Ο Άνθρωπος από την Κόκκινη Βιέννη

Τι υπέροχη εποχή επρόκειτο να είναι αυτή! Μία εναπομένουσα υπερδύναμη να διαδίδει τον καπιταλισμό και τη φιλελεύθερη δημοκρατία σε ολόκληρο τον κόσμο. Όμως, αντί γι’ αυτό ο καπιταλισμός εμφανίζεται ολοένα και πιο ασύμβατος με τη δημοκρατία. ARB – THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS Gareth Dale, Karl Polanyi: A Life on the Left [Καρλ Πολάνυι: Μια ζωή στα Αριστερά], Columbia University Press, σελ. 381 Τι υπέροχη εποχή επρόκειτο να είναι αυτή! Μία εναπομένουσα υπερδύναμη να διαδίδει τον καπιταλισμό και τη φιλελεύθερη δημοκρατία σε ολόκληρο τον κόσμο. Όμως, αντί γι’ αυτό ο καπιταλισμός εμφανίζεται ολοένα και πιο ασύμβατος με τη δημοκρατία. Ο παγκόσμιος καπιταλισμός έχει απαλλαγεί από τους περιορισμούς της μεταπολεμικής μικτής οικονομίας που είχε συμφιλιώσει τον δυναμισμό με την ασφάλεια μέσω της ρύθμισης της χρηματοδότησης, της ενδυνάμωσης των εργαζομένων, ενός κράτους πρόνοιας και ορισμένων στοιχείων δημόσιας ιδιοκτησίας. Ο πλούτος έχει παραγκωνίσει την υπηκοότητα προκαλώντας υψηλότερη συγκέντρωση εισοδήματος[1] και επιρροής, καθώς και απώλεια εμπιστοσύνης στη δημοκρατία. Προκύπτει έτσι μια οικονομία ακραίας ανισότητας και αστάθειας, λιγότερο οργανωμένη για τους πολλούς και περισσότερο για τους λίγους. Διόλου παράξενο που οι πολλοί έχουν αντιδράσει. Προς απογοήτευση εκείνων που εναποθέτουν τις ελπίδες τους στη δημοκρατική Αριστερά να χαλιναγωγήσει τις αγορές, η αντίδραση προέρχεται κυρίως από τους λαϊκιστές της Δεξιάς. Και η λέξη «λαϊκιστές» δεν αποδίδει τη φύση αυτής της αντίδρασης, της οποίας η εθνικιστική ρητορική, οι αρχές και οι πρακτικές λίγο απέχουν από τον νεοφασισμό. Αυξημένη ροή μεταναστών, ένα ακόμη χαρακτηριστικό της παγκοσμιοποίησης, έχει εξοργίσει τους οικονομικά πιεσμένους ντόπιους πολίτες που θέλουν να «Κάνουν την Αμερική (Γαλλία, Νορβηγία, Ουγγαρία, Φινλανδία,…) Ξανά Μεγάλη»[2]. Αυτό δεν συμβαίνει μόνο σε κράτη με αδύναμες δημοκρατίες, όπως η Πολωνία και η Τουρκία, αλλά και στις εδραιωμένες δημοκρατίες – Βρετανία, Αμερική, Γαλλία, ακόμη και στη σοσιαλδημοκρατική Σκανδιναβία. Το έργο αυτό το έχουμε ξαναδεί. Κατά την περίοδο του Μεσοπολέμου, οι φιλελεύθεροι υπέρμαχοι της ελεύθερης αγοράς που κυβερνούσαν Βρετανία, Γαλλία και ΗΠΑ προσπάθησαν να παλινορθώσουν το προπολεμικό σύστημα laissez-faire[3]. Ανέστησαν τον «κανόνα του χρυσού»[4] και απέδωσαν μεγαλύτερη σημασία στα πολεμικά χρέη και στις πολεμικές αποζημιώσεις παρά στην οικονομική ανάκαμψη. Ήταν μια εποχή ελεύθερου εμπορίου και αχαλίνωτου καιροσκοπισμού, χωρίς κανέναν έλεγχο του ιδιωτικού κεφαλαίου. Το αποτέλεσμα ήταν μια δεκαετία οικονομικής ανασφάλειας που κατέληξε σε ύφεση, σε αποδυνάμωση της κοινοβουλευτικής δημοκρατίας και στη φασιστική αντίδραση. Μέχρι και τις γερμανικές εκλογές του Ιουλίου 1932, όταν οι Ναζί έγιναν το μεγαλύτερο κόμμα στο Ράιχσταγκ, ο προχιτλερικός κυβερνών συνασπισμός εφάρμοζε την οικονομική πολιτική λιτότητας που είχαν συστήσει οι πιστωτές της Γερμανίας. Ο μέγας προφήτης, που εξήγησε πώς οι δυνάμεις της αγοράς, αν οδηγηθούν σε υπερβολή, καταστρέφουν και τη δημοκρατία και μια λειτουργική οικονομία, δεν ήταν ο Καρλ Μαρξ αλλά ο Καρλ Πολάνυι. Ο Μαρξ περίμενε ότι η κρίση του καπιταλισμού θα τελείωνε με μια παγκόσμια επανάσταση των εργατών και τον κομμουνισμό. Ο Πολάνυι, έχοντας στη διάθεσή του έναν σχεδόν επιπλέον αιώνα Ιστορίας να αξιοποιήσει, εκτίμησε ότι το ισχυρότερο ενδεχόμενο ήταν ο φασισμός. Όπως απέδειξε ο Πολάνυι στο αριστούργημά του Ο μεγάλος μετασχηματισμός[5] (The Great Transformation, 1944), όταν οι αγορές καθίστανται «απενσωματωμένες»[6] από τις κοινωνίες τους και προξενούν σοβαρές κοινωνικές αποδιαρθρώσεις, ο λαός τελικά επαναστατεί. Ο Πολάνυι θεώρησε την καταστροφή του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου, τον Μεσοπόλεμο, τη Μεγάλη Ύφεση, τον φασισμό και τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο ως εύλογη κορύφωση της κατακυρίευσης της κοινωνίας από τις δυνάμεις της αγοράς – «του ουτοπικού εγχειρήματος του οικονομικού φιλελευθερισμού να δημιουργήσει ένα αυτορρυθμιζόμενο σύστημα αγοράς» που ξεκίνησε στην Αγγλία τον 19ο αιώνα. Ήταν εσκεμμένη επιλογή, επέμενε, δεν επρόκειτο για επιστροφή σε μια φυσική οικονομική κατάσταση. Η κοινωνία της αγοράς, κατέδειξε πειστικά ο Πολάνυι, δεν θα μπορούσε να υπάρχει χωρίς σκόπιμη κυβερνητική δράση που όριζε δικαιώματα ιδιοκτησίας, εργασιακούς όρους, εμπόριο και χρηματοδότηση. «Το laissez faire», έγραψε σκωπτικά, «σημαίνει σχεδιασμένη οικονομία». Ο Πολάνυι πίστευε ότι μόνο με εξαιρετικά δραστηριοποιημένα, έξυπνα και εξελιγμένα εργατικά κινήματα μετριάζεται πολιτικά η καταστροφική επίδραση του οργανωμένου κεφαλαίου και της ακραίας του ιδεολογίας υπέρ της αγοράς. Στο συμπέρασμα αυτό δεν κατέληξε μέσα από τη μαρξιστική οικονομική θεωρία, αλλά από την προσεκτική παρατήρηση του πιο επιτυχημένου πειράματος σοσιαλισμού σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης στην Ευρώπη του Μεσοπολέμου: της Κόκκινης Βιέννης[7], όπου εργαζόταν ως οικονομικός συντάκτης τη δεκαετία του 1920. Και μετά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο για κάποιο διάστημα ολόκληρη η Δύση είχε μια μορφή καπιταλισμού ισονομίας βασισμένη στην ισχύ του δημοκρατικού κράτους και υποστηριζόμενη από ισχυρά εργατικά κινήματα. Αλλά από την εποχή της Θάτσερ και του Ρέιγκαν αυτή η αντισταθμιστική δύναμη έχει συντριβεί, με τα αναμενόμενα αποτελέσματα. Στον Μεγάλο μετασχηματισμό, ο Πολάνυι τόνισε ότι οι βασικές επιταγές του κλασικού φιλελευθερισμού του 19ου αιώνα ήταν το ελεύθερο εμπόριο, η ιδέα ότι η εργασία έπρεπε να «βρίσκει την τιμή της στην αγορά» και η επιβολή του «κανόνα του χρυσού». Οι αντίστοιχες επιταγές σήμερα είναι μυστηριωδώς παρόμοιες. Έχουμε διαρκώς εντονότερη πίεση προς το απορρυθμισμένο εμπόριο –για να καταστρέψουμε αποτελεσματικότερα τα απομεινάρια του διαχειριζόμενου καπιταλισμού– και τη διάλυση όσων απέμειναν από τις ασφαλιστικές δικλίδες της αγοράς εργασίας – για να αυξήσουμε τα κέρδη των πολυεθνικών επιχειρήσεων. Στη θέση του «κανόνα του χρυσού» –του οποίου η λειτουργία τον 19ο αιώνα είχε στόχο να αναγκάσει τα κράτη να βάλουν το «σκληρό νόμισμα» και τα συμφέροντα των ομολογιούχων πάνω από την ευρωστία της πραγματικής οικονομίας–, έχουμε πολιτικές λιτότητας επιβεβλημένες από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή, το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο και τη γερμανίδα καγκελάριο Άνγκελα Μέρκελ, ενώ η Ομοσπονδιακή Τράπεζα των ΗΠΑ (American Federal Reserve) εφαρμόζει σφιχτή πιστωτική πολιτική στα πρώτα σημάδια πληθωρισμού. Αυτή η ανίερη τριάδα οικονομικών πολιτικών, τις οποίες εντόπισε ο Πολάνυι, δεν λειτουργεί σήμερα, όπως δεν λειτούργησε και τη δεκαετία του 1920. Έχει αποτύχει στην πράξη ως οικονομική πολιτική, ως κοινωνική πολιτική και ως Πολιτική. Η ιστορική ανάλυση του Πολάνυι, και σε προηγούμενα γραπτά και στον Μεγάλο μετασχηματισμό, έχει δικαιωθεί τρεις φορές: πρώτα, από τα γεγονότα που κορυφώθηκαν με τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, έπειτα από τον προσωρινό περιορισμό του laissez-faire και τη συνακόλουθη ανάκαμψη της δημοκρατικής ευημερίας κατά τη διάρκεια της μεταπολεμικής οικονομικής έκρηξης, και τώρα, πάλι, από την παλινόρθωση του πρωτογενούς οικονομικού φιλελευθερισμού και της νεοφασιστικής αντίδρασης σε αυτόν. Αυτή θα έπρεπε να θεωρείται η στιγμή της δικαίωσης των προβλέψεων του Πολάνυι. Δεν συμβαίνει, όμως, κάτι τέτοιο.[8] Η πνευματική βιογραφία του Γκάρεθ Ντέιλ, Καρλ Πολάνυι: Μια ζωή στα Αριστερά, αποτελεί μια θαυμάσια έρευνα για τον άνθρωπο και το έργο, καθώς και για το πολιτικό και διανοητικό πλαίσιο εντός του οποίου εξελίχθηκε ο Πολάνυι. Δεν είναι αυτή η πρώτη βιογραφία του Πολάνυι, είναι όμως η πιο εμπεριστατωμένη. Ο Ντέιλ, πολιτικός επιστήμων που διδάσκει στο Πανεπιστήμιο Μπρουνέλ του Λονδίνου, είχε και παλαιότερα γράψει ένα βιβλίο με τίτλο Καρλ Πολάνυι: Τα όρια της αγοράς (Karl Polanyi: The Limits of the Market, 2010), με θέμα την οικονομική θεωρία του Πολάνυι. Ο Πολάνυι γεννήθηκε το 1886 στη Βιέννη και ήταν γόνος επιφανούς εβραϊκής οικογένειας. Ο πατέρας του, Μιχάλι Πόλατσεκ, καταγόταν από την περιοχή των Καρπαθίων, της Αυτοκρατορίας των Αψβούργων, και πήρε πτυχίο μηχανικού στην Ελβετία. Υπήρξε εργολάβος του επεκτεινόμενου σιδηροδρομικού δικτύου της Αυτοκρατορίας. Περί τα τέλη της δεκαετίας του 1880, σύμφωνα με το Αρχείο Πολάνυι, ο Μιχάλι μετακόμισε με την οικογένειά του στη Βουδαπέστη. Εκμαγυάρισε το οικογενειακό όνομα των παιδιών του σε Πολάνυι το 1904. Την ίδια χρονιά ο Καρλ ξεκινά τις σπουδές του στο Πανεπιστήμιο της Βουδαπέστης, κρατώντας όμως το επώνυμό του. Η μητέρα του Καρλ, η Σεσίλ, η καλοσπουδασμένη κόρη ενός ραβίνου της Βίλνας[9], υπήρξε πρωτοπόρος φεμινίστρια. Ίδρυσε ένα κολέγιο θηλέων το 1912, έγραφε σε γερμανόφωνα περιοδικά της Βουδαπέστης και του Βερολίνου