαροταβέρνες τοῦ Φαλήρου, καὶ βέβαια στὶς ὑπαίθριες παραστάσεις τοῦ Καραγκιόζη. Ἕνα σχέδιο ποὺ εἶχε ἀπὸ παλιὰ στὸ μυαλὸ ἔγινε τὸν Ὀκτώβριο τοῦ 1941 πραγματικότητα, ἂν καὶ ὄχι ἀκριβῶς ὅπως τὸ εἶχε πλάσει ἰδανικὰ ὁ λογισμός του, τὸ «Γερμανικὸ Ἐπιστημονικὸ Ἰνστιτοῦτο», μὲ πρόεδρο τὸν Φάρνερ. Τὸ κτίριο ποὺ παραχωρήθηκε ἀπὸ τὶς ἀρχὲς κατοχῆς στὸ Ἰνστιτοῦτο ἦταν ἡ πρώην γιουγκοσλαβικὴ Πρεσβεία στὴν ὁδὸ Ρηγίλλης 20α. Σκοπὸς τοῦ Ἱδρύματος ἦταν ἡ σύσφιξη τῶν πολιτιστικῶν καὶ ἐπιστημονικῶν σχέσεων Γερμανίας καὶ Ἑλλάδας. Οἱ δραστηριότητές του ἦταν ποικίλες καὶ κατὰ μία ἔννοια ὑψηλοῦ ἐπιπέδου: διδασκαλία τῆς γερμανικῆς γλώσσας, διαλέξεις, μουσικὲς ἐκδηλώσεις καὶ ἐκθέσεις. Ὅσο καὶ νὰ φαίνεται παράδοξο, σχεδὸν ἀδιανόητο, τὸ Ἰνστιτοῦτο, ἐπειδὴ δὲν ἔκανε προπαγάνδα, ἀπέκτησε καλὴ φήμη. Φωτογραφία τοῦ Χίτλερ δὲν ἀναρτήθηκε μέσα στὸ κτίριο μὲ διάφορα προσχήματα ποτέ. Ὁ Φάρνερ βοήθησε τὸ κατὰ δύναμιν λιμοκτονοῦντες πολίτες, ἀποφυλάκισε κρατουμένους, καὶ στὸ τέλος ἦρθε σὲ ἐπαφὴ καὶ μὲ ἑλληνικὲς ἀντιστασιακὲς ὀργανώσεις, ἴσως μὲ τὴ μεσολάβηση τοῦ Roger Milliex. Μὲ τὶς γνωριμίες ποὺ εἶχε κατόρθωσε νὰ παραμείνει στὴν Ἀθήνα καὶ νὰ μὴν ἐπιστρέψει στὴ μονάδα του στὸ ρωσικὸ μέτωπο ὁ ἱστορικὸς Ἀλέξανδρος φὸν Στάουφενμπεργκ, ὁ ὁποῖος μάλιστα εἶχε δώσει διαλέξεις στὸ Ἀθηναϊκὸ κοινὸ γιὰ τὸν Θεμιστοκλῆ καὶ τὴν Ἀρχαία τραγωδία. Πρὸς τὰ τέλη Ἰουνίου τοῦ 1944 ὁ Φάρνερ ἔφτασε στὸ Βερολίνο καὶ φιλοξενήθηκε ἀρχικὰ στὸ σπίτι τοῦ Κλάους φὸν Στάουφενμπεργκ καὶ ἀργότερα σὲ μία βάση τοῦ ναυτικοῦ ὅπου ὑπηρετοῦσε ὁ δίδυμος ἀδερφὸς τοῦ Κλάους, ὁ Μπέρτολντ. Ὁ Φάρνερ φαίνεται ὅτι συμμετεῖχε στὰ ὀργανωτικὰ τοῦ σχεδίου «Βαλκυρίες» καὶ μάλιστα βοήθησε στὴν ἐπεξεργασία τοῦ κειμένου τῶν δύο διακηρύξεων ποὺ εἶχε ἑτοιμάσει ὁ Κλάους φὸν Στάουφενμπεργκ «Πρὸς τὸ μαχόμενο στράτευμα» καὶ «Πρὸς τοὺς Γερμανούς». Μετὰ τὴν ἀποτυχία τοῦ ἐγχειρήματος ὁ Κλάους ἐκτελέστηκε τὸ ἴδιο βράδυ, ὁ Μπέρτολντ ἀπαγχονίστηκε μετὰ ἀπὸ μερικὲς ἑβδομάδες, ὁ Φάρνερ συνελήφθη, ἀλλὰ σώθηκε χάρη στὴ μαρτυρία τοῦ Ἀλέξανδρου, ποὺ εἶχε ἐπίσης συλληφθεῖ στὴν Ἀθήνα. Ὁ Ἀλέξανδρος ἀνακρινόμενος εἶπε ὅτι ὁ Φάρνερ συζητοῦσε μὲ τοὺς ἀδερφούς του μόνο ἐπιστημονικὰ καὶ καλλιτεχνικὰ θέματα. Ὁ Ἀλέξανδρος βέβαια παρέμεινε κρατούμενος τῆς Γκεστάπο ὣς τὸ τέλος τοῦ πολέμου. Ἡ ἔρευνα θὰ ἔχει ἀκόμη νὰ μᾶς ἀποκαλύψει πολλὰ γιὰ τὴ «Μυστικὴ Γερμανία» στὴν Ἀθήνα. Σημ. ARB: Το παραπάνω κείμενο είναι η διάλεξη που έδωσε ο Μιχάλης Κοπιδάκης τον Φεβρουάριο 2013 στο πλαίσιο του κύκλου ομιλιών «Η Ελλάς και η Δύση» που οργάνωσε το Κοινωφελές Ίδρυμα Κοινωνικού και Πολιτιστικού Έργου (ΚΙΚΠΕ). ΒΙΒΛΙΟΓΡΑΦΙΑ Ι. Ι. Βίνκελμαν, Σκέψεις γιὰ τὴ μίμηση τῶν ἑλληνικῶν ἔργων στὴ ζωγραφικὴ καὶ τὴ γλυπτική, μτφρ. Ν. Μ. Σκουτερόπουλος, Ἴνδικτος, Ἀθήνα 1996. Gilbert Highet, Ἡ κλασικὴ παράδοση. Ἑλληνικὲς καὶ ρωμαϊκὲς ἐπιδράσεις στὴ λογοτεχνία τῆς Δύσης, μτφρ. Τζένη Μαστοράκη, ΜΙΕΤ, Ἀθήνα 1988. Δημητρίου Καπετανάκη, Δοκίμια. «Μυθολογία τοῦ Ὡραίου» καὶ «Ἔρως καὶ Χρόνος», Ἐκδ. Γαλαξίας, Ἀθήνα 1962. Στάνλεϊ Πέϊν, Μιὰ ἱστορία τοῦ φασισμοῦ, μτφρ. Κ. Γεώρμας, Φιλίστωρ, Ἀθήνα 2000. Andrew Stewart, Τέχνη, ἐπιθυμία καὶ σῶμα στὴν ἀρχαία Ἑλλάδα, μτφρ. Ἀν. Νικολόπουλος, Ἐκδ. Ἀλεξάνδρεια, Ἀθήνα 2003. Ὄλιβερ Τάπλιν, Ἑλληνικὸν πῦρ, μτφρ. Ἕλενα Πατρικίου, Ἐκδ. Καστανιώτη, Ἀθήνα 1992. «Τεῦχος Ἀφιερωμένο στὸν Δημήτρη Καπετανάκη», Νέα Ἑστία, 39 (τεῦχος 448), 1946. M. I. Finley (ed.), The Legacy of Greece. A New Appraisal, Oxford Univ. Press, 1984. Moses I. Finley et Cyril Bailey, L’Heritage de la Gréce et de Rome, Robert Laffont, Paris 1992. Stefan George, Werke I-IV, Hsgb. Robert Boehringer, DTV, München 1983. Klaus Hildebrand, Das Dritte Reich, R. Oldenbourg Verlag, München Wien 1979. Chryssoula Kambas - Marilisa Mitsou (Hg.), Hellas Versthehen. Deutsch - griechischer Kulturtransfer im 20. Jahrhandert, Böhlau Verlag, Köln 2010, 53-136. Leo Krell - Leonard Fiedler, Deutsche Literaturgeschichte, C. C. Buchners Verlag, Bamberg 161976. John Lehmann, Demetrios Capetanakis. A Greek poet in England, London 1947. Alex Potts, Flesh and the Ideal.Winkelmann and the origins of art history, Yale University Press, New Haven, London 2000.

Ὁ «ἀπόλυτος Ἕλλην» Δ. Καπετανάκης καὶ ὁ «Ἑλληνικὸς» R. Farhner

Σύνδεση