και διατηρούσε ένα από τα λογοτεχνικά σαλόνια της Βουδαπέστης. Στο σπίτι μιλούσαν γερμανικά και ουγγρικά (μιλούσαν και γαλλικά «στο τραπέζι»), και μάθαιναν αγγλικά, αναφέρει ο Ντέιλ. Τα πέντε παιδιά των Πολάνυι μελετούσαν επίσης αρχαία ελληνικά και λατινικά. Στο πρώτο τέταρτο του αιώνα και πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Βουδαπέστη υπήρξε μια φιλελεύθερη όαση ανεκτικότητας. Όπως στη Βιέννη, στο Βερολίνο και στην Πράγα, μεγάλο ποσοστό της επαγγελματικής και πολιτισμικής ελίτ αποτελούσαν αφομοιωμένοι Εβραίοι. Στα μέσα της δεκαετίας του 1890, σημειώνει ο Ντέιλ, «στην εβραϊκή θρησκεία είχαν χορηγηθεί τα ίδια προνόμια με τα χριστιανικά δόγματα, και σε Εβραίους αντιπροσώπους είχαν χορηγηθεί έδρανα στην Άνω Βουλή». Αντλώντας στοιχεία από συνεντεύξεις, αλληλογραφία, καθώς και δημοσιευμένα κείμενα, ο Ντέιλ αναπλάθει παραστατικά την εποχή. Το περιβάλλον του Πολάνυι στη Βουδαπέστη, η αποκαλούμενη «Μεγάλη Γενιά», περιλάμβανε ακτιβιστές και θεωρητικούς κοινωνιολόγους, όπως τον μέντορά του Όσκαρ Γιάσι· τον Καρλ Μάνχαϊμ· τον μαρξιστή Γκέοργκ Λούκατς· τον νεότερο αδελφό του και ιδεολογικό συνασκούμενο[10], τον φιλελεύθερων πεποιθήσεων Μίχαελ Πολάνυι· τους φυσικούς Λέο Σίλαρντ και Έντβαρτ Τέλερ· τον μαθηματικό Τζον φον Νόυμαν· και τους συνθέτες Μπέλα Μπάρτοκ και Ζόλταν Κόνταϊ μεταξύ πολλών άλλων. Σε αυτό το θερμοκήπιο ευδοκίμησε ο Πολάνυι. Φοίτησε στο Γυμνάσιο Μίντα, ένα από τα καλύτερα της πόλης, και έπειτα στο Πανεπιστήμιο της Βουδαπέστης. Αποβλήθηκε το 1907 μετά από μικροσυμπλοκή, όταν δεξιοί αντισημίτες διέκοψαν την ομιλία ενός δημοφιλούς αριστερού καθηγητή, του Γκιούλα Πίκλερ. Αναγκάστηκε να ολοκληρώσει το διδακτορικό του στο Δίκαιο το 1908 στο επαρχιακό Πανεπιστήμιο του Κόλοζβαρ (σήμερα Κλουζ στη Ρουμανία). Εκεί, υπήρξε συνιδρυτής του αριστερού ανθρωπιστικού Κύκλου Γκαλιλέι και αργότερα μέλος της συντακτικής επιτροπής περιοδικού που εξέδιδε ο Κύκλος. Ο Πολάνυι έγινε ηγετικό μέλος του πολιτικού κόμματος του Γιάσι, των Ριζοσπαστών, και εκλέχτηκε γενικός γραμματέας το 1918. Τον προσέλκυσε ο χριστιανοσοσιαλισμός των Ρόμπερτ Όουεν και Ρίτσαρντ Τόνι και ο συντεχνιακός σοσιαλισμός του Τζορτζ Ντάγκλας Χάουαρντ Κόουλ. Ονειρευόταν μια συγχώνευση Μαρξισμού και Χριστιανισμού. Ο επιτυχέστερος χαρακτηρισμός του Πολάνυι είναι: αριστερός σοσιαλδημοκράτης – αλλά αιώνιος σκεπτικιστής ως προς την πιθανότητα να γινόταν ποτέ ανεκτό από μια καπιταλιστική κοινωνία ένα υβριδικό οικονομικό σύστημα. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, ο Πολάνυι υπηρέτησε ως αξιωματικός του Ιππικού. Όταν επέστρεψε στο σπίτι του προς το τέλος του 1917, υποσιτισμένος και πάσχοντας από τύφο και κατάθλιψη, η Βουδαπέστη βρισκόταν στη δίνη μιας χαοτικής σύγκρουσης μεταξύ Αριστεράς και Δεξιάς. Το 1918 η ουγγρική κυβέρνηση υπέγραψε χωριστή συνθήκη ειρήνης με τους Συμμάχους, ερχόμενη έτσι σε διάσταση με τη Βιέννη και ελπίζοντας να δημιουργήσει μια φιλελεύθερη δημοκρατία. Όσα όμως συνέβαιναν στους δρόμους προσπέρασαν τους κοινοβουλευτικούς ελιγμούς, και ο κομμουνιστής ηγέτης Μπέλα Κουν ανακήρυξε αυτό που αποτέλεσε εντέλει μια βραχύβια Ουγγρική Σοβιετική Δημοκρατία. Ο Πολάνυι διέφυγε στη Βιέννη, για να αναρρώσει αλλά και για να αποφύγει τις πολιτικές εμπροσθοφυλακές. Εκεί βρήκε δουλειά να του ταιριάζει, ως υψηλού επιπέδου οικονομικός συντάκτης, και τον έρωτα της ζωής του, την Ιλόνα Ντουτσίνσκα, γεννημένη στην Πολωνία, ριζοσπάστρια σαφώς πιο αριστερή από τον ίδιο. Η κόρη τους Κάρι, γεννημένη το 1923, θυμάται, ήδη προτού γίνει έφηβη, να κόβει και να συρράπτει για τον πατέρα της άρθρα εφημερίδων σε τρεις γλώσσες τα οποία είχε εκείνος προηγουμένως επισημάνει. Ενενήντα τεσσάρων ετών, συνεχίζει να βοηθά τη διεύθυνση του Αρχείου Πολάνυι στο Μόντρεαλ. Το κεντροευρωπαϊκό αντίστοιχο του περιοδικού The Economist, το εβδομαδιαίο περιοδικό Österreichische Volkswirt (Αυστριακός Οικονομολόγος), προσέλαβε τον Πολάνυι το 1924 ως συντάκτη επί διεθνών θεμάτων. Συνέχισε την αναζήτηση για έναν εφικτό σοσιαλισμό, δραστηριοποιούμενος μαζί με άλλους στον χώρο της Αριστεράς και προκαλώντας τη Δεξιά σε συνεχείς ανταλλαγές επιχειρημάτων με τον θεωρητικό της ελεύθερης αγοράς Λούντβιχ φον Μίζες. Οι διαλογικές αντιπαραθέσεις, δημοσιευμένες με εξουθενωτικές λεπτομέρειες, περιστράφηκαν γύρω από το κατά πόσον μια σοσιαλιστική οικονομία ήταν ικανή να εφαρμόζει αποτελεσματική πολιτική τιμών. Ο Μίζες επέμενε πως δεν ήταν. Ο Πολάνυι υποστήριζε ότι μια αποκεντρωμένη μορφή σοσιαλισμού υπό εργατικό έλεγχο θα μπορούσε να εκτιμά και να ορίζει τιμές για τα βασικά αγαθά με ικανοποιητική ακρίβεια. Τελικά, αφηγείται ο Ντέιλ, κατέληξε στο συμπέρασμα ότι εκείνη η δυσνόητη τεχνική επιχειρηματολογία ήταν γι’ αυτόν χαμένος χρόνος.[11] Μια έμπρακτη απάντηση στη διχογνωμία με τον Μίζες εξελισσόταν στην Κόκκινη Βιέννη. Η καλά οργανωμένη εργατική κινητοποίηση ανέβασε και κράτησε στην εξουσία σοσιαλιστικές δημοτικές αρχές επί 16 σχεδόν χρόνια μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο. Φυσικό αέριο, νερό και ηλεκτρικό ρεύμα παρέχονταν από τη δημοτική αρχή, η οποία επίσης οικοδόμησε εργατικές κατοικίες, με χρηματοδότηση που προήλθε από τη φορολόγηση των πλουσίων – συμπεριλαμβανομένου και φόρου υπηρετικού προσωπικού. Υπήρχαν οικογενειακά επιδόματα τέκνων και δημοτική ασφάλιση ανεργίας για τα μέλη των εργατικών σωματείων. Τίποτε από αυτά δεν υπονόμευσε την αποδοτικότητα της αυστριακής ιδιωτικής οικονομίας, η οποία διέτρεχε πολύ μεγαλύτερο κίνδυνο εξαιτίας των ατυχών οικονομικών πολιτικών λιτότητας τις οποίες επέκρινε ο Πολάνυι. Μετά το 1927, η ανεργία αυξανόταν αδιάκοπα, και ο μισθοί έπεφταν, πράγμα που συντέλεσε στην άνοδο μιας αυστροφασιστικής[12] κυβέρνησης στην εξουσία. Για τον Πολάνυι, η Κόκκινη Βιέννη ήταν εξίσου σημαντική τόσο από τη σκοπιά της πολιτικής όσο και από τη σκοπιά της οικονομίας. Οι στρεβλές πολιτικές της Ντικενσιανής[13] Αγγλίας αντανακλούσαν την πολιτική αδυναμία της εργατικής της τάξης, όμως η Κόκκινη Βιέννη αποτελούσε έμβλημα της δύναμης της δικής της εργατικής τάξης. «Ενώ [η μεταρρύθμιση του νόμου προστασίας των φτωχών στην Αγγλία] αποτέλεσε αληθινή καταστροφή για τους απλούς ανθρώπους», έγραφε, «η Βιέννη πέτυχε έναν από τους πιο εντυπωσιακούς θριάμβους της Δυτικής Ιστορίας». Αλλά, όπως εκτιμούσε ο Πολάνυι, μια νησίδα δημοτικού σοσιαλισμού δεν θα μπορούσε να αντέξει μια εκτεταμένη αναταραχή των αγορών και την άνοδο του φασισμού. Το 1933, κι ενώ οι ντόπιοι φασίστες κυβερνούν, ο Πολάνυι εγκαταλείπει τη Βιέννη για το Λονδίνο. Εκεί, με τη βοήθεια των Κόουλ και Τόνι, βρίσκει τελικά δουλειά σε ένα επιμορφωτικό πρόγραμμα ενηλίκων με χορηγό το Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, γνωστό ως «Workers’ Educational Association»[14]. Δίδαξε, μεταξύ άλλων θεμάτων, Ιστορία της Βιομηχανίας στην Αγγλία. Η αρχική του έρευνα για τις ομιλίες αυτές διαμόρφωσε τις πρώτες πρόχειρες εκδοχές του έργου του Ο μεγάλος μετασχηματισμός. Ο μέντοράς του Όσκαρ Γιάσι ήταν επίσης εξόριστος τότε, και δίδασκε στο Όμπερλιν, στις ΗΠΑ. Ο Πολάνυι, για να συμπληρώνει την πενιχρή του επικουρική αμοιβή, είχε τώρα την ευκαιρία να πραγματοποιεί περιοδείες διαλέξεων σε κολέγια των Ηνωμένων Πολιτειών. Στην Αμερική τού Ρούζβελτ βρήκε ένα ελπιδοφόρο αντιστάθμισμα της Ευρώπης. Μετά την έκρηξη του Πολέμου, ένα από εκείνα τα ταξίδια διαλέξεων εξελίχθηκε σε τριετή διορισμό του στο Μπένινγκτον Κόλετζ, όπου και ολοκλήρωσε το βιβλίο του. Η συγκυρία για τη δημοσίευση ήταν ευνοϊκή. Το έτος 1944 περιλάμβανε τη Συμφωνία του Μπρέτον Γουντς, την έκκληση του Ρούζβελτ για μια Οικονομική Διακήρυξη Δικαιωμάτων και το επικό κατευθυντήριο σχέδιο του Λόρδου Μπέβεριντζ, Full Employment in a Free Society (Πλήρης απασχόληση σε μια ελεύθερη κοινωνία). Το κοινό σημείο αυτών με το έργο του Πολάνυι ήταν η πεποίθηση ότι δεν θα έπρεπε ποτέ ξανά μια υπερβολικά ελεύθερη αγορά να οδηγήσει τους ανθρώπους στην εξαθλίωση με κατάληξη τον φασισμό. Ωστόσο, το βιβλίο του Πολάνυι αντιμετώπισε στην αρχή μια εκκωφαντική σιωπή. Αυτό, νομίζω, ήταν αποτέλεσμα δύο παραγόντων. Πρώτον, ο Πολάνυι δεν ανήκε σε κανέναν ακαδημαϊκό κλάδο και ήταν στην ουσία αυτοδίδακτος. Ο Ντέιλ γράφει ότι, όταν τελικά του προσφέρθηκε έδρα καθηγητή Οικονομικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια το 1947, «οι κοινωνιολόγοι τον θεωρούσαν οικονομολόγο, ενώ οι οικονομολόγοι το αντίστροφο». Η Αμερική στα μέσα του αιώνα[15] περνούσε εξάλλου μια περίοδο κατά την οποία Πολιτική Οικονομία, Θεσμοκρατία (institutionalism), Ιστορία της Οικονομικής Σκέψης και Ιστορία της Οικονομίας έχασαν την αίγλη τους προς όφελος της φορμαλιστικής μοντελοποίησης. Η θεωρία του Πολάνυι δεν ήταν από εκείνες που επρόκειτο να ελεγχθούν εμπειρικά. Δεύτερο και πιο σημαντικό, οι ιδεολογικοί αντίπαλοι του Πολάνυι απολάμβαναν επιχορηγήσεις και προαγωγές, ενώ εκείνος διέθετε μόνο τη δύναμη των ιδεών του. Ο Μίζες, όπως ο Πολάνυι, δεν είχε ακαδημαϊκά τυπικά προσόντα. Αλλά από τη θέση του γραμματέα του Αυστριακού Εμπορικού Επιμελητηρίου διηύθυνε ένα ιδιωτικό σεμινάριο μεγάλου κύρους. Στο σεμινάριο αυτό αναπτύχθηκε η –ακραία υπέρμαχος του laissez-faire– αυστριακή οικονομική σχολή. Ο εκλεκτός φοιτητής του Μίζες ήταν ο Φρίντριχ Χάγιεκ. Ως θεωρητικός του laissez-faire επιχορηγούμενος από τον οργανωμένο επιχειρηματικό κόσμο, ο Μίζες προέβλεψε το Heritage Foundation[16] μισό αιώνα πριν αυτό ιδρυθεί. Ο Χάγιεκ αργότερα ισχυρίστηκε στον Δρόμο προς τη δουλεία ότι καλοπροαίρετες προσπάθειες του κράτους να χαλιναγωγήσουν τις αγορές θα κατέληγαν στον δεσποτισμό. Αλλά δεν υπάρχει περίπτωση η σοσιαλδημοκρατία να διολισθήσει προς τη δικτατορία. Η Ιστορία πήρε το μέρος του Πολάνυι, αποδεικνύοντας ότι μια αχαλίνωτη ελεύθερη αγορά οδηγεί τη δημοκρατία σε κατάρρευση. Ωστόσο, ο Χάγιεκ κατέληξε με μια έδρα στο London School of Economics, το οποίο είχε ιδρυθεί από μέλη της Φαβιανής Εταιρείας[17]. Η «Αυστριακή Σχολή» τιμήθηκε ως επίσημη σχολή φιλελεύθερων οικονομικών. Και ο Χάγιεκ αργότερα κέρδισε το Βραβείο Νόμπελ Οικονομικών Επιστημών. Ο δρόμος προς τη δουλεία (The Road to Serfdom), που επίσης εκδόθηκε το 1944, έγινε μπεστ σέλερ, και δημοσιεύτηκε σε συνέχειες στο Reader’s Digest[18]. Ο μεγάλος μετασχηματισμός του Πολάνυι το 1944 και το 1945 πούλησε μόνο 1.701 αντίτυπα. Όταν Ο μεγάλος μετασχηματισμός εκδόθηκε το 1944, η κριτική στους New York Times ήταν υπεροπτική. Ο κριτικός Τζον Τσάμπερλεν έγραψε: «Αυτή η καλογραμμένη απόπειρα επανεκτίμησης 150 χρόνων Ιστορίας καταλήγει να ισοδυναμεί με μια διακριτική έκκληση για έναν νέο φεουδαρχισμό, μια νέα δουλεία, μια νέα κατάσταση οικονομίας που θα δένει τους ανθρώπους στους τόπους διαμονής και στις εργασίες τους». Διόλου παράξενο αν τώρα αυτό σας θυμίζει Χάγιεκ: ο ίδιος Τζον Τσάμπερλεν είχε μόλις γράψει τον ενθουσιώδη πρόλογο στον Δρόμο προς τη δουλεία του Χάγιεκ. Τέτοια είναι η πολιτική οικονομία της επιρροής. Ωστόσο το βιβλίο του Πολάνυι αρνήθηκε να ξεθωριάσει και να χαθεί. Το 1982, οι ιδέες του αποτέλεσαν το κεντρικό θέμα πολύ σημαντικού άρθρου του καθηγητή των Διεθνών Σχέσεων Τζον Τζέραρντ Ράγκι, ο οποίος ονόμασε τη μεταπολεμική οικονομική τάξη του 1944 «ενσωματωμένο φιλελευθερισμό». Το σύστημα του Μπρέτον Γουντς, έγραφε ο Ράγκι, συμφιλίωσε το κράτος με την αγορά «επανενσωματώνοντας» την ελεύθερη οικονομία στην κοινωνία μέσω μιας δημοκρατικής Πολιτικής.[19] Ο δανός κοινωνιολόγος Γιέσντα Έσμπεν-Άνεσεν[20], μείζων ιστορικός της σοσιαλδημοκρατίας, χρησιμοποίησε την έννοια της «απεμπορευματοποίησης», που εισήγαγε ο Πολάνυι, σε ένα σημαντικό βιβλίο του, Οι τρεις κόσμοι του καπιταλισμού της ευημερίας (The Three Worlds of Welfare Capitalism, 1990), για να περιγράψει πώς οι σοσιαλδημοκράτες περιόρισαν και συμπλήρωσαν την αγορά.[21] Μεταξύ άλλων λογίων που έχουν εκτιμήσει τις ιδέες του Πολάνυι περιλαμβάνονται οι ιστορικοί της Πολιτικής Άιρα Κάτσνελσον, Τζέικομπ Χάκερ και Ρίτσαρντ Βαλέλι, ο εκλιπών κοινωνιολόγος Ντάνιελ Μπελ και οι οικονομολόγοι Τζόζεφ Στίγκλιτς, Ντάνι Ρόντρικ και Χέρμαν Ντέιλι. Από την άλλη μεριά, στοχαστές που φαίνονται ουσιωδώς επηρεασμένοι από τον Πολάνυι ως προς το ενδιαφέρον τους για την εισβολή των αγορών σε χώρους εκτός αγοράς –όπως οι Μάικλ Γουόλζερ, Τζον Κένεθ Γκάλμπρεϊθ, Άλμπερτ Χίρσμαν και η βραβευμένη με Νόμπελ Έλινορ Όστρομ– δεν τον επικαλούνται διόλου. Αυτό το τίμημα πληρώνει κανείς όταν είναι, σύμφωνα με την αυτοπεριγραφή του Χίρσμαν, ένας παρείσακτος. Έχοντας εξοριστεί τρεις φορές –από τη Βουδαπέστη στη Βιέννη, από τη Βιέννη στο Λονδίνο και αργότερα στη Νέα Υόρκη– ο Πολάνυι έπρεπε να μετοικήσει ακόμη μία φορά όταν οι αρχές των Ηνωμένων Πολιτειών δεν χορηγούσαν βίζα στην Ιλόνα, επικαλούμενοι το γεγονός ότι υπήρξε κάποτε μέλος του Κομμουνιστικού Κόμματος, τη δεκαετία του 1920. Κατέληξαν σε ένα προάστιο του Τορόντο, από όπου ο Πολάνυι πηγαινοερχόταν στο Πανεπιστήμιο Κολούμπια στις ΗΠΑ μέχρι που συνταξιοδοτήθηκε στα μέσα της δεκαετίας του 1950. Αν και οι ενθουσιώδεις υποστηρικτές του Πολάνυι τείνουν να εστιάζουν μόνο στον Μεγάλο μετασχηματισμό, το βιβλίο του Ντέιλ είναι πολύτιμο επειδή παρουσιάζει τον Πολάνυι και μετά το 1944. Έζησε άλλα 20 χρόνια, εργαζόμενος πάνω σε αυτό που ήταν τότε γνωστό ως «πρωτόγονα οικονομικά συστήματα», πράγμα που του προσέφερε ένα ακόμη στήριγμα για να αποδείξει ότι η ελεύθερη αγορά δεν είναι φυσική κατάσταση και ότι στην πραγματικότητα δεν υπάρχει κανένας λόγος οι αγορές να κατακλύζουν την υπόλοιπη κοινωνία. Αντίθετα, πολλοί πρώιμοι πολιτισμοί συνδύαζαν αποτελεσματικά μορφές ανταλλαγής εντός και εκτός αγοράς. Στα θέματά του περιλαμβάνονταν το δουλεμπόριο της Δαχομέης και η οικονομία της αρχαίας Αθήνας, που «αποδείκνυαν ότι στοιχεία αναδιανομής, αμοιβαιότητας, και αγοράς ανταλλαγής αγαθών θα μπορούσαν να συγχωνευθούν αποτελεσματικά σε “ένα οργανικό σύνολο”». Γράφει ο Ντέιλ: «Για τον Πολάνυι, η δημοκρατική Αθήνα ήταν χωρίς αμφιβολία ο πρόδρομος της Κόκκινης Βιέννης στην Αρχαιότητα». Η Αθήνα βέβαια κάθε άλλο παρά ήταν σοσιαλιστική, αλλά η προκαπιταλιστική της οικονομία αναμίγνυε πράγματι αγοραίες και μη αγοραίες μορφές εισοδήματος. Ο Ντέιλ επίσης εξετάζει τις απόψεις του Πολάνυι για τον κλιμακούμενο Ψυχρό Πόλεμο και για τη μικτή οικονομία της μεταπολεμικής περιόδου, την οποία πολλοί τώρα θεωρούν έναν χρυσό αιώνα. Τα trente glorieuses[22] (30 ένδοξα χρόνια: 1945-1975), που συνδύαζαν έναν καπιταλισμό ισονομίας με την αποκατάσταση της δημοκρατίας, θα πρέπει να του είχαν φανεί σαν μια επιβεβαίωση. Αλλά ο Πολάνυι, έχοντας περάσει δύο πολέμους, την καταστροφή της σοσιαλιστικής Βιέννης, την απώλεια στενών του συγγενών από τους Ναζί, τέσσερις εξορίες και μακρούς χωρισμούς από την Ιλόνα, δεν πειθόταν τόσο εύκολα. Ενώ θαύμαζε τον Ρούζβελτ, θεωρούσε τη Βρετανική Εργατική Κυβέρνηση του 1945 ξεπούλημα – ένα κράτος πρόνοιας πάνω σε ένα σύστημα που παρέμενε καπιταλιστικό. Μισό αιώνα αργότερα, η ανησυχία αυτή αποδείχτηκε απολύτως ακριβής. Ενώ άλλοι αντιμετώπιζαν το σύστημα του Μπρέτον Γουντς σαν έναν επιδέξιο τρόπο επανεκκίνησης του εμπορίου, ο οποίος δημιουργούσε συγχρόνως ένα καταφύγιο προστασίας για κάθε κράτος-μέλος ώστε να τρέξει μια οικονομία πλήρους απασχόλησης, ο Πολάνυι το έβλεπε σαν μια επέκταση της κυριαρχίας του κεφαλαίου. Και αυτό επίσης μπορεί να ήταν προφητικό. Τη δεκαετία του 1980, το ΔΝΤ και η Παγκόσμια Τράπεζα είχαν εξελιχθεί σε όργανα επιβολής λιτότητας, το αντίθετο δηλαδή της πρόθεσης του αρχιτέκτονά τους Τζον Μέιναρντ Κέινς. Ο Πολάνυι απέδιδε την ευθύνη για τον Ψυχρό Πόλεμο κυρίως στους Συμμάχους, επικροτώντας την άποψη του Χένρι Ουάλας ότι η Δύση θα μπορούσε να είχε φτάσει σε έναν συμβιβασμό με τον Στάλιν. Ο Ντέιλ δεν ψάχνει να βρει δικαιολογίες για την αδυναμία που έδειχνε ο Πολάνυι στη Σοβιετική Ένωση. Σε διάφορες στιγμές των δεκαετιών του 1920 και του 1930, σημειώνει, ο Πολάνυι έδωσε στον Στάλιν κάτι σαν συχωροχάρτι, φτάνοντας στο σημείο να καταγγείλει για το σύμφωνο Μολότοφ-Ρίμπεντροπ του 1939 τον αντισοβιετισμό της βρετανικής κυβέρνησης. Και ήταν αισιόδοξος για τις προθέσεις των Ρώσων κατά την αμέσως μετά τον Πόλεμο περίοδο. Ως μέλος του Συμβουλίου Ούγγρων Μεταναστών στο Λονδίνο, τσακώθηκε με τα άλλα ηγετικά μέλη για το αν έπρεπε ο Κόκκινος Στρατός να χαιρετιστεί σαν προάγγελος του δημοκρατικού σοσιαλισμού. Η απελευθέρωση της Ανατολικής Ευρώπης από τους Σοβιετικούς, επέμενε ο Πολάνυι, θα έφερνε «μια μορφή αντιπροσωπευτικής κυβέρνησης βασισμένης σε πολιτικά κόμματα». Έχοντας πια διαψευστεί οικτρά, ο Πολάνυι πανηγύριζε για την, αποτυχημένη τελικά, απόπειρα επανάστασης στην Ουγγαρία του 1956. Ωστόσο, μετά τη συντριβή της από τα σοβιετικά τανκς, βρήκε και πάλι λόγους να ελπίζει στον ήπια αναθεωρητικό «κομμουνισμό του γκούλας» που ακολούθησε. Ήταν αφελές, αλλά όχι και εντελώς άτοπο. Αν και ο Πολάνυι δεν ήταν μαρξιστής, στην Ουγγαρία επικρατούσε ένα αρκετά ανοικτό πνεύμα ώστε το 1963, έναν χρόνο πριν πεθάνει και πολύ πριν την πτώση του Τείχους του Βερολίνου, να προσκληθεί να δώσει μία διάλεξη στο Πανεπιστήμιο της Βουδαπέστης. Και ήταν αυτή η πρώτη επίσκεψή του στην πατρίδα μετά από τέσσερις δεκαετίες. Στην εκατονταετηρίδα της γέννησής του, το 1986, η Κάρι Πολάνυι-Λέβιτ οργάνωσε ένα συμπόσιο προς τιμήν του στη Βουδαπέστη. Ο τόμος των πρακτικών του συνεδρίου συνοδεύει θαυμάσια τη βιογραφία του Ντέιλ.[23] Τα 25 σύντομα άρθρα έχουν γραφτεί από συγγραφείς που κατοικοέδρευαν στη Δύση και αρκετούς από την τότε κομμουνιστική Ουγγαρία – όπου τα έργα του Πολάνυι ήταν δημοφιλή. Η γραφή είναι απρόσμενα διερευνητική και μη δογματική. Παρ’ όλα αυτά, όταν ήρθε η σειρά της να μιλήσει, η Πολάνυι-Λέβιτ βρήκε την ευκαιρία να παρακαλέσει: «Αν μου επιτρέπεται μία ακόμη παράκληση προς την Ουγγρική Ακαδημία Επιστημών […] είναι να μεταφραστεί Ο μεγάλος μετασχηματισμός στην ουγγρική γλώσσα ώστε το έργο να γίνει προσιτό στους ούγγρους αναγνώστες». Το αίτημά της υλοποιήθηκε τελικά το 1990. Όπως συνέβη με πολλούς στη Δύση, το κομμουνιστικό καθεστώς στη Βουδαπέστη δεν ήξερε τι ακριβώς να κάνει με τον Πολάνυι. Σήμερα, μετά από ένα δημοκρατικό ιντερλούδιο, η Ουγγαρία είναι κέντρο υπερεθνικιστικού αυταρχισμού. Άστοχες πολιτικές οικονομικής ασυδοσίας έπαιξαν τον συνηθισμένο τους ρόλο. Μετά την οικονομική κατάρρευση του 2008, η ανεργία στην Ουγγαρία αυξανόταν σταθερά. Από ποσοστό μικρότερο του 8% πριν την κατάρρευση, έφτασε 12% στις αρχές του 2010. Και στις εκλογές του 2010 το ακροδεξιό κόμμα Φίντες (Fidesz) επικράτησε σαρωτικά μιας αριστερής κυβέρνησης, καταλαμβάνοντας πάνω από τα δύο τρίτα των εδρών του Κοινοβουλίου, πράγμα που κατέστησε δυνατή την «ανελεύθερη δημοκρατία» του πρωθυπουργού Βίκτορ Όρμπαν. Ήταν ένας ακόμη απόηχος και μία ακόμη δικαίωση που ο Πολάνυι θα προτιμούσε να μην είχαν υπάρξει. Τι γνώμη, τελικά, να σχηματίσουμε για τον Καρλ Πολάνυι; Και τι θα μπορούσε να μας διδάξει για την παρούσα στιγμή; Όπως παραδέχονται ακόμη και οι υπέρμαχοι του Πολάνυι, σε κάποιες λεπτομέρειες είχε αστοχήσει. Παλαιότεροι ευνοϊκοί κριτικοί, ο Φρεντ Μπλοκ και η Μάργκαρετ Σόμερς, επισημαίνουν ότι στην παρουσίαση της Βρετανίας του τέλους του 18ου αιώνα υπερβάλλει αναφέροντας γενικευμένη εφαρμογή του επιδόματος ανακούφισης των φτωχών. Στην περίφημη υπόθεση που ανέδειξε, του Νόμου Σπίναμλαντ (Speenhamland) του 1795 υπέρ των φτωχών, που προέβλεπε δημόσια αρωγή και προστάτευε τους φτωχούς από τις πρώιμες διαταραχές του καπιταλισμού, μεγαλοποίησε την εφαρμογή του νόμου στην Αγγλία συνολικά. Ωστόσο η περιγραφή της φιλελεύθερης μεταρρύθμισης των νόμων υπέρ των φτωχών τη δεκαετία του 1830 ήταν απολύτως εύστοχη. Πρόθεση, και αποτέλεσμα, είχε να σπρώξει τους ανθρώπους μακριά από το επίδομα και να υποχρεώσει τους εργάτες να αναζητούν δουλειά με το χαμηλότερο μεροκάματο της αγοράς. Θα μπορούσε κανείς επίσης να ισχυριστεί ότι η αποτυχία της φιλελεύθερης δημοκρατίας να καθιερωθεί στην Κεντρική Ευρώπη τον 19ο αιώνα, που άνοιξε τον δρόμο για τον δεξιόστροφο εθνικισμό, είχε πιο περίπλοκες αιτίες από την εξάπλωση του οικονομικού φιλελευθερισμού. Ωστόσο ο Πολάνυι είχε δίκιο να παρατηρεί ότι η αποτυχημένη απόπειρα να παγκοσμιοποιηθεί ο φιλελευθερισμός της αγοράς μετά τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο άφησε τις δημοκρατίες αδύναμες, διχασμένες και ανίκανες να αντισταθούν στον φασισμό ως το ξέσπασμα του Πολέμου. Τον Νέβιλ Τσάμπερλεν τον θυμόμαστε κυρίως για την υπογραφή της Συμφωνίας του Μονάχου με τον Χίτλερ το 1938. Όμως στο ναδίρ της Μεγάλης Ύφεσης τον Απρίλιο του 1933, όταν ο Χίτλερ εδραίωνε την εξουσία του στο Βερολίνο και ο Τσάμπερλεν υπηρετούσε ως υπουργός Οικονομικών των Τόρις στο Λονδίνο, είπε τα εξής: «Είμαστε απαλλαγμένοι από τον φόβο που ταλανίζει τόσο πολλούς σε λιγότερο ευτυχή θέση από εμάς, τον φόβο ότι τα πράγματα πρόκειται να χειροτερέψουν. Οφείλουμε την ελευθερία μας από τον φόβο αυτόν στο γεγονός ότι έχουμε πετύχει ισοσκελισμένο προϋπολογισμό». Τέτοια ήταν η στρεβλή συμβατική σοφία, και τότε και τώρα. Τα λόγια αυτά θα έπρεπε να σμιλευτούν σε κάποιο μνημείο προς τιμήν του Πολάνυι. Ένα πρόσφατο άρθρο τριών Δανών πολιτικών επιστημόνων στο Journal of Democracy αμφισβητεί κατά πόσον είναι εύλογο να αποδίδουμε την απότομη άνοδο του φασισμού τις δεκαετίες του 1920 και του 1930 στο καταστροφικό τόξο του laissez-faire και της οικονομικής κατάρρευσης.[24] Ανέφεραν ότι οι καλά εδραιωμένες δημοκρατίες της βορειοδυτικής Ευρώπης και οι πρώην βρετανικές αποικίες –Καναδάς, Ηνωμένες Πολιτείες, Αυστραλία και Νέα Ζηλανδία– «είχαν κυριολεκτικά ανοσία στις επανειλημμένες κρίσεις της μεσοπολεμικής περιόδου», ενώ οι νεότερες και πιο εύθραυστες δημοκρατίες της νότιας, κεντρικής και ανατολικής Ευρώπης υπέκυψαν. Πράγματι, οι φασίστες για λίγο ανέλαβαν την εξουσία στη βορειοδυτική Ευρώπη, και μόνο κατόπιν εισβολής και κατοχής. Ωστόσο η παρατήρηση αυτή κάνει τον λόγο του Πολάνυι πιο προφητικό και δυσοίωνο για τη δική μας εποχή. Σήμερα, σε μεγάλο μέρος της Ευρώπης, το δεύτερο ή το τρίτο μεγαλύτερο κόμμα είναι πια ακροδεξιό. Συνοψίζοντας, ο Πολάνυι σε κάποιες λεπτομέρειες έσφαλλε, είχε δίκιο όμως για τη γενική εικόνα. Η δημοκρατία δεν μπορεί να αντέξει μια υπερβολικά ελεύθερη αγορά, και η χαλιναγώγηση της αγοράς είναι καθήκον της Πολιτικής. Όποιος το παραβλέπει αυτό φλερτάρει με τον φασισμό. Ο Πολάνυι έγραψε ότι ο φασισμός έλυσε το πρόβλημα της αχαλίνωτης αγοράς καταστρέφοντας τη δημοκρατία. Όμως σε αντίθεση με τους φασίστες του Μεσοπολέμου, οι σημερινοί ακροδεξιοί ηγέτες δεν μπαίνουν καν στον κόπο να ασχοληθούν με τον περιορισμό των αναταράξεων της αγοράς ή με την προσφορά αξιοπρεπούς εργασίας μέσω δημοσίων έργων. Το Brexit, ένας σπασμός οργής των απόκληρων, δεν θα πετύχει τίποτα θετικό για τη βρετανική εργατική τάξη. Και το πρόγραμμα του Ντόναλντ Τραμπ είναι ένα συνονθύλευμα εθνικιστικής ρητορικής και ακόμη βαθύτερης κυβερνητικής συμμαχίας με τον αρπακτικό καπιταλισμό. Η δυσαρέσκεια πάντως μπορεί να οδηγήσει και αλλού. Με την προϋπόθεση ότι η δημοκρατία αντέχει, θα μπορούσε να υπάρξει μια αντι-κινητοποίηση πιο κοντά στο πνεύμα του εφικτού σοσιαλισμού του Πολάνυι. Ο απαισιόδοξος Πολάνυι θα έλεγε ότι ο καπιταλισμός έχει νικήσει και η δημοκρατία έχει χάσει. Η αισιόδοξη πλευρά του θα προσέβλεπε σε μια Λαϊκή Πολιτική που επανακάμπτει. © THE NEW YORK REVIEW OF BOOKS 2018 — Μετάφραση-σημειώσεις: Μάνος Βασιλάκης [1] Η συγκέντρωση εισοδήματος ή συντελεστής Τζίνι (Gini coefficient) χρησιμοποιείται ως μέτρο της ανισότητας. Μετρά την κατανομή του εισοδήματος ή του πλούτου στους κατοίκους εντός ενός κράτους. Υψηλότερος συντελεστής σημαίνει μεγαλύτερη ανισότητα. [2] «Let’s Make America Great Again». Προεκλογικό σύνθημα του Ρόναλντ Ρέιγκαν το 1980 και του Ντόναλντ Τραμπ το 2016. [3] Απελευθέρωση των ιδιωτικών συναλλαγών από κάθε κρατική παρέμβαση. [4] Καθορισμός σταθερής ισοτιμίας εθνικού νομίσματος με τον χρυσό. [5] Ελληνική έκδοση: Καρλ Πολάνυι, Ο μεγάλος μετασχηματισμός. Οι πολιτικές και κοινωνικές απαρχές του καιρού μας, μτφρ. Κώστας Γαγανάκης, Νησίδες, Αθήνα 2007. [6] «Ενσωμάτωση» ή «ενθήκευση» («embeddedness»): όρος που εισήγαγε ο Πολάνυι. Βαθμός περιορισμού της οικονομικής δραστηριότητας από μη οικονομικούς παράγοντες. Στις κοινωνίες της αγοράς, η οικονομική δραστηριότητα τείνει να απ-ενσωματωθεί από την κοινωνία, να αυτονομηθεί. [7] «Rotes Wien»: προσωνύμιο της αυστριακής πρωτεύουσας μεταξύ 1918 και 1934, όταν πλειοψηφούσαν οι σοσιαλδημοκράτες. [8] Όπως θα φανεί στη συνέχεια, τη δόξα την «έκλεψαν» άλλοι, όπως ο Χάγιεκ. [9] Σήμερα Βίλνιους: πρωτεύουσα της Λιθουανίας. [10] Ο όρος «sparring partner» αναφέρεται σε προπονητικό αντίπαλο πυγμάχου, και κατ’ επέκταση σε φιλικούς αγώνες λόγων. [11] (Σ.τ.σ.) Κάλυψα τις αντιπαραθέσεις Μίζες - Χάγιεκ - Πολάνυι στο «Karl Polanyi Explains It All» («Ο Καρλ Πολάνυι τα εξηγεί όλα»), The American Prospect, Μάιος-Ιούνιος 2014. [12] Αυστροφασισμός (Austrofaschismus): αυταρχική κυβέρνηση της Αυστρίας (1934-1938). [13] Της εποχής και της περιγραφής του Καρόλου Ντίκενς, ιδίως μεταξύ των ετών 1815 και 1850. [14] Φιλανθρωπική ένωση για την επιμόρφωση ενηλίκων, γνωστή στη Βρετανία ως WEA. [15] «Midcentury America»: περιλαμβάνει συνήθως τις δεκαετίες 1930-1960. [16] Αμερικανικό think tank (ομάδα προβληματισμού) συντηρητικού πολιτικού προσανατολισμού, με έδρα την Ουάσινγκτον (1973). [17] Φαβιανή Εταιρεία (Fabian Society). Αγγλική πολιτική οργάνωση σοσιαλιστικού χαρακτήρα. Ιδρύθηκε το 1883 στο Λονδίνο και είχε σκοπό της την εγκαθίδρυση ενός καθεστώτος που θα προωθούσε τα συμφέροντα της αγγλικής εργατικής τάξης. [18] Αμερικανικό οικογενειακό περιοδικό γενικού περιεχομένου, με μέση ετήσια κυκλοφορία παγκοσμίως 10 εκατομμυρίων αντιτύπων. [19] (Σ.τ.σ.) John Gerard Ruggie, «International Regimes, Transactions, and Change: Embedded Liberalism in the Postwar Economic Order» («Διεθνή καθεστώτα, Πράξεις και Αλλαγή: Ενσωματωμένος Φιλελευθερισμός στη μεταπολεμική οικονομική τάξη»), International Organization, τόμ. 36, αρ. 2 (Άνοιξη 1982). [20] Έχει αποδοθεί στα ελληνικά και ως Γκόστα Έσπιγκ-Άντερσεν. [21] (Σ.τ.σ.) Gøsta Esping-Andersen, The Three Worlds of Welfare Capitalism, Polity 1990 [ελληνική έκδοση: Οι τρεις κόσμοι του καπιταλισμού της ευημερίας, Τόπος, Αθήνα 2014]. [22] Φράση του Ζαν Φουραστιέ (1979), εμπνευσμένη από τις τρεις ένδοξες ημέρες της Γαλλικής Επανάστασης, 27-29 Ιουλίου 1830, «Les Trois Glorieuses». [23] (Σ.τ.σ.) The Life and Work of Karl Polanyi: A Celebration (Αφιέρωμα: Η ζωή και το έργο του Καρλ Πολάνυι), επιμ. Κάρι Πολάνυι-Λέβιτ (Black Rose, Μόντρεαλ 1990). [24] (Σ.τ.σ.) Agnes Cornell, Jørgen Møller, Svend-Erik Skaaning, «The Real Lessons of the Interwar Years» («Το αληθινό μάθημα των χρόνων του Μεσοπολέμου»), Journal of Democracy, τόμ. 28, αρ. 3 (Ιούλιος 2017).

Ο Άνθρωπος από την Κόκκινη Βιέννη

Σύνδεση